Tarıh • 01 Mamyr, 2020

Maıdannan jazylǵan hattar

258 ret kórsetildi

Tarıhta Ekinshi dúnıejúzilik soǵys dep atalǵan kezeńnen keıin ómir súrip, eńbek etken KSRO turǵyndary arasynda bir-birimen hat jazysyp, amandyq-saýlyqtaryn hat joldaý arqyly jetkizý keń úrdis alǵany belgili. Al tórt jylǵa sozylǵan shaıqastar arasynda qan maıdannyń ortasynan jaýyngerlerdiń elge joldaǵan hattary úsh buryshty bolǵanyn búginde ekiniń biri bile bermeýi de múmkin.

Maıdan shebinen jazylǵan úsh burysh­ty hattar tyldaǵy jurttyń jigerin qaırap, búkireıgen belderin jazýyna sep­tigin tıgizgeni kúmánsiz. Saǵynysh pen syrǵa, jeńiske degen senimge toly sar­ǵaıǵan hattardy talaı ret kórip, kórip qana qoımaı ony qart apa-jezdemiz Ká­mıla Qulmaǵambetqyzy men Esenǵalı Bıjanovqa talaı márte oqyp bergen  edim. Bul ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyl­darynyń orta tusy-tuǵyn.

Esenǵalı Bıjanov kúsh-qýaty mol, sha­rýaǵa óte epti isker adam bolǵan. Ol óziniń eńbekqorlyǵy men tyn­dyrym­dylyǵy arqasynda ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynyń bas kezinde turmysyn edáýir túzep, júz shaqty qoı men jıyrmadan astam iri-qaranyń jáne onǵa tarta jylqynyń basyn quraǵan. Ári týyp ósken aýyly Lekerde jaqsy úı salǵan. Áıtse de otyzynshy jyldardyń oırany kezinde onyń mal-múlki jáne úıi túgeldeı tárkilengen. Sodan keıin zaıyby Kámıla men kenje balasy Aqymaıdy ertip Reseıdiń Tambov gýbernııasy jaǵyna qaraı kóship ketken. Alaıda biraz jyl ótken soń týǵan jeri Lekerge qaıtyp oralǵan.

Esenǵalı jezdemizdiń  Ǵabdyrahım jáne Sabyrjan degen qos uly maıdanda qaza tapty. Ekeýiniń soǵysqa deıin túsken sýretin ol kisi uqypty qolmen jan-jaǵyn kórkemdep úıiniń tór jaq bólmesindegi ústeldiń ústine qatar ornalastyryp qoıǵan-dy. Aǵaly-inili jandardyń úlkeni 1909 jyly dúnıege kelgen bolsa, kishisi 1911 jyly ómir esigin attaǵan. Úlken balasy Ǵabdyrahım maıdanǵa attanǵanǵa deıin Memlekettik banktyń Kaztalov aýdandyq bólimshesin basqarǵan.

Mine, osy kóziniń aǵy men qarasyndaı qos ulynan soǵys kezinde ata-anasy Esenǵalı men Kámılaǵa hattar kelip turǵanyna bala kezde kóz jetkizgen edim. Ári ol hattardy erli-zaıyptylar kózderi jumylǵan ýaqytqa deıin sandyqqa muqııat saqtap kelgenine de kýámin. Osy arada el Es-aǵa dep atap ketken adamgershiligi mol, kimge bolsa da qolynan kelgen kómegin berýge ázir turatyn, sonyń arqasynda el-jurt arasynda úlken abyroıǵa ıe bolǵan Esenǵalı Bıjanovtyń sonaý 1882 jyly dúnıege kelgenin, al jan jary Kámıla Qulmaǵambetqyzynyń 1888 jyly ómir esigin attaǵanyn aıta ketkenniń artyqshylyǵy joq sekildi.

Es-aǵań bertinirek jetpisinshi jyldardyń ortasynda 94 jasqa qaraǵan shaǵynda ómirden ótti. Zaıyby Kámıla apamyz da toqsan jasqa taıap dúnıe saldy. Olar óz ıeligindegi azyn-aýlaq maldaryn jaıǵap, shóbin salyp, sýaryp kelgennen keıin úıde ońasha demalyp otyrǵan kezde sandyqta saqtaýly uldarynyń hattaryn aldyrtyp, maǵan qaıta-qaıta oqytqyzǵandy jaqsy kórýshi edi. Sol sátte qarttardyń kózderine irkilip jas keletin. Balalyq shyǵar, kezinde sol hattardyń ishki ıirimderine oı júgirtip, tereń mán bere oqymaǵanyma áli kúnge deıin ókinemin. Esimde qalǵany onyń jalpy mazmuny shamamen tómendegishe bolyp keletin.

«Kóke, apa, aman-saý bolarsyzdar, biz­di oılap, qamyǵyp ýaıymdaı ber­meńizder. Qazir Qyzyl Armııa bólim­she­le­ri qorǵanysty qoıyp, jaýǵa qarsy tikeleı shabýylǵa kóshe bastady. Bizdiń rota jaýyngerleri de sany men atys qu­raldary bizden áldeqaıda basym jaý áskerlerine toıtarys bere bildi. Boıy­myz­da da, oıymyzda da biz jeńemiz degen senim tereń ornyǵyp keledi. Bul hat­ty biraz fashısti jer jastandyrǵan joı­qyn urystan keıin jazyp otyrmyn. Men sizdiń qaıratty adam ekenińizdi jaq­sy bilemin, kóke. Sol qaıratyńyzdan taı­maıtynyńyzǵa senimim mol. Apa, ba­la­ńyzǵa degen qurt-maıyńyzdy saqtaı berińiz. Alla qossa, jeńispen elge oral­ǵan soń dámin tatatyn bolamyz áli. Kóriskenshe kún jaqsy bolsyn».

Mine, shamamen osyndaı mazmundaǵy úsh buryshty hattardyń aıaǵyna ulyńyz Ǵabdyrahım nemese Sabyrjan dep jazylyp, dala poshtasy dep kórsetilgen. 

Esenǵalı men Kámıla úsh ul, bir qyz­dy dúnıege ákelse de, olardyń bári ata-ana­syn ańyratyp ómirden ótip kete barǵany qabyrǵany qaıystyrmaı qoımaıdy. Es-aǵań men Kámıla apamyz soǵysqa attanǵan uldarynan «Jaýmen shaı­qasta qaza tapty» degen «qara qaǵaz» kele tursa da, olardy óldige sanaı almaı, kúnderdiń kúninde aıaq astynan sap etip kelip qalardaı úmit jeteginde kúı keshti. Olardyń uldary Ǵabdyrahım men Sabyrjannyń aty-jónderi Jaıyqtyń jaǵasynda soǵysta qaza tapqan bozdaq­tar­ǵa arnalǵan keshendegi granıt taq­taǵa qashalyp jazylǵan. Búginde olar­dyń artynda urpaq qalmaǵanymen Esen­ǵalı Bıjanovtyń týǵan inisi Seısen Bıjanovtyń perzentteri egemen elimiz­diń ósip-órkendeýine óz úlesterin qosyp júrgeni de úlken mereı. Solardyń biri Seısen atamyzdyń qyzy men kúıeý balasy Baıan men Qabıbolla. Dál osy tusta Qabıbolla Jaqypov esimi elge eleýli azamat, Parlament Májilisiniń depýtaty ekenin aıta ketýdiń oraıy kelip turǵandaı. Sonymen birge ol táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Prezıdent Jarlyǵymen Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi bolyp taǵaıyndalyp, oblysty biraz jyl abyroımen basqarǵan-dy. Al Baıan Seısenqyzy respýblıkaǵa tanymal dáriger.

Mine, úsh buryshty úlgide maıdannan jazylǵan hattar Jeńistiń 75 jyldyǵy qarsańynda osy maqalanyń jazylýyna túrtki bolyp edi.

 

Batys Qazaqstan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar