Qoǵam • 20 Jeltoqsan, 2019

Jylqyǵa tóngen zaýal

1061 ret kórsetildi

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqala­synda: «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýa­shylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵany tarıhtan belgili» degen paıym aıtady. Rasynda, qazaq halqy úshin jylqy túliginiń tarıhı-áleýmettik mańy­zy óte zor. Ataqty aqyn Ilııas Jansúgirov aıtqandaı:

Janyna halqymyzdyń jylqy jaqqan,

Jylqyǵa jetpegen kóz jaýtań qaqqan.

Minseń – at, ishseń – qymyz, jeseń – qazy,

Qashannan qazaq halqy jylqy baqqan...

Iаǵnı, qazaq halqy sonaý yqylym zamandarda at ústinde júrip, elin-jerin jaýdan qorǵaǵan jáne alaman joryqtarǵa attanyp, olja ákelgen. Atalarymyzdyń, «Er qanaty – at» nemese «Atqa minse, erdiń arqasy qoza­dy» deıtin támsilinde baǵzy zamannyń syry jatyr.

Alǵash qazaq dalasyn otarlaýshylar qaı zamanda bolsyn, qazaq pen jylqynyń rýhanı-turmystyq hám jaýyngerlik baılanysyn jaqsy bilgen. Mysaly, Sibir shebiniń áskerı bastyǵy general-maıor Veımarn Syrtqy ister kollegııasyna bergen qupııa baıandamasynda: «Qazaqty tynyshtandyryp, jýasytý úshin, bildirtpeı, birte-birte qazaqtyń kúshi men baılyǵynyń qory – jylqysyn azaıtý, kemitý kerek, qazaqtyń jylqysy bolmasa, bizge qaýipsiz bolady. Qazaq amalsyz tynyshtalady» dep jazǵan eken.

Sol sııaqty, jylqytanýshy ǵalym Ahmet Toqtabaı óziniń «Qazaq jylqysynyń tarıhy» atty eńbeginde, HIH ǵasyrdyń aıaǵynda Zaısan mańynda ómir súrgen orys-kazaktarynyń atamany Rıabýshkın: «Bul qazaq deıtin atqa minse jyndanyp, eserlenip ketedi. Eshkimge baǵynbaıdy. Qazaqty baǵynyshty ustaý úshin, attan aıyrý kerek. Qazaq qalaı attan aıyrylady – budan baǵynyshty, budan momaqan, budan sorly halyq joq» degendi aıtady.

Dál osy pikir 1930-jyldary Qazaqstandy basqarýǵa kelgen Goloshekınniń de aýzynan shyqty. Ol: «Eń birinshi, qazaqtardy jyl­qysynan aıyrý kerek, sonda olardan jýas, beıshara halyq bolmaıdy» degen usta­ny­mynan esh aınyǵan joq.

Tanymal etnograf Jaǵda Babalyquly óziniń kezekti bir suhbatynda: Keńes ókimeti alǵash qurylyp jatqan tusta 1920-1930 jyldary qazaqtardyń ishki qımyldary men syrtqa qashyp qutylýyna qazaq jylqysy úlken úles qosty. Osy qubylysty ańǵarǵan otarlaýshylar qazaqty múlde júgen ustatyp, jaıaý qaldyrýdy kózdedi. Saıası astary bar osy jospardy iske asyrý úshin qazaq jylqysyn jamandaý bastaldy. «Qazaq jylqysy óńsiz, tússiz, músinsiz, sulý emes. Qazaq jylqysy syrtqy saýdaǵa jaramaıdy, ishki óndiriste paıdasyz» dedi de Qazaqstandaǵy qazaq jylqylaryn túgeldeı et kombınatyna aıdatyp, tuqym qaldyrmaý jaǵyn qadaǵalady... Ata-babadan mura bolyp kelgen tórt túlik «padıshasy» – jylqy Keńes úkimetiniń «saıası josparynyń» qurbanyna aınalyp, múlde quryp ketýge bet aldy» depti.

Sol sııaqty qazaqtyń taǵy bir qabyrǵaly qalamgeri Qalıhan Ysqaqov óziniń kezekti jazbasynda: «Bizdiń elde ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldary el asyraǵan zııaly azamattarynyń birde-biriniń qazir elde zıraty joq. Sol jyldary kolhoz uıymdastyramyz dep, belsendiler bytyrap júrgen eldi bir jerge jınaǵanymen, tún ishinde júkterin artyp alyp, jan-jaqqa qashyp ketedi eken. Halyq áli turaqtanyp bolmaǵan, kıiz úıde otyrǵan Qarataı elin kúndiz ákelip bir jerge qamasa, túnde úılerin jyǵyp alyp Qytaı asyp, Mońǵol asyp kete bergen. Sodan aýdan boıynsha álgi belsendiler «mańqa» boldy dep, jurttyń jylqysyn jıyp alyp, ár aýyldyń tusyna or qazdyryp, pýlemetpen túgin qaldyrmaı qyryp tastaǵan. Odan keıin soǵys keldi. On segiz ben qyryqtyń arasyndaǵy jastardyń bári maıdanǵa attandy. Al qyryqtan asqandardyń bárin «trýd armııaǵa» alyp ketti. Sodan bizdiń ólke «jetimder men jesirlerdiń ólkesi» dep atandy» dep jazypty.

Qysqasy, qazaq dalasynda 1916 jyly 4,3 mln jylqy bolsa (1928 jylǵy KSRO atlasy qujattamasynan). 1940-jyldyń basynda 1 mln-ǵa jeter-jetpes jylqy qalypty. Bul jylqylardyń 30 paıyzyn ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda zeńbirek súıretýge maıdanǵa attandyrdy.

Osylaı qolyndaǵy jylqysynan aıy­rylǵan qazaq ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldary buryn-sońdy bolmaǵan sumdyq zaýal, eshqashan orny tolmas náýbet ashtyqqa uryn­dy. Budan da soraqysy ulttyń gene­tı­ka­lyq jadysynda berik ornyqqan «jylqytaný» ilimi joıyldy. Joǵarydaǵy Elbasy maqa­lasy osy bir olqylyqtyń ornyn toltyrý maq­satynda aıtylǵan ultty rýhanı jań­ǵyr­týdyń basty tetigi degen jón.

 

Sońǵy jańalyqtar

Túrkistan oblysynda eki brakoner ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:06

Efıopııada pilder qyrylyp jatyr

Álem • Búgin, 11:58

Qazaqstanda un óndirý kólemi tómendedi

Ekonomıka • Búgin, 11:45

Dastın Pore: Makgregor – ótken shaq

Jekpe-jek • Búgin, 11:40

Gazǵa aýysqan kólikter sany artty

Qazaqstan • Búgin, 10:50

Alvares aýyr salmaqta alypqa aınala ma?

Kásipqoı boks • Búgin, 10:35

Elimizde 62 myńnan astam bala vaksına aldy

Koronavırýs • Búgin, 10:00

Dollar qaıtadan qymbattaı bastady

Qarjy • Búgin, 09:55

Qazaqstanda karantındik sharalar kúsheıtiledi

Koronavırýs • Búgin, 09:40

Uqsas jańalyqtar