Han men halyq

Muraǵat derekterinde Abylaı sultan 1737 jyldardan bastap kezdese bastaıdy. Bul kezeńde orys patshasynyń Azııa baǵytyndaǵy ashyq saıasaty qazaqtarǵa ǵana emes, sonymen birge belgili bir dárejede qazaqtarǵa únemi qaýip tóndirgen bashqurttardyń ózderine de sekem aldyryp, Reseıge qarsy kezekti ult-azat­tyq kúresi jandanyp jatqan bolatyn. Otarlyq qamytty máńgilik kımeý úshin, «orys­tardyń bashqurttardy talqandap, úlkenderin óltirip, jastaryn soldatqa alyp, balalaryn shoqyn­dyrý­dy bastaǵandyǵyn» alǵa tartqan 40 bashqurt elshisi 1737 jyly 30 sáýirde Ábil­mámbet sultanǵa kelgen. Kóp uzamaı bashqurt elshileri Ábilqaıyr men Sámeke handarǵa, maýsym aıynda Abylaı sultanǵa da jetedi. 1737 jyly tamyzda Noǵaı jolynyń bashqurt­tary Ábilmámbetke jolyǵyp, Abylaı sultan­dy ózderine han retinde taǵaıyndaýyn surady (RMKAM. 248 q., 17 t., 1164 kitap, 769p.). Sóıtip, osy jyly Abylaıdyń ataǵy qazaqtan asyp bashqurtqa jetken. Abylaı bashqurttarǵa barmaǵanymen, olardy qazaq rýlaryna qabyl­daýǵa sheshim qabyldady. Sodan bashqurttardyń birneshe júzdegen tútinderi qońyrat, kereı rýlary arasyna kóshken. Ábilmámbettiń ózi ulysy 45 bashqurt tútinin qabyldaǵan. Keıin Abylaı bashqurt elshilerin ertip, «kelisimge kelip, ortaq sheshim qabyldaý úshin» Ábilqaıyr ordasyna attanǵan. Biraq Ábilqaıyr bul mezgilde, ıaǵnı 1737 jyly 12 tamyzda Orynborǵa ketken bolatyn (RMKAM 248 q., 17 t., 1164 kitap, 759 p.). Patsha ókimeti Ábilqaıyr handy bashqurttarǵa qarsy aıdap salýǵa tyrysqany­men, týysqan halyqtar til tabysa bildi. Bash­qurttar Ábilqaıyrdy han retinde moıyndap, bashqurt qyzyna úılendirdi. 1738 jyly kók­temde orys amanatyndaǵy Eraly sultandy bosa­týǵa baǵyttalǵan birlesken sharalar qolǵa alyn­dy. Sodan bashqurtqa Kúshik han, Bul­qaıyr, Abylaı sultandar, ózge de qazaq batyr­lary bastaǵan 30 myń qol kelip jetken (OrOMM. 2 q., 1 t., 4 is, 9 p.) 1738 jyldyń naýryzynan bastap Ábilqaıyr qazaq, bashqurt halyqtary aty­nan sóılep, shekaradaǵy orys qorǵandary­nan olar­dyń saýda-sattyǵyna kedergi jasamaý­dy talap etip, «bashqurttar ózara kelisimge keldi» degen hattarmen orys ókimetine shyǵa bastaıdy. 1740 jyly 19 tamyz – 1 qyrkúıek araly­ǵyn­da Orynborda qazaq-orys kelissózi ótedi. Oǵan Ábilqaıyr uldary Nuraly, Eraly sul­tan­dar, Jánibek batyr, 24 tamyzda Ábilmámbet han jáne Abylaı sultan qatysqan. Ábilmámbet han general-leıtenant V. Ýrýsovqa Abylaı qaramaǵynda «úsh rýly el bar. Birinshisi 6 myń, ekinshisi 10 myń, úshinshisi 4 myń shańyraq» dep kórsetken (KRO I. – S.134-167). Kelissóz bary­syn taldaǵan R.B.Súleımenov pen V.A.Moıseev: «...qaralyp otyrǵan kezeńde Reseı qoldaýshy, odaqtas retinde eseptelgen. Osy baǵyt saıası jaǵdaıdy qatań esepke alǵan, sheksiz bılikke umtylǵan, tákappar Abylaı úshin óte tıimdi boldy. Bul Abylaıdyń Orynbor ákimshiligimen alǵashqy jáne sońǵy kezdesýi bolatyn. Osydan keıin ol Orynborǵa da, tipti basqa orys bekinisterine de kelmedi», dep jazady. (Iz ıstorıı Kazahstana HVIII veke (o vneshneı ı vnýtrenneı polıtıke Ablaıa).- Alma-Ata, 1988). 1741 jyly aqpan aıynyń sońynda jońǵar­lar «barlyq qazaq ordalaryn túbirimen joıý úshin» Orta júzge basyp kirdi. Onyń sebebin Sibir gýbernatory P.I. Býtýrlın syrtqy ister alqasyna «qazaqtar Qaldan Serenniń týysyn ustap alyp óltirdi, odan kek alý úshin ásker at­tandy» dep túsindirdi (Rýssko-djýngarskıe otno­shenııa (kones HVII-60-e gg. HVIII vv.). Dokýmenty ı ızvlechenııa. – Barnaýl: Azbýka, 2006). 1741 jyly kóktemde bolǵan shaıqas­tar­dyń birinde Abylaı ataqty jońǵar noıany Sharyshty óltirgen edi. Sol Sharysh qazaq ańyzdarynda Qaldan Serenniń balasy delingenimen, muraǵat derekteri onyń ataqty jońǵar noıany ekendigin aıǵaqtaıdy. Sharyshtyń ólti­rilgendigin 1742 jyly Ábilqaıyr hanǵa kelgen oırat elshileri Qoshke men Buryn da atap ótedi. Kóp uzamaı osyndaı shaıqasta Septen noıan Abylaıdy, janyndaǵy jaýyngerlerimen qolǵa túsiredi. Ol týrasynda Septen podpolkovnık Zarınge «Esil ózeni boıyndaǵy Shilik jáne Shiderti mekeninde bizge kezdesken Abylaı sultan­dy 200 adamymen talqandap, qolǵa túsirdim» dep habarlaǵan. Bul habardy 1745 jylǵy 12 sáýirdegi Sibir gýbernııasynyń keńsesiniń haty da dáleldeıdi (Sýleımenov R.B., Moıseev V.A. Iz ıstorıı Kazahstana v HVIII veke. –S.34; Rýssko-djýngarskıe otnoshenııa (kones HVII-60-e gg. HVIII vv.). – S.106). Abylaı sultan shamamen 1741 jyldyń ma­myrynan 1743 jyldyń shilde aıy aralyǵynda Jońǵarııada tutqynda bolǵan. Eraly sultan­nyń qaramaǵyndaǵy Kereı rýynda bolǵan I. Lapın men M. Aksakovtar 1743 jyldyń shilde aıynyń ekinshi jartysynda Ábilmámbet hanǵa Abylaı sultannan bes elshi kelip, «onyń tutqynnan bosap, elge baǵyt alǵandyǵyn jáne janynda 30 jońǵar elshileri bar ekendigin» habarlaǵan (RISSM. 122 q., 1743 j., 3 is, 122 p.). Ony tutqynnan bosatýda búkil qazaq birlesip, kúsh saldy. Mine, osy arada Ábilqaıyr han­nyń Reseıden kómek suraǵany, uly Aıshýaq­ty Jońǵarııaǵa amanatqa berý týraly oılary belgili bolady. Sol úshin Ábilqaıyr, Ábil­mám­bet, Kúshik, Baraq, Jánibek, Eset jáne ózge de el ıgileri Edil qalmaqtarymen de kelisimge keledi. Aqshora batyr bastaǵan elshiler Qaldan Serenge jiberiledi. 1742 jyly sáýir aıynda Aqshora batyr qońtaıshynyń Abylaıdy bosatý úshin qazaqtyń beldi azamattary balalaryn amanatqa jiberýge ázir ekendigin jetkizedi. Sodan 1742 jyly kóktemde barlyq qazaq orda­la­ry­­nyń belgili adamdarynyń qatysýymen úlken keńes ótedi. Qorytyndysynda Ábil­qa­ıyr­dyń Reseıden kómek suraýy qajettigi, Orta júz­den amanat jiberiletindigi sheshiledi. Araǵa ýa­qyt sala Ábilmámbet hannyń uly Ábilpeıiz ben Ma­laı­sary jáne t.b. Jońǵarııaǵa jiberildi. Ábil­mámbet han amanatty oryndaý arqyly eki máse­leni sheshken, birinshiden – Abylaıdy bosat­qan, ekinshiden – Túrkistan óńirin qaıtaryp alǵan. Sonymen qazaqtardyń Abylaıdy bosatý máselesindegi bereke-birligi óz jetistigin beredi. Elge aman oralǵan Abylaı halqymyzdyń ıgiligi úshin kúreske belsene kirisedi. 1743 jy­ly jeltoqsanda Orynborǵa joldaǵan hatynda ol Reseımen «tatý kórshi bolýdy» qalaıtyn­dyǵyn, «ózine jáne aǵalary Ábilqaıyr men Ábilmámbet hanǵa Orynborda erkin saýda jasaýǵa ruqsat» berilýin suraıdy (KRO I. – S.307-312). Keıin Abylaı sultan óziniń jáne Baraq sultan uldaryn qontaıshyǵa jiberedi. Atalǵan sharalardyń barlyǵy onyń sheber saıasatker bolyp qalyptasqandyǵyn aıqyn dálel­deıdi. Qalden Serenniń senimine ıe bolǵany sonshalyq, qazaqtar Jońǵarııaǵa deıingi jerlerdi erkin jaılaı bastaıdy. Muny kóre tura I.I. Neplıýev 1745 jyly 16 sáýirde Abylaıǵa: «Sizdiń kóship júrgen halqyńyz bizdiń jaqqa eshbir alańdamasyn. Abyroıyńyz arta bersin, meniń sizge degen shyn nıetimdi qabyl alyńyz» degen joldardan turatyn hatyn joldaıdy. 1745 jyly qyrkúıek aıynda Qalden Seren qaıtys bolyp, amanattaǵy Baraq sultannyń uly Shyǵaı elge oralǵanymen, qazaq-jońǵar qarym-qatynasy 1750 jyldarǵa deıin beıbit túrde damıdy. Bul aralyqta Abylaı Jońǵarııa­daǵy ishki tartysqa ashyq aralaspaı, qontaıshy ornyna talasqan baqtalastardyń kómek suraıtyn adamyna aınalady. 1748 jyly tamyz aıynda Ábilqaıyrdyń óltirilýi Abylaıǵa qatty áser etedi. El ishindegi birlikti buzǵan Baraq sultanǵa Jánibek tarhan: «Ábilqaıyr han sııaqty basty handy óltirip, qashqanyń jaramaıdy» dese, Orta júz bıleri О́tebaı, Shoraq, Qabanbaı batyr «Ábil­qaıyr han barsha qazaqtyń múddesi úshin ulyn amanatqa berdi; qazaqqa saýda jasaýǵa múmkin­dik týǵyzdy; jaıly qonys, baıtaq jaıylym taýyp berdi. Ábilqaıyrdyń arqasynda qazaq halqy áli kúnge sonyń ıgiligin kórip otyr» dep sálem joldasa, Qazybek bı: «Qazaqqa jer alyp bergen handy óltirdiń» dep Baraqty Uly júzge, jońǵarlarǵa jibermeı joldan ustap qalǵan. Olardy Tóle bı de qoldaıdy (Abylaı han. О́miri men qyzmetine qatysty qujattar men ma­terıaldardyń jınaǵy. (Qurastyrǵan Z.Taıshy­baı). – Petropavl. 2005.) Kóp keshikpeı Abylaı Bopaı hanymǵa kelip kóńil aıtqan. Keıin ol Kereı rýyn basqarǵan Eraly sultandy da Baraq áreketterinen qorǵap qalǵan. Abylaı sultan 1749 jyly qańtar-aqpanda Bopaıǵa Baraqtyń turaqtaǵan jerin kórsetse, 9 ma­myrda I.I. Neplıýevke jibergen elshisi ar­qyly Baraqtyń «jaýyzdyǵyn» synap, Nura­ly han, Eraly sultanmen birge keńeske qatys­qan­dyǵyn jazady (RISSM. 122/1 q., 1749, 4 is, 56 p.) Syr boıyna kóshken Baraq Tursynuly (Kók­jal Baraq) qaramaǵyndaǵy naıman, arǵyn rý­larymen birge ońtústiktegi Iqan, Tashkent, Oty­rar, Sozaq, t.b. qalalardy bosatqanymen, 1749 jyly kúzde qyrǵyzdarǵa shabýyldap, je­ńi­lis tapty. Baraq Abylaıdyń «bir jaǵym – Qo­qan, bir jaǵym – Qytaı, bir jaǵym – orys, qazaq-qyrǵyz bir uryq edik» dep eskertkenin de esepke almady. Baraqtyń is-áreketteriniń arty onyń eki ulymen birge 1750 jyly Qarnaq qala­synda uıymdastyrylǵan qorlyq ólimine ákeledi. 1781 jyly 29 maýsymda Sibir korpýsynyń general-maıory N.G.Ogarevke joldaǵan ha­tyn­da Baraq uly Daıyr sultan: «Ákem (Baraq) ólgennen keıin Uly júzdegi handyq bılik Abylaıǵa baǵyndy» dep habarlady (OrOMM. 3q., 1t., 176 is, 424 p.). Sóıtip, Abylaı bıligi birtindep Orta, Uly júzderde moıyndala bastady. HVIII ǵasyrdyń 50-shi jyldary Abylaı Jońǵarııadaǵy ishki tartysty qazaq múddesine paıdalanyp, qashyp kelgen jońǵar noıandary Ámirsana men Davası, Banchjýrany qabyldap, Lama-Dorjıge bermedi. Oırattar shabýylynyń aldyn alý úshin Abylaı Lama-Dorjıge elshi jiberip, qashqyndardy qaıtarý máselesi qazaq keńesinde sheshiledi dep habarlaıdy. Keńeske úsh júzdiń ıgileri túgel shaqyrylady. Ábilmám­bet han Túrkistannan kelip, noıandardy bergen durys degen qorytyndyǵa kelgen. Biraq Aby­laı, Eraly sultandar, Dáýit tarhan (Jánibek tar­hannyń uly) Bógenbaı batyr, t.b. Ábil­mámbet usynysyn qoldamady. Keńeste Abylaı Davasıdiń múmkindigin joǵary baǵalady. Onyń sebebin Japaq batyr Abylaıdyń jońǵar tut­qynynda bolǵan kezinde Davasımen qalyptas­qan dostyǵymen túsindiredi. Keńesten soń Abylaı Lama-Dorjıge elshi jiberip, «noıan­dar ózderi keldi, bizdiń dástúr boıynsha «qonaqtardy» bere almaımyz» degen kópshilik­tiń sheshimin jetkizedi. Mundaı sheshimdi kút­pegen Lama-Dorjı 1752 jyly qyrkúıekte 20 myńdyq áskerin qazaqtarǵa attandyrady. Aby­laı bastaǵan qazaq áskeri qazan aıynda Baıan­aýylda jınalyp, jońǵarlardy talqandap, keri shegindirgen. Muny paıdalanǵan Davası men Ámirsana 600 áskermen tyldan soqqy berip, jońǵar bıligin tartyp alady. Jońǵar hany Davası birden Ábilmámbet pen Abylaıǵa elshi jiberip, dostyq kelisimge keledi. Kóp uzamaı Jońǵarııada Davası men Ámirsananyń ózara taq talasy bastaldy. Onyń sońy Jońǵar memle­keti­niń qulap, Qytaı ımperııasynyń qara­ma­ǵyna enip, tarıh sahnasynan joıylýyna ákeledi (Sýleımenov R.B., Moıseev V.A. Iz ıstorıı Kazahstana v HVIII veke. –S.47-52) Sonymen Jońǵarııa ishindegi tartysqa aralasqan Abylaı áskeri qytaılarmen betpe-bet kezdesedi. 200 myńdyq Qytaı áskeri 1755 jyly maýsym aıynda jońǵar handyǵyn joı­ǵan­nan keıin, Abylaı hanǵa resmı elshi jiberedi. Elshini qabyldaǵan Abylaı qazaq aty­nan Bólebaı bastaǵan azamattardy kelgen elshimen birge Qytaıǵa attandyrdy. Bul oqıǵa sol za­man­­daǵy qazaq-qytaı baılanysyndaǵy bet­burys edi. «Babalarymyz Esim han, Jáńgir han za­manynan bermen qaraı Qytaı ımperııasynyń lebizi men ulaǵaty bizge jetpeı kelip edi» degen joldardan bastalatyn Abylaı haty 1757 jyly tamyz aıynda Qytaı patshasyna jetti (Qazaq handyǵy men Chıń ımperııasy arasyndaǵy qa­rym-qatynasqa baılanysty qujattar. – Almaty, 1998.) 1757 jyly 5 qarashada Qytaı resmı túrde Reseıge qazaqtardy óz qamqorlyǵyna alǵanyn habarlady. Qytaı patshasy: «Orystar qazaq­tar­dy bizdiń áskerlerimizden qyrylyp, jerlerin tastap alysqa kóshkenin kórip turyp, olar­dy qandaı sebeptermen «bodanymyz» deıtinin túsinbeımiz» dep tańdanys bildirgen (Rýssko-djýngarskıe otnoshenııa (kones HVII-60-e gg. HVIII vv.).-S.224). Kóp uzamaı Abylaıdyń qaı­ratkerligin moıyndaǵan Qytaı ony han retinde tanıdy. Senimge ıe bolǵan Abylaı qazaq-qytaı arasyndaǵy saýda-sattyqty damytyp, Úrim­jini 1758 jyly ortalyq bazar retinde tanıdy. Úrimji bazarynyń kúzdegi ashylý rásimine Qabanbaı batyr qatysady. Qytaıdyń «jumsaq» saıasatynyń túpki mánin Abylaı ashyq túsingen. О́ıtkeni, shekaralas halyqtardyń qazaqtarmen teke-tiresinde Qytaıdyń generaldary Abylaıdy sóz júzinde qoldap, áskerı joryqtarǵa kedergi keltirýmen bolǵan. Mine, osy kezeńde Qytaıdyń Ortalyq Azııadaǵy musylmandardy jaýlap alý jos­paryna qarsy Aýǵan shahy Ahmad kóteriledi. Ahmad shah Ábilmámbetke, Nuraly men Aby­laıǵa habar salyp, Qytaıǵa 1763 jyldyń ba­synda elshilerin jiberip, Sın patshasynyń Jońǵarııa jáne Shyǵys Túrkistan baǵyt­taryn­daǵy saıasatyn anyqtaıdy. 1763 jyly kóktemde Abylaıǵa Ahmadtan elshi kelip, soǵys bastal­ǵan jaǵdaıda ózara kómek berýge shaqyrady. Keıin Ahmadtyń Úndistan jerindegi so­ǵysqa aralasýy, Abylaıdyń Qytaımen or­tadaǵy baılanysty úzbeýi Sın ımperııa­symen qatynasty shıelenistirmedi. Onyń ústine mu­sylmandardyń birigý áreketi de Qytaıdyń jyljýyn belgili dárejede toqtatty deýimizge bolady. Sonymen Abylaıdyń Qytaı patshasymen tikeleı baılanysy, qazaqtardyń erkin saýda-sat­tyǵy, odan ári Qashqarǵa saýda kerýenderin jiberýi, qyrǵyzdarmen kelisimi, Tashkentti ba­ǵyn­dyrýy, atalǵan memlekettik mańyzy bar máse­lelerdi sheshýde ony Ábilmámbet, Nuraly han­dardyń, Qazybek bıdiń, ózge de bı-batyr­lardyń, sultandardyń qoldaýy bul tulǵanyń qadir-qasıetin, alysty boljaıtyn sarabdal saıasatkerligin dáleldedi. Muny orys patshasy da túsindi. Reseı Abylaıǵa 1740 jyly «Bodandyqty» qabyldadyń, «Orta júz Sámeke han zamanynan beri bizge baǵynady» dep sendirýge tyrys­qany­men, óziniń túpki maqsatyn júzege asyra alma­dy. I.Neplıýev «Abylaıǵa «neǵylsa da Qytaı­dan aýlaq bol» dep túpki oıymyzdy ashyp bil­dirmeı-aq qoıaıyq. Qazaqtardy seskendirip al­maıyn dep otyrmyn» dep moıyndaýǵa májbúr boldy. 1758 jyly mamyr aıynda Abylaı Orynbor qalasyna arnaıy shaqyrylǵanymen, 8 qyr­kúıekte orys ákimshiligine, A. Tevkelevke hat joldap, óziniń Ábilmámbet hanǵa shaqyryl­ǵan­dyǵyn, Batyr sultannyń uly Bórini (Abylaıǵa bolashaq kúıeý bala bolatyn) araldyqtardyń óltirgendigin, oǵan barý qajettiligin, Qytaıdan ózine elshi kele jatqandyǵyn, ony kútýde ekendigin alǵa tartyp, barmaıtyndyǵyn málimdep, óz ornyna nemere inisi Jolbarys sultandy jiberdi. Jolbarys Orynbordan ári Peterbýrgke attandy. Kezdesý barysynda qazaq-orys qatynasyndaǵy orys áskerıleriniń ozbyrlyǵy, jer-jaıylym máseleleri qaraldy. 1759 jyly 22 qańtarda A.Tevkelev pen P.Rychkov syrtqy ister alqasyna qazaq dala­syn­daǵy qazirgi jaǵdaı týraly málimetterdi joldady. Aldymen, «qazaqtar dalalyq halyq­tar ishinen baǵzy zamannan jaýynger halyq. Búginde jońǵarlar talqandalǵannan keıin bizge (Reseıge) jaqyn olardan asqan halqy kóp, myqty kórshi joq, olar eshqashan, eshkimge sa­lyq tólegen emes» dep eskerte otyryp, Ábil­mám­bet hannyń Túrkistanda turýyna baılanys­ty, Abylaıdyń Orta júzde bas bıleýshi sana­latyndyǵyn habarlady. Habarlamamen tanys­qan patsha saıasatkerleri Orynbor gýbernatory A. Davydovqa Abylaı týraly tolyq málimet jınaýdy júkteıdi. Gýbernator arnaıy nusqaý daıyndap, 1759 jyly qarasha aıynda porýchık Ýrakov pen aýdarmashy Gýlıaevti Orta júzge jiberdi. Sodan orys tyńshylary 1760 jyly 7 sáýirde Orynborǵa oralyp, esepterin tapsyra­dy. Esepten Abylaıdyń Reseı tarapynan usy­nylǵan handyq laýazymnan bas tartyp, Ábil­mámbet hanmen aqyldasatyny belgili boldy (KRO –I, -S.567-568, 571-582,607). Reseıdiń Ábilmámbet pen Abylaı arasyna arazdyq otyn jaǵa almaǵandyǵyn tyńshylar da moıyndady. Reseı keıingi jyldary da Sibir shekara­synda Abylaı úshin erekshe qurmet tanytyp, onyń talap-tilekterin oryndaǵany­men, orys qorǵandaryna kezdesýge keltire almady. Kerisinshe, orys elshileri jıi kelip, Abylaıǵa degen reseılik qurmetti kórsetip turady. Patsha ókimetiniń hattary da osy elshiler arqyly jetti. 1767 jyly jazda Abylaıǵa baryp qaıtqan bashqurt starshyndary Ábilmámbet han men Abylaıdyń Orynborǵa kelýdi aýyzǵa almaǵan­dy­ǵyn, tipti oıynda joqtyǵyn habarlaıdy. Abylaı úlken saıasatta ult múddesin bárinen joǵary qoıdy. Máselen, birde qytaı elshilerimen kezdesý ústinde Abylaıdyń úıinen onyń báıbishesi «naýqastan hali nasharlap qaldy» degen habar eki qaıtara jetkenimen: «Otbasymnyń jaǵdaıy sonshalyqty mańyzdy emes qoı. Onyń syrtynda, men úıimde bolǵanda da óleıin dep jatqan adamdy tirilte almaspyn. Oǵan qara­ǵanda Boǵda Ejen hanmen aradaǵy is mańyz­dylaý», degeni (Qazaqstan tarıhy týraly Qytaı derektemeleri. III tom. Almaty, 2006.), Orta júzde bolǵan taý-ken ınjeneri I.P. Shangınniń (1783-1830) 1816 jyly «Abylaı dala zańdy­lyq­taryn qatań saqtady. Kez kelgen qylmysy úshin jaýapkerler qatań jazalana­tyn. Qazaqtar arasynda barymta degen bolma­dy. Halqynyń eń kedeıinde 500, aýqattysynda 5000-nan 15000-ǵa deıin mal bolatyn» dep jazǵany (Erofeeva I.V. Rodoslovnye kazahskıh hanov ı koja XVIII-HIH vv (ıstorııa, ıstorıografııa, ıstochnıkı). – Almaty, 2003.) Reseıdiń ishki birlikti buzyp, arandatýdy josparlap, 1758 jyly Ábilmámbet ornyna han saılaý usynysyn qa­byl­damaýy, qyrǵyz ben tashkenttikterdi baýy­ry­na basýy, Ahmad shahpen kelisimge kelýi, Kishi júz basshylary Nura­ly, Batyr handarmen, Era­ly, Aıshýaq sultan­darmen, qaraqalpaq, túr­ki­men baǵytyndaǵy birlesken qımyldary onyń qazaqtyń bas hany deńgeıine kóterilgendigin dáleldedi. Degenmen, Abylaı ata zań boıynsha Ábilqaıyr han ólgennen keıin bas han retinde moıyndalǵan nemere aǵasy Ábilmámbet hannyń aldyna tús­pe­di. Kerisinshe, ony qoldap, ózara senimmen, onyń uly Ábilpeıiz sultanmen qoıan-qoltyq aralasty. Al Ábilpeıiz Kishi júz hany Nura­ly­nyń kúıeý balasy bolatyn. Ábilmámbet han esimi orys derekterinde sońǵy ret 1768 jyldyń jeltoqsanynda atala­dy. Ol boıynsha Orta júzden barlaýdan oral­ǵan K. Iýsýpov pen Ý. Aslaev 1768 jyly 27 qarashada Orynborǵa kelip, Ábilmámbet hannyń amandyǵyn jetkizedi (OROMM. 3q., 1t., 98 is., 281-283p.). Sodan keıin muraǵat qorynan kezdespeıdi. Soǵan qaraǵanda, Ábilmámbet 1769 jyl­dyń basynda qaıtys bolǵan. Ony 1769 jy­ly Sın patshalyǵynan Ábilmámbet asyna 200 tuıaq jylqy aqtyq salyp, arnaýly adamdardyń jiberilýimen anyqtaı túsemiz (Muqanbet­qan­uly N. Tarıhı zertteýler. –Almaty, 1994.). Ábilpeıiz 1772 jyly qyrkúıekte Qytaıǵa joldaǵan hatynda «Ábilmámbet hannyń bar kezinde, Tashkent jaqtan bizge kerektilerdiń barlyǵy kelýshi edi, eki-úsh jyl boldy, qyrǵyz jabyldy da, ári-beri júrý bolmaı qaldy» dep atap ótedi (Qazaqstan tarıhy týraly Qytaı derektemeleri. III tom.). Ábilmámbet qartaıyp, aýrýy dendegen sońǵy jyldary qazaq handyǵynyń bolashaq bas hany máselesi kún tártibine shyqqan sııaqty. 1767 jyly 14 jeltoqsanda Abylaı Omby ákimshiligine jazǵan hatynda «Meniń ata-babalarym Baraq han, Jánibek han, Jádik han, Shyǵaı han, Esim han, Jáńgir han, Táýke han, Bolat han, Qaıyp han, Ábilqaıyr han, Ábilmámbet han, olardan soń endi men Abylaı hanmyn» dep alǵash ret qazaq han­dyǵynyń bas handaryn tizbelep berdi (RISSM. 122 q., 122/2 t., 1766-1769, 18 is, 189 p.; Ismýrzın J.A. Ba­tyruly Qaıyp han jáne onyń áýletiniń tarıhy (1745-1860 jj). Bul derek Abylaıdyń óz atynan jazylǵandyqtan, oǵan to­lyq­taı senýimizge bolady. Oǵan qosymsha anyq­tama retinde I.V.Erofeevanyń Abylaı han móri­niń Túrki­standa (1771 jyly) han saılanǵanǵa deıin 3 jyl buryn soǵylǵandyǵyna tańdanys bildir­genin de aıta ketýimizge bolady (Erofeeva I.V.Sımvol Kazahskoı gosýdarstvennostı (Pozdnee sredne­vekove ı novoe vremıa). – Almaty, 2001.). Degenmen bul arada Sh. Qudaıberdiulynyń «Abylaı barlyq qazaqtyń hany bolyp 1735 jyly saılandy» (Qudaıberdiuly Sh. Rodoslovnaıa tıýrkov, kırgızov, kazahov ı hanskıh dınastıı. – Alma-Ata, 1990.), M.Q.Qozybaevtyń «Kelesi 1734 jyly Ábilmansur Abylaı degen atpen han bolyp saılandy» (Qozybaev M. Jaýdy shaptym tý baılap. –Almaty, 1994.) degen jáne olardy qaıtalaıtyn pikirlerdiń de bar ekendigin atap ótý abzal. Bul pikirdi qoldaýshylar Abylaı­lap jaýǵa shapqan batyrdyń Sharyshty óltirgen shaıqasyn 1734-1735 jyldarǵa jyl­jytady. Al shaıqastyń 1741 jyly kóktemde ótkendigi mura­ǵat dereginen belgili. Endigi ekinshi pikir, 1744 jyldan Ábilmámbet hannyń Túrkistanǵa kóship, Orta júzge Abylaıdy qaldyrdy dep jazǵan zertteýshiler pikirlerinen týyndap otyr. Ol P.I. Rychkov, A.I Levshınniń eńbekterinen bastaý alady. Olar Ábilmám­bet­tiń Túrkistanǵa kóshý sebebin Ábilqaıyr han­nyń saıasatynan izdeıdi. Rasynda oǵan esh negiz joq. Ábilmámbet qazaq-jońǵar kelissózinen keıin, uly Ábilpeıizdi Joń­ǵarııaǵa amanatqa berip, Túrkistandy bıleýge qol jetkizgendigi tarıhtan belgili. Qoryta kelgende, 1743-1744 jyly aq kıizge kóterip, Orta júz hany retinde saılanǵan Abylaı 1769 jyly Ábilmámbettiń qaıtys bolýy­na baılanysty qazaq ordasynyń bas handyǵyna laıyqty úmitker bolatyn. Abylaı han 1771 jyly qańtar aıynda bastal­ǵan Edil qalmaqtarynyń Jońǵarııaǵa kóshýi kezeńinde úsh júzdiń qarýly qoldarymen birlese qımyldady. Ol Eraly sultan jasaq­ta­rymen birge qalmaqtardy túpkilikti talqa­n­dady. Sóıtip, úsh júz ıgileri qatysqan joryq­tar tusynda qazaqtar 1771 jyly Túrkistan qalasyna jınalyp, biraýyzdan Abylaıdy taǵy da aq kıizge kóterip, Qoja Ahmet kesenesi ja­nynda bas handyqqa zańdy túrde bekitken. Ol týrasynda Abylaı 1778 jyly 28 aqpanda orys patshasyna jazǵan hatynda: «1771 jyly Túrki­stan qalasynda ... meni qazaqtyń úsh Alashynyń hany etip, aq kıizge kóterdi» dep ashyq jazǵanynan habardar Sh.Ýálıhanov «1771 jyly Abylaı sert berý úshin orys shekarasyna barǵysy kelmedi. Meni han etip, halyq saılap, Kóktiń uly óziniń gramotasymen áldeqashan bekitken» dep tolyqtyra túsedi. Sóıtip, 1767 jyly kóterilgen bas handyq máse­lesi 1771 jyly túpkilikti sheshildi. Ábilseıit MUQTAR, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.