Sańlaq

Dańqty voleıbolshy, bapker Oktıabr Qydyrbaıuly Jarylqapovtyń týǵanyna – 80 jyl Dál búgingi kúni voleıbol dúbiri eli­mizdiń halqyn fýtboldaı alabóten kúıge bó­leı almasa da, osy ónerdiń arǵy-bergi ta­rıhyna, qazirgi kúıine jan aýyrtatyn jandar az emes. Qazaqstan erler jáne áıelder quramasynyń álem chempıonattaryna qaty­sýy da bul sporttyń elimizde jaqsy damyp kele jatqanyn kórsetedi. Al áýedop oıy­nyn unatatyn jankúıerler Oktıabr Ja­ryl­qapov esimin estise, eleń ete qalary da kú­mánsiz. О́ıtkeni, búgingi voleıboly­myz­dyń tabysyn sonaý 1950-1960 jyldary Túr­­kis­tan túlegi Oktıabr Qydyrbaıuly qalap ketti. Soǵys kórgen urpaqtyń taǵdyr-tala­­ıyn basynan keshirgen Oktıabr aǵa 1931 jyly 25 qazanda týypty. Iаǵnı, bıyl tiri bolǵanda 80 jasqa tolar edi. Amal qansha, qazaq sportynyń jaryq juldyzy Alladan emes, adamnan kelgen zaýal zardabynan 38-aq jasynda baqılyq boldy. Shyny kerek, keıingi urpaq Jarylqapov esiminen kóp habarsyz. Sóıtse de, bul sań­laqpen kezinde birge júrgen, tálimin kórgen jandardy áńgimege tartsań, Oktıabr esimin aýyzǵa alǵanda báriniń júzi nurlanyp, erekshe shabyttanyp, sózge kirisedi. Bizge anyq bolǵany, Oktıabr Qydyrbaıuly – talantty sportshy, bilikti bapker, sheber uıymdas­ty­rýshy, óz ultyn erekshe súıgen arys. О́zińiz qarańyzshy, aýyldan Almatyǵa kelgen jas jigit arada sanaýly jyldar ótkende voleıboldan qazaq jastary arasynan shyqqan tuń­ǵysh «KSRO sport sheberi» atandy, Odaqtaǵy úzdik 24 voleıbolshynyń sapyna kirdi. Ol kezde sport sheberi ataný turmaq, ony oılaý­dyń ózi talaıǵa arman edi. Ok­tıabr Jaryl­qapov osy armandy júzege asy­rdy, sóıtip arttaǵy inilerine tamasha jol ashty. Sóıtip asyl aǵa Almatynyń óz perzentterinen ja­saqtalǵan «Býrevestnık» komandasyn quryp qana qoımaı, onyń odaq­tyq, eýropalyq deń­geıge jetýine ól­sheý­siz eńbek sińirdi. Keıin Qazaq KSR sport odaq­tary men uıymdary odaǵy Keńesi tóra­ǵa­synyń orynbasary qyz­me­tinde júrgende de Jarylqapovtyń shapa­ǵa­tyn barlyq sport túriniń ókilderi kórdi. Ok­tıabr aǵa 1962 jyly «Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen jat­tyqtyrýshysy», al 1967 jyly «KSRO eń­bek sińirgen jattyqtyrýshysy» qur­metti ataǵyn aldy. Shákirtteri de usta­zy­nyń jeńisti jolynan taıǵan joq, «Býrevestnık» sapyndaǵy «oktıabrıattar» aldymen 1969 jyly KSRO chempıony ataǵyn jeńip aldy, al 1970 jáne 1971 jyldary qatarynan Eýropa chempıondary kýbogyn ıelendi. Oktıabr Qydyrbaıulynyń ómir jo­ly­na úńilip kóreıikshi. *   *   * Bul suraqqa jaýapty biz jazýshy Seıdahmet Berdiqulovtyń «Qanat» hıkaıa­tyn­daǵy «Aldymen seni quttyqtar edik» atty bóliminen tabamyz. Úzindisin oqıyq: ... «Jasynan malsaq bala ata-babanyń ónerin qýmaq edi. On jyldyqty taýysyp, Almatyǵa keldi. Tuńǵysh ret teatr kórdi. Tuńǵysh ret... Sanaı berse, kóp-aq. Tuńǵysh ret voleıbol degen ústindegi kúpáıkemen kıip-jaryp kirisetin aýyldaǵy aıaq-asty oıyn emes, óner ekenin sezdi. Máıkileriniń syrtynda qadaý-qadaý sı­fr­­lary bar oıynnyń bir kezeńi bitpeı, alań­nan shyǵyp qaldy. Namys kernep, kó­ki­rektep qaıta kirip edi, tordyń ar jaǵynan zeńbirek oǵyndaı zýlaı kelgen dop qolǵa jón­di ilikpeı, betaldy ushyp jatty. Tars-turs, tars-turs. Basy aınaldy. Bul joly esh­kim qý­mady, ózi shyǵyp ketti alańnan. Kóz aldy munartyp, astyndaǵy jer kóship jatty. Eki qulaǵy tars biteldi. Jataq­ha­nadaǵy tósegine jetýge asyq boldy... 1951 jyly, sirá, tuńǵysh ret bolsa kerek, «Almatyda voleıbol jarysy bolady eken» degen jarnamalar ilindi. KSRO ký­bo­gynyń Orta Azııa aımaǵyndaǵy aqtyq aı­qa­sy. «Dınamo» stadıonyna kelýshiler de edá­ýir. Jalpy, Qazaqstan voleıbol­shy­lary­nyń jurt aldynda baryn kıip, beldemshesin asy­nyp, shyndap shyqqany bul sapar. Aby­roı­syz­dyq aıaq astynan emes pe?! Eptep el ara­syn­da aty estilip júrgen jigitter Tashkent voleıbolshylarynan myqtap tu­ryp utyl­­dy. Jeńilgen jurtta ne kúı bar?! Stadıonnan tarqaǵandardyń bári oqty kózdi qadap ketip jatyr (ol kezde el kózinen tasa kıiný-jýyný bólmesi bolmaı­tyn). Qabaǵy qa­­tyńqy top­tyń ortasynan jy­rylyp shy­ǵyp, bir jigit aınalsoqtap kóp turdy. Vo­leı­bol­shy­lar qy­zyl­sheke bo­lyp kerildesip, birin-biri jer tabandatyp bitti. Jón-jónine ketýge aı­nal­dy. Álgi jigit tartynshaqtap kelip, voleıbol­shy­lar­dyń birin jeńinen tartty. – Meni komandalaryńyzǵa qospaı­syz­dar ma? – Qostyq delik, ne bilesiń? – Voleıbol oınaı bilemin. – Qansha jyl boldy oınaǵanyńa? – Bir jyldan asty. – Masqara mol eken. Áıtse de myna biz­diń tobyrymyzǵa elimizdiń astanasynan at ary­typ izdep kep qosylmas oıynshy. Atyń kim? – Atym – Oktıabr. – Oktıabr? – Qazaqshasy da – Oktıabr. – Jaraıdy, bizdiń komandaǵa Oktıabr shuǵylasy bola ǵoı. Komanda kelesi kúni jattyǵýǵa jı­nal­­dy. Oıynshylardyń ańdyǵan-baqqan­da­ry – jas ji­­gittiń qımyly. Jattyǵý so­ńyn­da oı­yn­shy­lar­­­dyń júzi jylyp sal­ǵan­daı boldy. «Dop oı­na­ǵanyńa qansha jyl boldy dediń sen?» Bul jo­ly osy tań­da­ný­dan basqa tergeý bolǵan joq. Sóıtip, 1951 jyly kúlkige baı, minezge baı, dáıis qýanyp júretin Oktıabr Ja­ryl­qapov keleshekte Qazaqstan voleıbo­ly­nyń kóz qýanyshy bolý úshin alańǵa keldi. Onyń jankeshti jattyǵýlaryn kór­gen­de, nebir eńbekqor sportshynyń ózi ja­ǵasyn ustady. Taqtaı dýaldyń túp jaǵyn ala dopty bar pármenimen soǵyp, jer baýyrlap kele jatqanda áýeletip alyp ketetin Ok­tıabr. Bir emes, birneshe júz qaı­talaıtyn. Oktıabrdiń qaqpan qurýǵa shyq­qan kezin kórseńiz! Búgingi eń zerger oıyn­shynyń ishinde dop tosqaýyldaryna odan asary kem­de-kem». (S.Berdiqulov. Tańda­ma­ly. A: «Ja­zýshy», 1991, 61-62 better). *   *   * Oktıabr Qydyrbaıulynyń bapkerligi de ańyzǵa bergisiz áńgime. Zamandastarynyń esteligine oı júgirtsek, Jarylqapov sport­tyń bu­qa­ralyq sıpaty ýaqyt óte kele asa jo­ǵa­ry bo­latynyn sezingen sııaqty. 1950-60-70- jyl­dary KSRO-da sport kásipqoılyq deń­geıge endi ǵana kóterile bastady. Sol kezdiń ózinde Oktıabr aǵa iri tabystarǵa jetý úshin sport­shy­nyń ózin osy kásipke tolyqtaı arnaýy qa­jet ekenin, jattyǵýlardyń jıi jáne ıntensıv­ti bolýy qajet ekenin tolyq túsingen. Jaryl­qa­povtyń dańqty shákirt­te­riniń biri Jánibek Saý­ranbaev ustazy jaıly bylaı dep eske alady: – «Býrevestnıkti» quryp, odaqtyq, ha­lyq­aralyq deńgeıge jetelegen – Oktıabr Ja­rylqapov. Ol óz oıyn tásili bar, eshbir ko­man­daǵa uqsamaıtyn, eshbir komandanyń órnegin qaıtalamaıtyn komanda qurýdy oı­lady. Arada 40 jylǵa jýyq ýaqyt ótti ǵoı, men qazir de oılanyp otyryp, Oktıabr Qy­dyrbaıulynyń talantty tańdaýdaǵy ta­l­ǵamyna tań qalamyn. Ol árbir oıynshynyń kózge kórinbeıtin, kó­ńilmen ǵana túısinýge bolatyn darynyn dál ańǵara bildi. Áıt­pese, «Býrevestnıkke» kelgen ár oıynshy ár­túrli bolatyn, bir-birine múlde uqsamaı­tyn. Biraq biz alańda ju­myl­ǵan judy­ryq­taı qımyl­daı­tynbyz. Bap­ke­ri­mizdiń bas­ta­ma­symen biz alǵash aptasyna úsh ret, sosyn tórt, alty, segiz, on ret jattyǵatyn bol­dyq. Ol kezde eshkim mundaı jattyǵý ádisin qol­danbaıtyn. Oktıabr Qydyrbaıuly ýa­qy­­ty­nan ozyp tý­ǵan jan edi. Ol kisiniń tusynda «Býrevestnıkte» qazaq balalary kóp boldy. Zańǵar Jár­keshev, Marat Má­denov, Jánibek Saýranbaev, Eńsebek Iman­ǵalıev... Usta­zy­myz jastyǵyna qaramaı, bizdiń qamqor áke­mizdeı edi. О́z aramyzda «papa» deıtinbiz. 1969 jy­ly tuńǵysh ret KSRO chempıony ata­ǵyn je­ńip aldyq. Sol jyly Oktıabr Ja­ryl­qapov dúnıeden ozdy. Bul kezde ol kisi sport ko­mı­teti bas­shy­synyń oryn­ba­sary bolyp qyz­­met isteıtin. Onyń bastaǵan isin shá­kirt­teri, aldymen Marat Mádenov, bir jyldan keıin Zańǵar Járkeshev jalǵas­tyryp áketti. *   *   * О́mirzaq Jolymbetov, sport jýrnalısi: – Oktıabr Jarylqapov sportshy retin­de de, uıymdastyrýshy retinde de óte myq­ty adam edi. О́zi – Túrkistannyń perzenti. Qa­zirgi Sattar Erýbaev atyndaǵy orta mek­tepti, sol kezdegi temir jol mektebin bi­tir­gen. Kórer kózge súıkimdi, kelbetti kisi edi. Boıy shamamen 185-186 sm, salmaǵy 80-85 kılo, sym­bat­ty bolatyn. 38-aq jasynda dú­nıeden ozdy... Men Oktıabr Qydyrbaıulymen qyzmet barysynda kóp kezdestim. Kórgen saıyn ki­si­ligine, kishiligine, adamgershiligine, para­sa­tyna tánti bolatynmyn. Ol óz isiniń bilgiri edi. 1967 jyly Máskeýde KSRO halyq­ta­ry­nyń IV spartakıadasy ótti. Ol kezde Ja­rylqapov – respýblıkalyq sport komıteti basshynyń orynbasary. Jarys sporttyń 25-26 túrinen ótip jatty. Kún saıyn baǵ­dar­lamaǵa sáıkes jarystar kesh aıaqtalsa da, O.Qydyrbaıuly túngi 1-2-lerde jattyq­tyrýshylarmen jınalys ótkizetin. Sport komıtetiniń sol kezdegi basshysy Qarken Ahmetov edi, ol kisi ózi sportshy bolmaǵan, sondyqtan sporttyń ishki astaryn bile ber­meıtin-di, negizinen uıymdastyrý sharýa­la­ryn moınyna alatyn. Sondaı jınalys­tar­dyń birinde Q.Ahmetov Oktıabrdiń sózine jıi aralasyp, «anany úıtý kerek, mynany búıtý kerek» dep búıirden qosyla berdi. Aqyrynda ony Oktıabr aǵa toqtatty. «Siz ıdeologsyz. Sportshylarǵa rýhanı dem ber­seńiz de jetedi. Bul arada demagogııanyń ke­regi joq. Sportta tabysqa jetý úshin naqty nárseler aıtý kerek, naqty qateni kórsetý kerek», dedi. Baıqaýymyzsha, Oktıabrdiń betine eshkim qarsy kelmeıtin. Abzal azamat óz ultyn erekshe súıetin edi. Onyń basshylyǵymen voleıbolǵa, jal­py sportqa qazaq jastary kóptep tartyldy. Z.Járkeshev, M.Mádenov, E.Imanǵalıev, J.Saýranbaev, A.Sultanov, T.Ahmetjanov sı­ıaq­ty Jarylqapovtyń shákirtteri keıin vo­leıbolymyzdyń týyn kókke kóterdi. Ok­tıabr talanttardy tap basyp tanı biletin. Aty ańyzǵa aınalǵan Valerıı Kravchenkony spartakıadada tájik komandasynan kórip qalyp, Almatyǵa shaqyrdy, ony joǵary deńgeıge kóterdi. Eki dúrkin olımpıada chem­pıony Nına Smoleevany ósirgen de – Ok­tıabr Qydyrbaıuly. Oktıabr Nınany erlermen qatar jattyqtyratyn. Almaty­daǵy qazirgi «Spartak» stadıonynyń mańyn­daǵy velotrektiń ornynda buryn 3-4 voleıbol alańy bar bolatyn. Oktıabr sonda Smole­e­va­ny jigitterge qarsy oınatyp, sheberligin shyńdaıtyn. Nátıjesinde Nına sportta orasan tabystarǵa qol jetkizdi. Halyq súıgen adamnyń ólimi bárimizdiń qabyrǵamyzdy qaıystyrdy. 1967 jyly Semeıde ashyq ıadrolyq synaq ótip, soǵan Or­talyq komıtet arnaıy brıgada uıymdas­tyr­dy. Ol kezde D.Qonaev eńbek demaly­syn­da edi, onyń orynbasary Tıtov degen kisi brıgada quramyna sol kezdegi DOSAAF bastyǵy K.Boshaevty, komsomol basshysy Sarevti, sport komıteti basshysynyń oryn­basary Jarylqapovty qosypty. Ádeıi qosqan bolar, múmkin... Arada eki jyl óter-ótpeste Oktıabr Qydyrbaıuly aq qan aýrýyna shaldyǵyp, ómirden ozdy... *   *   * Oktıabr aǵa týraly dańqty voleı­bol­shy Nıkolaı Rogozın bylaı deıdi: – Iá, Oktıabr Qydyrbaıulynyń dańq­ty sportshy, bilikti bapker, naǵyz azamat eke­nine daý joq. Eshqashan eńsesin túsir­meı­tin, úmit úzbeıtin asyl adam edi. Biraq men ol kisiniń sportshylyǵynan góri, uıym­das­ty­rýshy­ly­ǵy­na qatysty estelik aıtsam deımin. Ol kezde «Spartak» stadıonynyń aı­na­lasynda gımnastıka alańy, kúres alańy ashyq bolýshy edi. Voleıbol alańdary da jetkilikti bolatyn. Mańynan qala alleıasy ótetin. Stadıonnan sál aýlaqta syrahana turýshy edi. Ol kezde qalada syrahana sırek, jurt kóbinese «Spartakqa» aǵylýshy edi. Sonda olar jolaı stadıonda jattyǵyp júrgenderdi qyzyqtap, ózderi de oınap ketkenin bilmeı qalatyn. Birte-birte jurt syrahanaǵa emes, bizdiń jattyǵýymyzdy kórýge keletin boldy. Sondaı kúnderdiń birinde Oktıabr (bir qyzyǵy, ol bizge atyn atatatyn, ákesiniń atynyń kim ekenin de bilmeıtinbiz) jattyǵýdy tamashalap otyr­ǵan, baısaldy kıingen adamdy kóredi. Ony­men jaqynyraq tanysady. Sóıtse, ol Or­talyq komıtettiń qarjy jónindegi basqar­masynyń bólim bastyǵy Semen Aleksandrovıch Pak degen kisi eken. Oktıabr osy Pak arqyly Qonaevtyń kómekshisi Dúısetaı Bekejanovpen tanysyp, aqyryn-aqyryn sportqa demeýshilikke tarta bastaıdy. Odan bizdiń «Býrevestnık» jaman bolǵan joq. Qazirgi tilmen aıtqanda, Oktıabr Qydyr­baı­uly tamasha menedjer edi. Qazir ǵoı, árbir qala basshylyǵy, oblys basshylyǵy ózderine tıesili komandalarǵa qarjylaı, basqa da kómek kórsetip jatady. Bul dás­túr­ge aınalyp ketti. Al elimizde osy dás­túr­di alǵash bastaǵan O.Jarylqapov edi. Oktıabr – meniń sporttaǵy baǵymdy ashqan kisi. Ol kisi mınıstrdiń orynbasary bolyp júrgende de óziniń ańqyldaq, aqjar­qyn qalpynan tanǵan joq. 1967 jyly Al­ma­tyda KSRO birinshiliginiń I týry ótti. Men 17 jastamyn, jiger degen asyp-tógilip tur. Bi­raq bapkerimiz Zańǵar Járkeshev oı­ynǵa 6 oıynshyny qossa, olardy esh almas­tyr­maı-aq aıaqtaýdy táýir kóredi. Meniń alańǵa shyqqym-aq kelip otyr. Bir kezde qarasam, qasymyzda Oktıabr tur eken. «Jár­keshevke aıtshy, meni alańǵa shy­ǵar­syn», dedim ótinip. Oktıabr – mınıstrdiń orynbasary, laýa­zy­myn kóldeneń tartyp, Járkeshevke «aýys­tyr» deı salsa da eshkim jazǵyrmas edi. Biraq ol basqa aıla tapty. Ornynan tura qalyp: «Ý nas zamena, zamena!» – dep aıǵaı saldy. Járkeshev túk tú­sin­beı qaldy. Oktıabr onyń qasyna jedel­detip baryp: «Rogozındi Saý­ran­baevtiń or­ny­na shyǵar, boıy uzyn, tos­qaýyl qoıýǵa jaqsy», dedi. Voleıbol ere­jesi boıynsha oıynshy tez aýysýy kerek. Jár­keshev meni alańǵa: «Bultalaqtap kózge túse bermeı, tynysh tur ana buryshta», dep jiber­di. Oktıabrdiń osy tapqyrlyǵy men úshin jaman bolǵan joq, birte-birte naǵyz doda rý­hyn sezinip, saqa sportshyǵa aınala ber­dim. О́ki­nishke qaraı, Oktıabr Qydyrbaıuly óz «Bý­revestnıginiń» KSRO chempıony ata­nýy­na nebári 29 kún qalǵanda kóz jumdy... P.S. Qazaq sportynyń jaryq juldyzy Oktıabr Jarylqapov atynda elimizde birde-bir sport mektebi, úlken qalalarda kóshe ata­ýy, jalpy kózge iligetin eshteńe joq. Qa­zaq ult­tyq agrarlyq ýnıversıtetiniń sport za­ly ǵana dańqty voleıbolshynyń esimin osy­dan 5 jyl buryn alǵan. 80 jyldyq me­reı­to­ıyna qarsy osy olqylyqtyń orny tol­­ty­rylsa, jón bolar edi. Týǵan jeri Túr­kis­tan qalasynda, ósken jeri Almatyda Ok­tıabr esimin mektepterge, kóshelerge berse, qazaq sportynyń tarıhyna zor qurmet bolar edi. Eseı JEŃISULY, jýrnalıst.