Álem • 15 Maýsym, 2020

WSJ: Pandemııanyń ǵalamdyq taýar aınalymyna áseri

28 ret kórsetildi

Sońǵy qarjy daǵdarysynan keıingi eń tómen kórsetkishter sebebinen transulttyq korporasııalar óndiristegi jańa qıyndyqtardy eskerýge májbúr.

Pol HENNON, Stıý VÝ,

Wall Street Journal

Jahandyq saýda aǵyny birinshi toqsanda quldyrady. Al bul halyqaralyq saýdanyń sońǵy on jyldaǵy eń úlken qysqarýy degen aldyn ala boljamǵa alyp keledi. О́ıtkeni koronavırýs pandemııasy saıasatkerler men transulttyq korporasııalardy álemdik ekonomıkanyń negizi – taýarlardy jetkizýdiń jahandyq tizbegine qaıta qaraýǵa májbúrleıdi.

Nıderlandtyq Ekonomıkalyq saıasat analızi bıýrosy naýryzda shekaralar arqyly ótetin taýar aınalymy osy jyldyń aqpan aıyna qaraǵanda 1,4 paıyzǵa tómen bolǵanyn, al alǵashqy toqsan nátıjesi 2,5 paıyzǵa qysqarǵanyn málimdedi. Bul – jahandyq qarjy daǵdarysynan keıin anyqtalyp otyrǵan alǵashqy eń tómen kórsetkish.

Shekteýler alynǵannan keıin de eksport pen ımporttyń tez arada qalpyna keletinine kóbi senbeıdi. Onyń ornyna mamandar transshekaralyq jetkizý tizbeginiń jumysy qıyndaı túsedi degen oıda.

Dúnıejúzilik saýda uıymynyń ekonomısteriniń paıymyna sáıkes, 2020 jylda taýar aınalymy 13-32 paıyzǵa qysqarmaq. Aınalym 3 ese qysqarsa, «Uly toqyraý» kezindegi kórsetkishpen teń bolmaq. Alaıda ol sol kezdegideı úsh emes, bir jylǵa sozylýy múmkin.

Vırýstyń taralýy toqtap, ekonomıkalyq belsendilik qalpyna kelse, taýar aınalymy da kelesi jyly rettelýi múmkin. 

Degenmen saýdanyń kútpegen jerden toqtaýy memleketterdiń bir-birine táýeldiligin kórsetti. Bul – kólik óndirisinen bastap jeldetkishter men smartfondarǵa deıingi barlyq óndiriske qatysty táýeldilik.

Qytaı men AQSh arasyndaǵy saýda qatynasy, tehnologııalyq shıelenis pen koronavırýs transulttyq korporasııalar men saıasatkerlerdi óndiristi ózderine meılinshe jaqyn aımaqqa baǵyttaýǵa, sonymen birge qaýipti taýarlardyń óndirisin qorǵap, olardyń Qytaıdan táýeldiligin azaıtýǵa múmkindik izdeýge ıtermeleýde.

1980-jyldardan beri qaraıǵy tarıfterdiń tómendeýi men basqa da saýda tosqaýyldary logıstıka men baılanystyń damýymen birge óndiris úderisin ózgertip, ony basqa elderde úlestirýge áser etti.

Memleketter arasynda bólshekterdi tasýdan bastap daıyn ónimdi sońǵy tutynýshyǵa deıin jetkizý jahandyq qarjy daǵdarysyna deıingi ǵalamdyq óndiriske qaraǵanda tez damyǵan saýda aǵynynyń ósýine alyp keldi. BUU baǵalaýyna sáıkes, álemdik saýdanyń úshten biri kópultty kompanııalardyń ishinde júredi eken.

Álem boıynsha transporttyq baılanysty toqtatyp, zaýyttardyń jabylýyna alyp kelgen pandemııa uzaq tizbekti jetkizýge qatysty kúmándi kúsheıte tústi. Ásirese, Qytaıǵa qatysty máselelerde órship jatqan kúmán kúsheıgendeı. Degenmen Qytaı ne basqa da jetkizýshi kezekti kedergige tap bolyp nemese basqa da tabıǵı apattan zardap shekse qurylymdarǵa basqa balama tabý qıynǵa soqpaq.

Saıasatkerler jetkizý tizbegi pandemııa jáne AQSh-Qytaı arasyndaǵy uzaqqa sozylǵan soǵys saldarynan ózgeredi dep kútýde. Jetkizý tizbekteri eki el arasyndaǵy shıelenis nátıjesinde buǵan deıin de ózgeriske ushyraǵan edi. Keıbir kompanııalar óndiristerin AQSh-qa arnalǵan taýarlar tarıfinen qashý maqsatynda Qytaıdan Vetnam sııaqty elderge aýystyrdy.

Oǵan qosa tehnologııa óndirisi de AQSh úkimetiniń «Huawei Technologies» kompanııasyna zarar keltirý josparynyń negizine aınaldy. AQSh «Huawei» men Beıjińniń joqqa shyǵarýyna qaramastan kompanııany ulttyq qaýipsizdikke tóngen qater dep tanýda.

Úkimetter saqtyq kıimderi men basqa da medısınalyq quraldarmen qamtamasyz etýge tyrysýmen birge jetkizý tizbegin baqylaýdy kúsheıtti. «Global Trade Alert» shveısarııalyq saýdany baqylaý tobynyń deregine sáıkes, osy jyldyń basynan bastap 85 el medısınalyq quraldar men dári-dármekti baqylaýdyń 186 jańa sharasyn, al 27 el azyq-túlik eksportyna qatysty 37 jańa shekteý engizgen.

AQSh-pen qatar birneshe úkimet alǵashqy qajettiliktegi quraldardy óndirýge qadamdar jasasa, Ulybrıtanııa medısına taýarlarynyń ımportyna táýeldilikten qutylý joldaryn qarastyrýda.

Saıasatkerler men transulttyq korporasııalardyń jetkizýshilerdi dıversıfıkasııalaýyna baılanysty keıbir elder jańa múmkindikterdi paıdalanyp jatyr. Mysaly, Eýropalyq rekonstrýksııa jáne damý banki Eýropa odaǵyna múshe shyǵys aımaqtaǵy memleketterge ózderin turaqty jabdyqtaý bazasy retinde usynýǵa kómektesip jatyr.

Sońǵy jańalyqtar

Elimizde qashan kún jylynatyny aıtyldy

Aýa raıy • Búgin, 15:09

Úlgi bolar ıgi is

Qoǵam • Búgin, 15:00

Dollar baǵamy arzandady

Ekonomıka • Búgin, 12:30

Petropavlda esirtki zerthanasy anyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:20

Qyran qanatynda qalyqtaǵan jyr

Rýhanııat • Búgin, 08:43

Sóz soıyl №105

Rýhanııat • Búgin, 08:39

Qaıyrymdy ister marafony jalǵasýda

Rýhanııat • Búgin, 08:33

Qundy qazyna ortalyǵy

Rýhanııat • Búgin, 08:15

Investısııa tartýǵa kúsh salýda

Aımaqtar • Búgin, 08:12

Talapty qyz Tálipova

Sport • Búgin, 08:10

Tarıhta turlaý bolǵan ba?

Tarıh • Búgin, 08:08

Serbııada saıysqa túsedi

Boks • Búgin, 08:06

Shúkirshilik

Rýhanııat • Búgin, 08:02

Bastamalardy qoldaý alańy

Saıasat • Búgin, 08:00

Alash topyraǵyndaǵy altyn tarıh

Eń qysqa áńgime • Búgin, 08:00

«Haılaıt» synynda bet qaratpady

Oqıǵa • Búgin, 07:59

Ahýal alańdatyp tur

Aımaqtar • Búgin, 07:52

Sábı saýdasy qashan toqtaıdy?

Qoǵam • Búgin, 07:51

Aqtóbede «jol jyry» qaıta bastaldy

Qoǵam • Búgin, 07:48

Aq jeleńdi abzal jandar

Qoǵam • Búgin, 07:47

Jarqaıyńnyń jomart jandary

Aımaqtar • Búgin, 07:40

Jappaı vaksınalaý algorıtmi jasaldy

Medısına • Búgin, 07:35

Uqsas jańalyqtar