Álııa Mustafına: Jasandy ıntellekt arhıv salasyna serpin beredi

– Álııa Qusaıynqyzy, áńgi­memizdi Prezıdent arhıviniń qorynan basta­saq. Búginde arhıv qorynda qandaı qujattar bar?

– Qazirgi ýaqytta bizdiń arhıvte 800-den astam qor bar. Naqtyraq aıtqanda, 1,5 mıllıonnan astam arhıvtik saqtaý birligin, Almaty qalasynda 28 km,  Astana qalasynda 43 km arhıv stellajyn quraıdy. Bular – HH ǵasyrdyń qoǵamdyq-saıası tarıhynan syr shertetin qujattar jáne 1991 jyldan bergi táýelsiz Qazaqstannyń qujattyq murasy. Sondaı-aq 2022–2023 jyldary HH ǵasyrdyń qasiretti kezeńderine qatysty arhıv qorlary qabyldandy. Qabyldanǵan tarıhı derekter kólemi arhıvimizde sońǵy júz jyl boıy jınaqtalǵan barlyq qujattyń kóleminen asyp tústi.

– Sıfrlandyrý men jasandy ıntel­lektiniń damýy arhıv salasyna qandaı jańa múmkindik ákeldi?

– Sıfrlandyrý jumystary barlyq salaǵa qarqyndy yqpal etip, damýdyń jańa kókjıegin ashyp jatyr. Sonyń ishinde Prezıdent arhıvine de tyń múmkindikter men jańa serpin berdi. Sıfrlandyrý jumystary derekterdi saqtap qana qoımaı, olardy ıgilik pen qun­dylyqtyń qaınar kózine aınaldyratyn ekojúıe qalyptastyrdy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Asta­na­da ótken «Digital Bridge 2023» halyq­­­ara­lyq tehnologııalyq forýmynda aıt­­qa­nyn­daı, bir kezderi elektr jaryǵy men ın­ternetti oılap tabý tirshiligi­miz­­­di qalaı túbe­geıli ózgertse, jasandy ıntel­­lek­tiniń jolǵa qoıylýy da dál solaı yqpal etti.

Bıyl Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly bolyp jarııalanýy da elimizdiń jahandyq sıfrlyq keńis­tiktegi ustanymyn nyǵaıtýǵa jol ashty. Sondaı-aq jańa Konstıtýsııa qabyldaý arqyly memleket azamattardyń sıfrlyq quqyqtaryn, tarıhı-mádenı murany saqtaý jáne olardy qurmetteý mindettemesin joǵary deńgeıde bekitti. Memleket damýyndaǵy mundaı mańyzdy qadam tek zańnamalyq jańalyq qana emes, sonymen birge elimizdiń damý baǵytyn aı­qyndaıtyn strategııalyq sheshim jáne ekonomıkanyń barlyq salasynda sıfr­lan­dyrýdyń basymdyǵyn bekite­tin deklarasııa sanalady. Memlekettiń osyndaı aýqymdy is-sharalary tujy­rym­da­malyq súıemeldeýge,  stra­te­gııa­­lyq josparlaýǵa qolaıly negiz qa­lyp­­­tastyryp, sonyń ishinde arhıv sala­sy­nyń damýyna da tıimdi baǵyt berip otyr.

– Arhıv qyzmetkerleriniń sıfr­lyq arhıvtiń jańa quraldary men ádisnamasyn ázirleýge tikeleı qatysýy qandaı ózgeristerge jol ashady?

– Otandyq arhıvterdiń damý múmkin­dik­terin arttyrý joldaryn izdeýi jumys ádisterin qaıta zerdeleýge negiz bolady. Bul úderis arhıvshilerdiń sıfrlyq dáýirdegi arhıv isiniń jańa quraldary men ádisnamasyn ázirleýge tikeleı atsalysýymen baılanysty. Meniń oıymsha, dál osy ustanym búgin Astanada ótetin III halyqaralyq arhıvshiler kongresi – «Digital Archive EXPO» (DA-EXPO) forý­mynyń ózegine aınalady.

Sıfrlyq qoǵamnyń jańa kelbeti jaǵ­daıyn­da qujattyń alatyn orny onyń máni men mańyzyn, sondaı-aq oǵan degen qoǵam­dyq kózqarasty aıqyn­daıdy. Qu­jat­tar men qujat aınalymy – mem­le­kettik ınstıtýttardyń tıim­di qyzmet etýi men ózara úılesimdi is-qımylyn qam­ta­masyz etetin, búkil júıeniń tirshiligin saq­taı­tyn «qan tamyrlary» ispetti mańyzdy júıe. Sol júıeniń jaı-kúıine memlekettik bas­qarý­dyń turaqtylyǵy men nátıjeliligi tikeleı táýeldi.

Zertteletin máselelerdi kórme ar­qyly tereń zerdeleý formaty Eýropa men álem jurtshylyǵyna burynnan jaqsy tanys. Sonymen qatar arhıv tájirıbesine kórme jumysy da túbegeıli sińisip ketti. Bir jarym ǵasyrdan astam ýaqytta arhıvıstıkanyń búkil baǵyty – arhıvterdiń aqparattyq qyzmeti (kórmeler, jobalar jáne t.b.) qalyptasty. Osy rette Halyqaralyq arhıvshiler kongresi úshin EHRO ıdeıasy kezdeısoq tańdalmaǵanyn aıta ketý qajet. Bul dástúr qazirgi arhıvıstıkanyń ishki jaı-kúıine qulaq asýǵa degen umtylysty, arhıv máselelerine qoǵam nazaryn aýdarý­dy jáne kópshilik keńinen túsinetin nysandar arqyly sıfrlyq aqparat aǵy­nynyń basqarylatynyn jetkizýge tyrysady. Prezıdent arhıviniń bul bastamasy arhıvterdiń jańa rólin talqylaýǵa, atap aıtqanda, sıfrlyq dáýir jaǵdaıynda derekterdiń shynaıylyǵyn rastaýǵa, aqparattyq gıgıenany qamtamasyz etýge, Adam quqyqtarynyń jalpyǵa ortaq deklarasııasy (1948) qaǵıdattarynyń saqtalýyna múmkindik beredi.

– Jasandy ıntellektiniń dendep enýi arhıv salasyna aıtarlyqtaı yqpal ete aldy ma?

– Sońǵy jyldary jasandy ıntellekt tehno­logııalary arhıv salasyna túbegeıli enip, jańa serpin ákelip jatyr. Arhıv salasy úshin orasan zor múmkindikter ashady. Atap aıtsaq, qujattardy tańdaýdy ońtaılandyrý, derekterdi engizýdi, tanýdy jáne taldaýdy avtomattandyrý, óńdeý jyldamdyǵyn arttyrý. Sondaı-aq jasandy ıntellektiniń ońtaıly sheship beretin naqty mindetteri qataryna qujattardyń qun­dylyǵyn saraptaý, saqtaý merzimderin baqylaý, arhıvtik sıpattamalardy qurý, ıntellektýaldy izdeý, chatbottar men sıfr­lyq kómekshiler arqyly paıda­­la­ný­shylarǵa qashyqtan qyzmet kórsetý de jatady. Alaıda bular – jasandy ıntellekt múmkindiginiń teńizdiń tamshysyndaı ǵana bóligi.

Qazirgi ýaqytta nazarymyzdan tys qalyp otyrǵan jáne III kongreste erekshe nazar aýdarǵymyz keletin nárse – arhıv dúnıetanymynyń ózin túbegeıli transformasııalaý jáne qaıta oılastyrý máselesi. Osy rette kanadalyq ǵalym ­ L.Dıýrantıdiń arhıvshiler ózgeristerdi zerdelep qana qoımaı, ony jańa shynaıylyq retinde qabyldaýy qajet ekeni týraly aıtqan sózi eske túsedi.

– О́zińiz basqaratyn arhıv­tegi sıfr­lan­dyrý jumys­taryna toqtalyp ótseńiz. Bul baǵytta naqty qandaı joba­­lar júzege asyrylyp jatyr? Jasan­dy ıntellektige negiz­delgen qandaı IT-sheshim­derdi iske qosyp úlgerdińizder?

– Prezıdent arhıvin 2035 jylǵa deıin damytýdyń jeti basym baǵytynyń ishinde sıfrlyq transformasııanyń orny erekshe. Halyqaralyq ozyq tájirıbelerdi arhıv mekemesiniń naqty jaǵdaılaryna beıimdeý baǵyndaǵy jumystar júrgizilip jatyr. Bizdiń arhıvtiń sıfrlyq transformasııa strategııasy dástúrli jumys algorıtmderin arhıvtik menedjmenttiń jańa ádisnamasyna kóshirý ıdeıasyna negizdelgen. Bul ádisnama sıfrlandyrý men jasandy ıntellekt tehnologııalaryn arhıvtiń barlyq óndiristik úderisterine birdeı deńgeıde engizýdi kózdeıtin «teń mindet­tilik» qaǵıdatyn qamtıdy.

Bul baǵytta júzege asyrylyp jatqan ozyq jobanyń biri – orys jáne qazaq tilderindegi qol­jazba jáne mashınkamen terilgen mátinderdi tanýǵa arnalǵan «AI Archival Recognition System» júıesi. Bul júıe birtutas málimetter bazasyn qura otyryp, qujat qurylymyna qaraı aqparattyń ornalasý óristerin, rekvızıtterin jáne mátin túrin­degi derekterdi ajyrata alady. Eń bastysy, bul joba ınternetke qosylmaıtyn jáne tolyq qorǵalǵan jabyq júıe aıasynda júzege asyrylady. Qazirgi ýaqytta joba óziniń tıimdiligin dáleldep, óńdeletin qujattar sany 40 esege artty.

Arhıv qujattaryna qol­jetimdilikti arttyrý asa mańyzdy. Sol sebepti osy maq­satta ázirlengen ekinshi sıfrlyq jasan­dy ıntellekt – «AI Mura – Virtual Guide» júıesi. Bul júıe paıdalanýshylarmen qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde dıalog júrgizýge múmkindik beredi. Sondaı-aq olardyń suraqtaryna arhıv derekterimen rastalǵan qujattarǵa súıene otyryp jaýap beredi.

Prezıdent arhıviniń eń basty tyń jańalyǵy retinde «AI Geotopography» jobasyn aıtar edik. Biz basqa arhıv mekemele­riniń buǵan uqsas tásilderdi paıdalanǵanyn baıqamadyq. Bul joba Astana jáne Almaty qalalaryndaǵy arhıvtik qoıma­lardy basqarý úderis­terin sıfrlyq «qosarlanǵan» formatta taldaýǵa jáne boljaýǵa negiz­delgen. Sondaı-aq bul júıe berilgen tehnıkalyq parametr­ler men isterdi QR kodtaý negizinde arhıv qorlarynyń biryńǵaı sıfrlyq kartasyn ózdiginen qalyptastyrady. Sonymen qatar olar­dyń ornalastyrý topografııasyn ázirleıdi, arhıv qoımasynyń pasportyn avtomatty túrde jasaıdy, qujattardy saqtaý sharttaryndaǵy aýytqýlardy anyq­taıdy jáne olardy joıý­dyń naqty sheshimderin usynady. Odan bólek árbir arhıv qoımasynyń jaǵdaıy, ıaǵnı temperatýra, ylǵaldylyq, tolymdylyq deńgeıi, sondaı-aq kez kelgen aýytqýlar naqty ýaqyt rejiminde kórsetiledi.

Sondaı-aq «QuralAI Assistant» dep atalatyn jasandy ıntellekt kómekshisi jaıynda da aıta keteıik. Qujattardy saraptamadan ótkizý – arhıvshiler jumysyndaǵy kúrdeli úderis­terdiń biri. Sebebi jumysty rásimdeý aıtarlyqtaı qıyn. Soǵan qaramastan arhıvte jasandy ıntellektige negizdelgen kómekshini, ıaǵnı shartty túrde aıtqanda «kishi» sarapshyny qanatqaqty rejimde synaqtan ótkizip, aınalymǵa engizdik. Bul júıe qujattardyń qundylyǵyna tarıhı saraptama júrgizýge arnalǵan jáne jasandy ıntellekt úshin relevantty belgilerge súıenedi. Onyń maqsaty – sarap­tamalyq qorytyndy daıyn­daý­ǵa járdemdesý jáne túpkilikti sheshimdi arhıvshi-sarapshynyń qabyldaýyna qoldaý kórsetý.

Prezıdent arhıvinde qolda­ny­latyn atalǵan IT sheshim­de­riniń barlyǵy jasandy ıntel­lektimen jumys isteýge bola­tynyn jáne qajet ekenin kórse­tedi. Bular – otandyq arhıv salasynyń «Elektrondyq arhıv» tujyrymdamasynan «zııatkerlik arhıv» dúnıetanymyna kóshý baǵytyndaǵy alǵashqy qadamdar. Bul qadamdar elimiz­degi bir­tutas arhıvtik ekojúıeni qalyp­tastyrý máselesin sheshýge arnalǵan. О́ıtkeni biz keziktirgen múmkindikter, perspektıvalar men problemalar barlyq arhıvshige tán ekeni anyq.

– Jasandy ıntellekt arhıv sala­synyń damýyna qandaı múmkindikter men táýekelder ákeledi?

– Jasandy ıntellektiniń úlken kúshke ıe ekenine kózimiz tolyqtaı jetti. Ol arhıv­shilerdiń atqaratyn kúndelikti qyz­metterin óz qolyna alyp, adamnyń áleýetin joǵary deńgeıli mindetterge baǵyttaıdy, arhıvti jańa deńgeıge shyǵarady. Sonymen birge jasandy ıntellekt adamnyń qolyndaǵy qural jáne ony tıimdi qoldaný paıdalanýshynyń ózine baılanysty ekenin de túsiný kerek. Jasandy ıntellektiniń ózin-ózi oqytý, ózin-ózi generasııalaý, adaptıvti algorıtm­der qurý qabileti kásibı qaýymdastyqta jıi talqylanatyn birqatar táýekelderdi de týdyrady. Son­dyqtan bul ózgeristerge saqtyq­pen qarap, aldyn ala oılanyp, sonymen qatar oǵan beıimdelý qajet. Sebebi bul progresti toqtatý múmkin emes.

– Jasandy ıntellekt arhıv­terdiń qoǵamdaǵy rólin qalaı ózgertedi jáne bul ózgerister arhıv qyzmetine qandaı jańa mindetter júkteıdi?

– Jasandy ıntellekt qoǵam­daǵy arhıv­terdiń pozısııasyn ózgertip jatyr. Arhıvter endi qujattardy saqtaýshy qoıma ǵana bolmaıdy. Ol derekteri tekse­rilgen senim ınfraqurylymyna, ıaǵnı tekserilgen derektermen qamtamasyz etetin keńistikke aınalady. Sonymen qatar arhıv sot prosesteri, jýrnalıstik zertteý­ler jáne ǵylymı jarııalanymdar úshin bastapqy derekkózderdi verıfıkasııalaı alady. Sondaı-aq ınfraqurylymdyq syn-qaterlerdiń sıpaty da ózgerip jatyr. Eger buryn arhıvshiler «arhıv sóreleriniń jetispeýshiligi» týraly aıtyp kelse, qazirgi ýaqytta sıfrlyq arhıv ınfraqurylymynyń damýy alǵa shyqty. Qaýipsizdik máselesi syrtqy faktorlarǵa táýeldi ekeni belgili ári ol búginde jahandyq sıpat alyp otyr. Neırondyq jeliler tolyq engiziletin kezde arhıv qoǵamdastyǵynyń beıtarap jáne enjar bolýyna quqyǵy joq. О́ıtkeni jasandy ıntellekt arhıv salasyna túbegeıli enetini sózsiz. Sondyqtan bul úderiske belsendi túrde aralaspasaq, ózimizdiń ádisnamalyq negizimizdi, saraptamalyq áleýetimizdi, tipti tarıhty derekkóz arqyly tekserý fýnksııasyn baqylaýdan shyǵaryp alýymyz múmkin.

– Jasandy ıntellekt dáýirinde arhıv salasynda normatıvtik-quqyqtyq baza men termınologııalyq júıeni jańartý mańyzdy ekeni belgili. Bul baǵytta qandaı negizgi máseleler týyndaýy múmkin?

– Prezıdent arhıvindegi jasandy ıntel­lektini qoldaný tájirıbesi kórset­­ken­deı, normatıvtik jáne ádis­temelik baza túbegeıli jańartýdy qajet etedi. Tehnologııalyq jańarý arhıv salasyndaǵy zańnamadan ozyp keledi, al zańnama búginde jańa shynaıylyqty retteýdiń negizgi quraly retinde aldyńǵy qatarǵa shyqty. Mundaı kezde arhıv qaýym­dastyǵyna keń aýqymdy kelisim negizinde ázirlengen halyqaralyq standarttar qajet. Bul qoldanystaǵy erejelerdi qaıta qaraýdy jáne aqparattyq tehnolo­gııa­lar­­dyń erekshelikterin eskeretin jańa reg­lamentterdi, rásimder men normalardy ázir­leýdi kózdeıdi. О́kinishke qaraı, qazirgi ýaqytta arhıv isinde jasandy ıntellek­tini qoldanýdyń ámbebap qaǵıdalary áli qalyptasqan joq.

Sıfrlandyrý dáýirinde pánaralyq sıpattaǵy termınder men uǵymdar­dyń tolassyz kóptigine kýá bolyp otyrmyz. Alaıda bul termınderge qandaı maǵyna beretinimiz jóninde áli de ortaq kelisimge kele alǵan joqpyz. Mysaly, ulttyq arhıvtik termınder korpýsy, ádette, shamamen 300 kásibı termındi qamtıdy. Elimizdiń arhıv tájirıbesine engizilgen halyqaralyq termınderdiń sany shamamen 200-ge jýyq. Al arhıvshiler tájirıbesinde qoldanylatyn, biraq ulttyq normatıvtik-quqyqtyq aktilermen rettelmegen uǵymdar sany 500-den asady. Osy jerde bir mysal keltireıin, arhıvtanýdyń negizgi ári ózekti uǵymy sanalatyn «qujat» termınine árbir sala mamany ártúrli maǵyna beredi. IT maman­dar, tarıhshylar, zertteýshiler, qoǵam ókilderi, gýmanıtarlyq sala maman­­dary, ınjenerler men saıasatkerler ony derek, aqparat, habarlama, silteme, kommýnıkasııa, málimet nemese derekkóz retinde túsindiredi. Al biz, arhıvshiler, bul uǵymǵa múlde ózgeshe mazmun beremiz. Osy máseleni eki jyl boıy zerttegen maman­darymyz «qujat» termıniniń shamamen 30 túrli túsindirmesin anyqtady. Olar maǵynalyq turǵydan bir-birine sáıkes kelmeıdi. Sondyqtan óz salamyzda qoldanatyn uǵymdardyń mán-maǵynasy jóninde ortaq túsinikke kelý mańyzdy.

– Sıfrlyq tehnologııalar arhıv­shiler daıarlaý strategııasyn túbegeıli ózgertkeni belgili. Qazir qandaı maman­darǵa suranys joǵary?

– Ras, sıfrlyq tehnologııalar arhıv­shilerdiń kásibı standartyna buryn enbegen jańa quzyretterge ıe mamandar daıarlaý máselesin týyndatty. Qazirgi ýaqytta arhıvtaný salasyndaǵy bilimdi analıtıkalyq, ınjenerlik-tehnıkalyq jáne sıfrlyq daǵdylarmen ushtastyra alatyn, derekterdi basqarý men avtomat­tandyrylǵan óńdeý nátıjelerin taldaı biletin mamandarǵa suranys artyp keledi. Bizge ıntellektýaldy arhıvtik júıelerdi jobalap, olardy súıemeldeı alatyn «arhıv ınjenerleri» qajet. Bul másele 2025 jyly Barselonada ótken Halyqaralyq arhıv kongresinde de jańa kásibı fýnksııalar men mamandaný baǵyttaryn talqylaý barysynda keńinen kóterildi. Sonymen qatar árbir arhıv qyzmetkeriniń boıyndaǵy tabıǵı ıntellektiniń mańyzyn umytpaý asa mańyzdy. Arhıvshiniń kognıtıvtik qabiletteri óziniń sheshýshi rólin saqtap qana qoımaı, jasandy ıntellekt keńinen qoldanylatyn qoǵamda burynǵydan da mańyzdy bola túsedi. Tabıǵı jáne jasandy ıntellektiniń ózara yqpaldastyǵy men sıntezin qaıta paıymdaý jańa kásibı biliktilik modelin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Al onyń bastaýynda maǵyna qalyptastyratyn, paıymdaı biletin jáne jaýapkershilikti sezinetin adam turatyny belgili.

–  Árıne, sıfrlyq qoǵam jaǵdaıynda arhıvterdiń jaýapkershiligi óte mańyz­dy. Odan bólek qoǵamǵa ashyq­tyǵy da arhıv isin alǵa súıreıtini anyq. Suhba­ty­myzdyń sońyn osyǵan qatysty oıyńyzben túıindeseńiz.

– Qazirgi ýaqytta arhıvter óz jaýap­­­kershiligin burynǵydan da aıqyn sezine bas­tady. Qoǵamnyń óz tarıhyn bilý quqyǵy men jeke tulǵa jáne memlekettiń zańdy múddelerin qorǵaý arasyndaǵy tepe-teń­dikti saqtaý – kásibı qaýymdastyqtan naqty jaýapty talap etetin búgingi zamannyń negizgi syn-qaterleriniń biri. Bul syn-qaterdiń jańa qyrlary «ashyq arhıvter» tujyrymdamasy men sıfrlyq qoǵam fılosofııasynyń úılesimdi túrde qatar ómir súrýin qamtamasyz etý máselesimen baılanysty. Al arhıvshiniń ustanymy sıfrlyq arhıv ekojúıesiniń bolashaǵyn aıqyndaıtyn negizgi faktorlardyń biri sanalady. Meniń oıymsha, qazirgi qoǵamda burynǵydan da ózekti sıpatqa ıe bolyp otyrǵan qujat – arhıvshilerdiń 1996 jylǵy halyqaralyq etıkalyq kodeksi. Al 2026 jyly resmı túrde qa­byl­­danǵan Halyqaralyq arhıv keńe­siniń «Sıfr­lyq quqyqtar týraly málim­demesi» arhıv­terdiń evolıýsııalyq damýy­nyń negizgi tujyrymdamalyq negizin aıqyndady.

HH ǵasyr basyndaǵy qazaq zııaly­larynyń biri Jumahan Kúderın «etıka» uǵymyna maǵynasy jaǵynan jaqyn «aqıqatty uıat» degen tirkesti aıqyndady. Ol birmándi túrde túsindiriletin eki derbes qazaq sóziniń boıyna kópqyrly maǵynany syıǵyzyp, jeke ındıvıdterdiń ártúrli jaǵdaılarda áleýmettenýi arqyly bul uǵymnyń mánin ashty. Osylaısha, ol adamdy tiri organızmderdiń kognıtıv­tik qabiletter ıerarhııasyndaǵy eń joǵa­ry deńgeı retinde qarastyrýdyń negizin qalady. Bul arhıv isi úshin qajet antropologııalyq ilgerileýdiń mańyzdy bir qyry sanalady. Sondaı-aq arhıvterdi memleket tirshiligin qamtamasyz etetin qu­jattyq súıemeldeýdiń «qan aınalym júıesi» retinde qarastyrǵandaǵy olardyń trans­­formasııasyn da osy turǵydan oılaý qajet.

Arhıv tarıhtaǵy aýqymdy ózgeristerdiń bastaýynda tur. Sıfrlandyrý, jasandy ıntellekt, sondaı-aq ınfraqurylymǵa, zańnamaǵa, kadrlyq áleýetke jáne kásibı etıkaǵa qoıylatyn jańa talaptar – bizdiń negizgi damý baǵyttarymyz. Jahandyq syn-qaterler men memleketimizdiń ulttyq múddelerine jaýap bere alatyn jańa tájirıbelerdi kúsh-jigerimizdi biriktirý arqyly ǵana qalyptastyra alamyz.

Áńgimelesken –

Serikbol HASAN,

«Egemen Qazaqstan»