Koronavırýs • 20 Shilde, 2020

COVID-19: testtiń ózin tekserý kerek

204 ret kórsetildi

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke koronavırýs pen ókpe qabynýynyń statıstıkasyn birizden­dirýdi mindettep, bul pandemııanyń taralý kólemin naqty kórýge múm­kindik bere­tinin aıtty. Osy oraıda Densaýlyq saq­taý mınıstri Alekseı Soı 1 tamyzdan bas­tap jańa statıs­tıka júrgiziletinin atap ótti. Endi PTR-test arqyly KVI anyq­tal­ma­ǵan, biraq sol indettiń sımp­tom­dary baıqalatyn pnevmonııamen aýyr­ǵandar Covid-19 esebine qosylady.

Pnevmonııa ma, joq koronavırýs pa?

Elimizdiń ár óńirinde pnevmonııa dıag­nozymen aýyr jaǵdaıda aýrýhanaǵa tús­kenderdiń kúrt kóbeıgeninen test-júıe­lerdiń sapasyna kúmán týǵany ras. О́ıt­keni ókpesi qabynǵan ári Sovid-19 sımp­­tomdary bar adamdardy tekserse, vırýs anyqtalmaıdy. Jaqynda Túrkis­tanda­ǵy týysymyz habarlasyp, ózi turatyn kóshe­niń boıyndaǵy 16 adamnyń pnevmonııadan qaıtys bolǵanyn, al ózderi otbasy mú­she­lerimen tumaýratyp jatqanyn jetkizdi.

«О́kpesi qabynyp qaıtys bolǵandar arasynda keıde bir úıden 2 adam bar. Kórshilerimizdiń kóbi tumaýratyp júr.

О́tkende bir aǵaıynymyz pnevmonııadan qaıtys bolǵan aǵasynyń súıegine kiripti. Jer­lep kelgennen keıin artyn­sha mazasy bolmaǵan. Endi sol aǵaıynymyz qatty aýyryp jatyr. Eń qorqynyshtysy, aǵaıy­nymyzdyń sımptomdary – týra qaıtys bolǵan aǵasynykindeı. Sonda pnevmonııa juqpaly aýrý bolyp ketti me?», deıdi týy­symyz. Iá, óte salmaqty suraq. Sebebi tumaýratqan túrkis­tan­dyqtardy tekserse, koronavırýs anyqtalmaǵan. Sonda bizge ókpeni «jeıtin» jańa vırýs jetti me, joq test-júıeler koronavırýsty anyqtaýǵa qaýqarsyz ba?

Osy jerde eń aldymen bir nár­seniń basyn ashyp alǵan jón. Koronavırýstyń bar-joǵyn tek­seretin test-júıeniń eki túri bar: biri – ekspress test, ekinshisi – PTR test. Mamandardyń aıtýynsha, PTR test senimdi, durys ári dál anyqtaıdy. Al ekspress test-júıe­ler, ásirese qazir qoldanysta júrgen qytaılyq, anglııalyq jáne reseılik ónimder tek 30 paıyz ǵana jumys isteıtin kórinedi. Sondyqtan bul jerde tekserilgen adamdar qandaı test-júıege jú­gingenin anyqtap alý kerek. Ádette ózdiginen tekseriletin jan­­­dar ekspress test-júıelerin qol­­da­­nady, sebebi bul PTR test-jú­­ıe­sine qaraǵanda arzandaý. Degen­men qarapaıym adamdar ǵana emes, tekserýge tıis keıbir aýrýhanalardyń nemese qandaı da bir medısınalyq mekemelerdiń ózi ekspress testin paıdalanýǵa májbúr. PTR test-júıeleri bárine birdeı jete ber­meıdi. О́ıtkeni PTR test-júıe­lerimen jumys is­teý­ge arnaıy jab­dyqtalǵan apparat kerek. Al mundaı qural óte qym­bat turady. Degenmen PTR test-júıeler de dál COVID-19 bel­­­gileri bar naýqastan nege koro­na­vı­rýsty anyqtaı almaıdy? Osy jer­de test-júıelerge degen kú­dik týady.

 

О́zgeniń ónimi qanshalyqty sapaly?

Qazaqstan ǵalymdary Ýhan qalasynan indet shyqqannan keıin ile-shala vırýstyń bar-joǵyn anyqtaıtyn test-júıelerdi jasap shyǵardy. Olar jyl basynda ázirlep qoısa da áli kúnge sheteldik ónimderdi paıdalanyp kelemiz. Bul – shyn máninde Úkimettiń tótenshe jaǵdaıǵa daıyn bolmaǵanyn jáne osy ýa­qytqa deıin otandyq ǵylymǵa laıyqty kóńil bólinbeı kele jatqanyn kórsetedi. Sebebi ǵalymdarymyz ónimdi ázirlep, synaqtan sátti ótkizip, daıyn úlgisin qolǵa ustatsa da ony kóp mólsherde shyǵaratyn zaýyt nemese shetelde shyǵarýǵa qar­jysyn salatyn ınvestor joq. Al ózgeniń ónimin paıdalanýdyń ózi kóńilge senimsizdik uıalatady. О́ıtkeni álemge taralǵan vırýs bir bolǵanymen, pandemııanyń ár ulttyń geni, ár eldegi tamaq­taný, salamatty ómir saltyn ustaný, jalpy densaýlyqqa degen kózqarasy, mentalıteti men ım­­mýnıtetine qaraı ártúrli áser etip jatqanyn, ári aǵzaǵa qaraı ózgeriske ushyrap otyrǵanyn kó­­rip júrmiz. Al sheteldik test-júıe­­ler osyndaı ózgeshelikter men erekshelikter eskerilip ázir­len­di me?

Iá, solaı ázirlengen kúnniń ózinde biz qoldanar aldynda jan-jaqty baqylaýdan ótkizip aldyq pa? О́ıtkeni kez kelgen testtiń ózin tekserý kerek. Bul – tuty­nýshylyq qana emes, árbir zerthananyń jumys júıesinde bolýy tıis tártip-talap.

Ulttyq bıotehnologııa or­ta­lyǵy Almaty fılıaly dırek­torynyń orynbasary Iýrıı Skı­ba: «Bilikti maman kez kelgen test-júıeniń sapasyn aldymen tekserip alady. Barlyq zerthanada test-júıeni tekserýdiń arnaıy algorıtmi bar. Al bul ónimniń sapasy eń aldymen ony qoldanatyn mamanǵa, sodan soń test-júıeniń saqtalýyna baılanysty. Nelikten birinshi mamanǵa ekpin berip otyrmyz? Sebebi medısına mamany pasıentten analızdi durys almasa, test-júıe qansha jerden sapaly bolǵanymen nátıje burys shyǵady. Máselen, dıag­nostıkadan ótken tanystarymmen sóıleskende analızdiń keıde durys alynbaıtynyn bildim. О́kinishke qaraı, memlekettik jáne jekemenshik zerthanalarda da osyndaı jaǵdaılar oryn alyp otyr», deıdi. Bıolog-ǵalymnyń aıtýynsha, arnaıy quralmen tamaq­tan nemese murynnan ju­ǵyn­dy kóbine jetkilikti jerden, qajetti tereńdikten alynbaıdy, bergi jaǵynan qaıtady. Uzyn, jińishke quraldy tek 2 san­­tımetrge deıin tamaq pen mu­rynǵa suǵatyn mamandar durys nátıjege qol jetkize almaıdy. Quraldy 8 santımetrge deıin suǵyp, juǵyndy kómekeıdiń ús­tińgi qabatynan, tym bolmasa so­ǵan jeter-jetpes jerden alynýy kerek. Iаǵnı analız alýdyń da óz tártibi bar.

 

Otandyq ónim qashan qoldanysqa enedi?

Otandyq ónim daıyn bolsa da, nege biz áli kúnge sheteldik test-júılerdi qoldanyp otyrmyz? Ne kedergi? Bul suraqqa otan­dyq test-júıeniń úlgisin jasap shyqqan ortalyqtyń mamany, joǵaryda aty atalǵan sarap­shy Iýrıı Skıba: «Biz otandyq ónimdi óndiriske engizý máselesinde sheteldik shıkizatqa táýeldimiz. Bul da belgili bir deńgeıde jumysty kesheýildetip otyr. Álbette test-júıeniń ne­giz­gi bóligin ózimiz daıyndaı­myz, al PTR-ge qajetti ferment­terdi ázirge shetelden aldyrtýǵa máj­búrmiz. Biraq dál osy fer­mentterdi biz de ázirlep, óndire alamyz. Desek te aýqymdy óndi­riske qarjy qajet. Al biz zerthanamyzda birshama danasyn ǵana shyǵara alamyz», dep jaýap berdi. Onyń oıynsha, álem boıynsha naq osy ónimge, ıaǵ­nı fermentterge suranys art­qan. Sondyqtan ony elde shy­ǵarý sheteldik shıkizatqa táýeldilikti jeńýge, qarajatty únemdeýge, senimdilikti arttyrýǵa septigin tıgizip, birden birneshe problemanyń túıinin tarqatady.

Ǵalymdar test-júıeni de, oǵan qajetti shıkizatty da shyǵa­rýǵa ázir eken. Qarjy ǵana ke­dergi. Álbette test-júıelerdi ón­dirýge tapsyrys berý, naryqqa shyǵarý negizinen Densaýlyq saqtaý mınıstrligine qatysty bolar. Alaıda Bilim jáne ǵy­lym mınıstrliginde ǵylymı jo­balardy úsh túrli baǵytta qar­jylandyrýdy (bazalyq; granttyq; baǵdarlamalyq-ny­sanaly) júzege asyratyn Ǵy­lym qory, Ǵylym komıteti bar. Osy rette mınıstrlik ázir­ge shu­­ǵyl qajettiligi joq joba­lar­ǵa bólingen qarjyny korona­vırýspen kúres jobalaryna ba­ǵyttaǵany jón-aq. О́ıtkeni el­degi jaǵdaıdy retteý bárinen de mańyzdy bolyp otyr. Bilim já­ne ǵylym mınıstri jýrnalıs­ter­men onlaın rejimde kezdes­ken brıfıngte: «Biz osy in­det el­­ge taralmaı turyp mı­nıstr­lik­­ke qarasty eki iri uıym­nyń – Ulttyq bıotehnologııa or­ta­ly­ǵy men Bıologııalyq qaýip­sizdik problemalarynyń ǵy­lymı-zertteý ınstıtýtynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańartýǵa qomaqty qarjy bóldik. Sheshimimizdiń durys bolǵanyna vırýs jaılaǵanda anyq kóz jetkizdik. Sonymen qatar jyl basynda, qarjy bó­linisi kezinde de ǵylymı jo­ba­lardyń negizgisi retinde osy bıologııalyq qaýipsizdik sala­syna basymdyq berdik. Bul basymdyqty Prezıdent te Ult­tyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda aıtqan bolatyn. Biz osy tapsyrmanyń sheńberinde bıotehnologııa men medısına ǵy­lymyndaǵy jobalardy qar­jylandyrýdy qolǵa aldyq. Ony júzege asyrýǵa ǵalym­da­ry­­­myzdyń áleýeti tolyǵymen jetedi», dedi.

Iá, ózimiz qadirine jete ber­meıtin otandyq ǵalymdardyń bilim-biligi bizde maqtaýly shetel­dik mamandarmen teńdeı dárejede ekenine sońǵy ýaqytta anyq kóz jetkizip júrmiz. Sondaı ǵa­lym­nyń biri – Anglııadaǵy Not­tıngem ýnıversıtetinde genetık mamandyǵynyń bakalavrıatyn, Bıomedısınalyq ınjenerııa baǵytynda Nazarbaev ýnıversıtetiniń doktorantýrasyn bitirgen ǵalym, Cellular Therapeutics kompanııasynyń ne­gizin qalaýshy, bıolog Bolat Sultanqulov jaqynda jańa­lyǵymen bólisti. Áleýmettik jelidegi jazbasyn: «COVID-19 jaıy bizde kún ótken saıyn kúrdelenip barady, jaı ǵana vak­sınany kútip otyrýǵa bolmaıdy. Mende koronavırýstan saqtanýǵa jáne emdeýge múmkindik beretin sheshim bar. Naýryz aıynan bas­tap tıimdi ári arzan test-júıeni ázirleý maqsatynda koronavırýsty kóp zerttedim. Osy ispen aınalysyp jatqan álemdegi kóptegen ǵalymǵa hat jazdym. Meni otandastarym Massachýsets tehnologııa ınstıtýtyndaǵy Maıa Mıtalıpova men Stenford ýnıversıtetindegi Bolat Múrsáli qoldady», dep bastaǵan bıolog-ǵalym zertteý júrgizýine Jas ǵalymdar alıansynyń qoldaý kórsetkenin jetkizgen. Sonymen qatar Shveısarııadaǵy Sıýrıh ýnıversıtetiniń professory Markýs Sıger (Markus Seeger) joldaǵan beıtaraptandyratyn nanodeneniń (Nanobody – kishkentaı antıdene) elimizge jetkizilgenin jazdy.

«Ol maǵan óz ónimin bir tıyn almastan tegin berdi. Bul na­no­deneni vırýstyń qaýpin azaı­tatyn terapevtıkalyq spreı nemese aǵzadaǵy antıdene men vı­rýstyń bar-joǵyn anyqtaıtyn test-júıe jasaýǵa qoldana alamyn. Shveısarııa ǵalym­dary sıntetıkalyq nanodene jasaýdan álemde kósh bastap keledi. Endi COVID-19-ǵa qarsy otandyq vaksınany ázirleý tobyndaǵy ǵalym, professor Qaısar Tabynovpen nanodeneniń osy vırýsqa tıim­diligin tekseremiz. Kúzge qaraı koro­navırýspen kúreste bir she­­­shim shyǵara alamyz», dedi B.Sultanqulov.

Minekeı, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi zertteý júrgizýge, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men kásipkerler qaýymy óndi­riske engizilýin qoldaýǵa turar­lyq – joba. Iá, bıolog-ǵalym aıt­­qandaı, amerıkalyqtar, shveı­­­sa­rııalyqtar, jalpy shetel­dik­ter kómektesip jatqanda mem­leketimizden, otandyq ınvestorlardan demeý bolatyn shyǵar. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, sapaly test-júıe bizge qoǵam bolyp pnevmonııadan qaıtys bolǵandardy koronavırýstan ketkenderdiń qataryna qosýdy jáne durys statıstıkany talap etip jatqan qazirgi ýaqytta ǵana emes, budan bylaı da árdaıym qajet. Al test-júıeniń otandyq ónim bolǵany – eki ese qut.

 

Sońǵy jańalyqtar

Aq úıdiń alǵashqy meımany

Álem • Búgin, 12:15

ShQO-da mal urylary ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 11:00

Uqsas jańalyqtar