01 Tamyz, 2019

Ideıa ıgilikke bastaıdy

186 ret kórsetildi

Búginde jer-jahan terbeliste. Ǵalamdyq daǵdarys úlken segiz­dik elderin de alańdata bastady. Dál osyndaı kezeńde Qazaqstan qandaı baǵytta damıdy, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵ­daıyn jaqsartý úshin qandaı sharalar júzege asýy tıis?

UIA akademıgi, ekonomıka ǵylym­dary­nyń doktory Orazáli Sábden jahan­­­­­dyq daǵdarystyń sebep-saldaryn ıdeıalar tapshylyǵymen baı­lanys­tyrady. Ekonomıst-ǵalym taıaý­­da Sankt-Peterborda ótken ekono­mı­­ka­lyq forýmda álemniń saıası kósh­bas­shylary kótergen máselelerdiń ıdeıa­lar tapshylyǵymen baılanysty bol­ǵanyn jetkizdi. Jer betinde órship tur­ǵan saýda soǵysy, Amerıkanyń Qy­taıǵa, Eýropaǵa salǵan sanksııa­lary álemniń bir bólshegi retinde Qazaq­stanǵa da áser etip otyr.

«Búginde órkenıetti elder úshin teketiresterdi bilim men ǵylymǵa súıe­­nip, dıplomatııalyq, tipten mega­dıp­lomatııalyq jolmen sheshý joldary kemshin. Kóptegen elder tez baıýdy maq­sat etken transulttyq kompa­nııa­lardyń yqpalynda ketti. Taýaryn satý men baılyqqa umtylýdy maqsat ete otyryp, jańa tehnologııalardy rýhanııattan ózge salalarǵa, mysaly qarý-jaraqqa jumsap jatqany alańdatady. Oǵan dálel retinde AQSh-tyń búginde dúnıe júzindegi qarý-jaraq boıynsha úlesiniń 55 paıyz ekenin aıtsaq ta jet­kilikti» degen Orazáli Sábdenuly mıl­lıarder B.Geıtstiń baılyqty kóz­deý­diń, kedeı memleketterge ústem­dik jasaýdyń saldarynan adamı, rýha­nı kapıtaldyń shetke yǵysyp qal­ǵa­nyn moıyndap, qaıyrymdylyq maq­sat­tarǵa qarjy bóle bastaǵanyn atap ótti.

«Krızıs» degen túsinikten úreıi ushyp ómir súretin qoǵamnyń jańa kezeń­ge aıaq basatyn sáti týdy dep bi­­le­tin ekonomıst-ǵalym el Prezı­denti­niń naqty tapsyrmalar júktep, ár salaǵa jeke nazar aýdaryp otyrǵany osyndaı bastamanyń aıǵaǵy deıdi. Mundaı jaǵdaıda Prezıdentke qalyń buqaranyń qoldaýy qajet. Osy oraıda el ekonomıkasynyń qazirgi jaı-kúıi qandaı, Ulttyq qorymyzda qansha qarajatymyz bar, qanshasyn shashaý shyǵaryp aldyq, t.b. suraqtarǵa jaýap bere otyryp, Úkimet pen halyq ara­syndaǵy ashyq dıalog jolǵa qo­ıylýy qajettigin aıtady. Búginde memlekettiń damýyn turalatyp turǵan jemqorlyqpen kúresti kúsheıtip, teh­no­logııalyq baǵyttarǵa, rýhanııat sala­syna jáne de basqarý júıesine aýdıt jasaıtyn kez keldi. Árıne jem­qor­lyqpen kúreste zaıyrly memleket retinde Qazaqstanda jazalaýdyń aýyr túrleri qoldanylmasy anyq. Degen­men de Grýzııa, Sıngapýr sııaqty el­derdiń tájirıbesine, Qytaı sııaqty qar­qynmen damyp kele jatqan elderdiń baǵyt-baǵdaryna nazar aýdarǵan jón. Osy tusta (degenmen de rýhanııat salasynda Qytaıdy úlken máseleler kútip tur. – O.S.) ótken ǵasyrdyń 90-jyldarymen salystyra otyryp, Qytaı eliniń búgingi damý qarqyny jaıyna toqtalǵan Orazáli Sábdenuly «Biz demokratııaly el bolamyz dep Batysqa jaltaqtap jatqanda, Qytaı Keńes odaǵynyń strategııalyq josparly ekonomıkasyn, Batystyń naryqtyq júıesin alyp, kishi kásibin damytty. Konfýsıı ilimin negizgi ıdeologııa­syna arqaý etti. Al biz Abaıdy áli zerttep bola almaı júrmiz» deıdi. Al batystan Skandınavııa memleket­teri­niń tájirıbesinen úlgi alýǵa bolady. Norvegııa, Fınlıandııa sııaqty elderde adamnyń ómir súrý deńgeıi joǵary. Áleýmettik ınnovasııasy qarqyndy damyǵan bul elderde ár turǵynyna bekitilgen normatıv bar. Bes mıllıon halqy bar Fınlıandııa­da júz myńnan astam úkimettik emes uıym­dar jumys isteıdi. Iаǵnı, árbir 30-40 adamǵa bir qoǵamdyq uıym bar degen sóz. Ártúrli máseleni kóter­gen uıymdardyń áleýmettik usynys­tary­na oraı ákimshilik tarapynan granttar bólinedi. Osyndaı ozyq tájirıbelerge arqa súıeı otyryp, halyqtyń bılikke qyzmet etýi qajet degen pikirden arylatyn kez keldi. «Prezıdent tarapynan qoǵamnyń kereǵar jaıttaryn «sypyrǵyshpen» tazalaǵandaı naqty mindetter júzege assa, kásibı mamandar qoǵamnyń damýyna jumys isteı bas­taǵan bolar edi» degen ekonomıst-ǵalym­nyń aıtýynsha, búginde ár adam qoǵam úshin alańdaýy qajet ekenin tú­sinip qalǵandaı. Al bul úshin ÚEU ju­mysyn jandandyryp, jergilikti ózin-ózi basqarý týraly arnaıy zańdy qa­by­ldaý qajet. Sondaı-aq Qoǵamdyq keńes­terdiń jumysyna da tyń serpilis jasaı­tyn kez keldi. Onyń quramynda ta­banynyń búri bar, eli men jeri úshin kú­ıetin azamattar jumys istegeni abzal.

«Halyqqa keregi – jaıly ómir, qalyp­ty tirshilik. Basynda baspanasy bolsa, tegin oqýǵa qoly jetip tursa, zeınetaqysy men jalaqy­syn ýa­­qy­­tynda alyp otyrsa, turaqtylyq­tyń kilti osynda jatyr. Dál osy áleý­met­tik meje elimizdiń ekonomıkasy tó­men­dep ketken jaǵdaıda da óz qal­pyn saqtap turýy tıis. Damyǵan sa­ıyn halyqtyń turmysy da jaqsara túsetini zańdylyq. Munyń baıybyn uǵyn­ǵanda ǵana Úkimetke qol jaımaı, res­pýblıkanyń árbir turǵyny qare­ket jasaı bastaıdy. Halyq pen Úki­met arasyndaǵy baılanys arqyly áleý­met­tik qalyp jasalyp, halyqty ekonomıkamen tyǵyz baılanystyratyn kez keldi», deıdi O.Sábdenuly.

Áli kúnge deıin shıkizat eliniń qata­rynda turǵan Qazaqstanda óndiris­ti ártaraptandyrý arqyly óńdeý salalaryna mán berýdiń áleýeti zor. Shaǵyn kásipke de úlken qoldaý qajet. Osy turǵydan alǵanda kishi ın­no­vasııa­lyq kásipke qoldaý kórsetý, salany da­­­my­­­týǵa dem beretin zań qabyldaý qa­jet­­ti­­ligi tur. «Ekonomıkanyń dińgegi kishi ká­sipti qoldaýda jeńildetilgen ne­sıe­ler tetikteri de qarastyrylýy tıis. Mem­­le­kettiń «Qazaqstan – 2050» str­a­­te­­gııa­­synda kishi kásiptiń IJО́ úle­sin 50 paıyzǵa deıin kóteremiz degen jos­­­pary­myz bar. Damyǵan elderde bul kór­­­set­­kishtiń 60-65 paıyz ekendigin es­kersek, biz 20 paıyzdan aryǵa bara al­maı otyr­myz» degen oıyn bólisken ǵa­lym búginde aýyl sharýashylyǵynyń brendi – mal ónimderi men bıdaı óndi­ri­si­ne basymdyq berý qajet ekenin aıtady.

– Ázirge munaı men gazǵa baı elmiz dep bórkimizdi aspanǵa laqtyryp otyrmyz, alaıda onyń da sarqylatyn kezi keledi. Sondyqtan basymdyqty aýyl sharýa­shylyǵyna burý kerek. Osy oraıda «Samuryq» agroholdıngin mal jáne bıdaı ónimderin damytatyn eki korporasııaǵa bólgen abzal. Kezin­de Turar Rysqulovtyń ózi et­tiń valıýta ekendigin aıtyp, et ónim­derin Eýropaǵa satyp, túsken qar­jy­ǵa aýyl óndirisine mamandar daıar­laý máse­le­sin kótergenin bilemiz. Mine, osy másele áli kúnge deıin ózek­ti. Iаǵnı, jerdi birlesip ıgerýdegi koope­­ra­sııa­nyń tıimdi ekendigin moıyn­daı­tyn kez jetti. Salaǵa qatysty zań bar bol­ǵanymen, bul qujattyń ómir­sheń­digin kórmeı otyrmyz. Úkimet tara­py­nan aýyl sharýashylyǵyna qara­jat kóptep bólinýde, alaıda ol qara­paıym sharýalarǵa qoljetimsiz. Bul jerde de jemqorlyq belgileri jet­kilikti ekeni dáleldeýdi qajet et­peıdi. Shetelder tájirıbesinde ákim­shilik ja­nynda arnaıy qor bar, mine osy qor kishi kásipkerlikke qoldaý kór­setip, aıaǵynan nyq turǵansha kómek­tesip otyrady.

Jumys oryndaryn qurý, bilim salasyn damytý – áleýmettik qoldaýdyń basty tetigi. Aýyldy jerlerdiń ózinde jumysqa ornalasý úshin para beretin jaǵdaılar anyqtalýda. Aýyldarda mektepter jaınap tur, biraq bilim joq, bilikti maman joq. Jumys istemeı­tin­der salyq tólesin dep negizsiz taǵy bir talap shyǵaryp qoıdyq. Mine, oryn alyp otyrǵan osyndaı kereǵar jaıt­tar qoǵamnyń damýyna tusaý bolyp otyrǵany anyq. Bul jerde adam quqyǵyna qol suǵyp, qııanat jasap otyrǵan keıbireýlerdiń óz isine jaýap beretin ýaqyty keldi.

 

Elvıra SERIKQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY 

Sońǵy jańalyqtar

Rýhanı muralar din ókilderine tanystyryldy

Rýhanııat • Búgin, 08:34

Ýaqytpen birge túlegen

Ádebıet • Búgin, 08:33

Baladan qashqan bezbúırek

Qoǵam • Búgin, 08:31

Stýdentter ara baǵyp júr

Bilim • Búgin, 08:28

Masa mazany ala bastady

Aımaqtar • Búgin, 08:27

Qalypty uıqy – qýat kózi

Qoǵam • Búgin, 08:26

Bereshek – 24,3 mlrd teńge

Ekonomıka • Búgin, 08:24

Genderlik bıýdjet qurý – ózekti mindet

Ekonomıka • Búgin, 08:23

Úzdikter anyqtaldy

Qoǵam • Búgin, 08:21

Jurtshylyqqa qaraı jańa qadam

Aımaqtar • Búgin, 08:19

Alǵa umtylǵan Aqmola

Aımaqtar • Búgin, 08:17

Ashyq qoǵamnyń aıqyn kórinisi

Qazaqstan • Búgin, 08:15

Erkin kúrestiń erleri anyqtaldy

Sport • Búgin, 08:10

Reseı tehnıkalyq defoltqa ushyrady

Álem • Búgin, 08:00

Jastar ekologııa taqyrybyn qaýzaıdy

Ekologııa • Búgin, 07:52

Semeı qalasynyń gerbi bekitildi

Aımaqtar • Búgin, 07:47

«Qaıyrymdylyq» taqyrybyndaǵy marka

Qazaqstan • Búgin, 07:45

Bas júlde buıyrmady

Sport • Búgin, 07:42

Josparyn jarııa etti

Sport • Búgin, 07:40

Sıfrlandyrý – ózekti másele

Úkimet • Búgin, 00:49

BUU-nyń Jahandyq shartyna qosyldy

Ekonomıka • Búgin, 00:34

Jeti túrli sóz

Ádebıet • Keshe

Antyna adal azamat

Qazaqstan • Keshe

Júrektiń jumsaq kúlkisi

Ádebıet • Keshe

Uqsas jańalyqtar