Qoǵam • 28 Shilde, 2020

Aralas mektepterden arylǵan abzal

1583 ret kórsetildi

Bıyl Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bilim berýdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2025 jylǵa deıingi memlekettik baǵdarlamasy boıynsha júzege asyrylatyn reformalardy qaıta zerdeleý qajettigine nazar aýdaryp, qadaý-qadaý tapsyrmalar júktegen bola­tyn. Osy reformalaýdy áýeli aralas mektepterdi birizdendirý, ıaǵnı memle­kettik nemese basqa tilde bilim beretin bilim oshaqtaryna aınaldyrýdan bastaý qajet syqyldy. О́ıtkeni elimizdiń aralas tildi mektepterindegi ana tilimizdiń ahýaly aıanyshty kúıde.

Sýret "Egemen Qazaqstannyń" arhıvinen alyndy

Byltyr Prezıdent «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda «Qazaq tili – qazaqtyń jany» degen qymbat sóz aıtty. Iá, janǵa, shymbaıǵa batqan soń shyryldaımyz ǵoı.

Aıtalyq, Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń málimetinshe, Qazaqstanda orta mektepterdiń jalpy sany 7 myńnan asady. Sonyń ishinde qazaq tildi – 3 793, orys tildi – 1 303, aralas tildi 2 321 mektep bar eken. Elordalyq aralas tildi bilim berý oshaqtarynda eńbek etetin pedagogtermen sóıleskenimizde, aty-jónin ataýdy jón kórmegen olar oqýshylardyń deni, onyń ishinde qazaq tildi synyptarda oqıtyn balalar ózara orys tilinde sóılesetinin jetkizdi. Mine, búgingi aralas mektepterdegi negizgi másele – osy. Qazir halyqtyń 42 paıyzy aımaqtarda turady. Iаǵnı qalalyq jurtqa aınalyp kele jatyrmyz. Al iri qalalardaǵy aralas tildi mektepter men orys tildi mektepter sanyn qossańyz, memlekettik tilde bilim beretin mekteptermen mólsherles bolyp shyǵady. Bul – halyqtyń jartysy, sonyń ishinde keleshek urpaq ana tilin shala-sharpy biledi nemese múlde maqurym kúıde ósip keledi degen sóz. Bul rette bizge 2030 jyly memlekettik tilde sóıleıtin ultqa aınalý mejesi alystaı bermek. Osy oraıda Prezıdenttiń «Ana tili» ulttyq basylymyna bergen suhbatyndaǵy «Mek­tep­terdiń bastaýysh synyptarynda qazaq tiline basymdyq berilgeni durys» degen sózin dereý basshylyqqa alý ýaqyt kúttirmeıtin is.

Jalpy, aralas tildi mektepterden arylýdyń joldary qandaı bolýy tıis? Bilim salasyna ǵumyryn arnaǵan qazaq baspasóziniń ardageri, til janashyry, bilim berý isiniń úzdigi Saırash Ábishqyzy buryn qazaq tildi mekteptiń pasporty beriletinin, qazir onyń ornyna paıda bolǵan mektep-lıseı, mektep-gımnazııa­lar elikteýshilik pen áýestikten týǵan dúnıe ekenin jetkizdi.

1

Sýretti túsirgen Erlan Omarov

«Máselen, lıseı jaratylystaný pán­derine basymdyq berse, gımnazııa gýmanı­tarlyq pánderdi tereńdetip oqytady. Osy oraıda úıdiń irgesinde lıseı tursa, balanyń beıimi basqa dep alys aýmaqta ornalasqan gımnazııaǵa balany súıreı almaısyz. Oǵan ruqsat ta berilmeıdi. Son­dyqtan ásireqyzyldan boıdy aýlaq salyp, gımnazııa, lıseı ataýlarynyń ornyna jalpy bilim beretin orta mektep degen qujatqa kóshýimiz kerek. Al jaratylystaný nemese gýmanıtarlyq pánderdi tereńdetip oqytatyn synyptardy kez kel­gen mektep ishinen asha berýge bolady. Bul jaıt ta qazaq tildi mektepterdiń aıaǵyn tusaýlap turǵan másele» deıdi Saırash Ábishqyzy.

Al «Qazbilim» respýblıkalyq oqý ortalyǵynyń jetekshisi, qoǵam belsendisi Aıatjan Ahmetjannyń aıtýynsha, aralas mekteptiń máselesi mektep ákimshiligine ǵana baılanysty dúnıe.

«Elimizde aralas mektepten qorqady. Aralas mektepten qorqý – orys mektep­terin qazaqylandyrýdan qorqý degen sóz. Eger mektep ákimshiligi qazaqtildi bol­sa, ıaǵnı, dırektory, orynbasarlary qazaq tilinde sóılese onda aralas mektepten qorqýdyń qajeti joq. Sebebi, elimizdegi aralas mektepter nelikten orys tilinde oılaıtyn, sóıleıtin balalardy tárbıelep shyǵaryp jatyr degen saýalǵa kelsek, aralas mektep­terdegi is-sharalar, mektepishilik oqý-tárbıe jumysy 100 paıyz orys tilinde ótedi. Aralas mektep dırektorlary muǵalimder keńesin, jıyndardyń bárin orys tilinde júrgizedi. Dál osy dúnıege tyıym salynýy tıis. О́ıtkeni munda memlekettik til týraly zańdy oryndaýdaǵy qaıshylyq jatyr. Mundaı sanattaǵy mektepterdegi is-sharalar eń bolmaǵanda 70/30 paıyz kóleminde, ıaǵnı, basym bóligi memlekettik tilde júrgizilýi kerek. Eger mekteptegi is-sharalar men is qaǵazdary qazaq tilinde júrgizilse, onda ony birtindep qazaq tildi mektepke aınaldyrýǵa bolady. Al orys mektepterin bólip tastaý bola­shaqta úlken qaýip týdyrýy da yqtımal. Sondyqtan orys tildi mek­tepti birtindep aralas mektepke, aralas mektepti aqyryndap qazaq tildi mektepke aınaldyrý is-sharalary júrgizilýi qajet. Bul rette mektep basshylaryna is-sharalardy memlekettik tilde júrgizý talaby qoıylǵany jón. Sonymen birge orys tildi jáne aralas tildi mek­­­tepterdegi qazaq tili men ádebıeti pá­ninen sabaq beretin ustaz­dardyń kóbi, shyny kerek, burynǵy fransýz, nemis tilderi pánderinen sabaq berýshiler, qaıta daıarlaýdan ótip, kýálik alǵan muǵalimder. Olardyń basym bóliginde qazaq tili men ádebıeti páni boıynsha óz deńgeıinde bilimi jetispeıdi. Sondyqtan bul mektepterdegi atalǵan pán muǵalimderiniń biliktiligine joǵary nazar aýdarylýy kerek. Shyny kerek, bul mektepterdegi muǵalimder oqýshylarmen orys tilinde sóılesedi. Iаǵnı olar qazaq tiliniń mamandary emes. Muny elimizdegi biliktilik testileýinen de bilýge bolady», deıdi Aıatjan Ahmetjan.

Qazaq tildi mektepter men pánderge arnalǵan 20 shaqty jýrnaldy jaryqqa shyǵarǵan Saırash Ábishqyzynyń aıtýynsha, aralas mektepter patshalyq Reseıdiń qazaqtyń tamyryn sýaltyp, ana tiliniń qasıetin joıýda túrli qıturqy saıasat qoldanýynan bastaldy, keńestik dáýirde ony odan ári jalǵastyrdy.

«Iаǵnı keńestik bılik bul saıasatty dostyq degen jalǵan uranmen jalǵady. Dostyq – uranmen, buıryqpen keletin qarym-qatynas emes. Jalǵan jeleýmen ana tilimizdi shegerý arqyly basqa tildi damytýǵa mán berildi. О́tken ǵasyrdyń elýinshi-sekseninshi jyldary aralyǵynda 700-deı qazaq mektebi jabyldy. Máskeý orta mektepterdi irilendirý, kadrmen qamtamasyz etýdi jaqsartý degen qaýlylarymen qazaq mektepterin jaýyp, bir-birine qosty, mektep janynan ınternat ashyp, balany ata-anasynan bóldi, qazaq jáne orys tildi synyptardy bir mektepke toǵystyrdy, osylaısha qazaq tiliniń tórdegi ornyn bosaǵaǵa jyljytty. 1973 jyly keıin oqý-aǵartý mınıstri bolǵan S.G.Sherbakov aralas tildi mektepter boıynsha dıssertasııalyq jumys qorǵady. Sol jyly Sábıt Muqanov ózi aýyryp júrse de sondaı dıssertasııa qorǵaǵaly jatyr eken degendi estip kelip, sóz sóılegenine kýámin. Sonda Sábeń ja­ryqtyq «bul – qazaq tiliniń tamyryn sýal­tý, qazaq tildi mektepterdiń jolyn jabý» degendi ashyq aıtyp, atalǵan dıs­ser­tasııalyq jumysty qabyldamaý, qol­danysqa engizbeý jóninde ashyna sóı­ledi.

Ana tili – ult tólqujaty, ulttyń jan-dúnıesiniń qaınary. Al qaınardan qanyp ishpegen adam qandaı bolatyny belgisiz. Ol ultynan alystaıdy. Qazir mundaı jaǵdaıdy jıi kórip júrmiz. Qazaqtyń ánin túsinbeıtin, súısinip tyńdamaıtyn, ózinikin óres­kel, ózgenikin ózgeshe kóretin, ony bilim­dilik pen mádenıettiliktiń belgi­si sanaıtyndardy úlkenderden de, jas­tardan da kezdestirýge bolady. Qaıran qalasyz.

Nur-Sultan qalasynyń aralas tildi bir mektebinde 12 synyp ashylǵanda, sonyń 11-i orys tildi boldy. Jáne onda oqıtyndar qazaq balalary. Sonda bir synyptyń ǵana enshisine tıgen qazaq tili qanshalyqty qaýqarly? Mekteptiń jınalystary, jumystarynyń barlyǵy orys tilinde júretin bolsa, beısharanyń hálin keshken qazaq tiliniń ol mektepte aty bar da, zaty joq qoı. Mine, qazirgi jaǵdaı osyndaı. Sondyqtan batyl áreket kerek, bul osy mektepten bastalýy kerek. Mektep – oqý-bilim oshaǵy ǵana emes, urpaq máselesi. Orys tilinde oqyǵan óz qazaǵymyz qazaq mektebin kórmese de qazaq tildi mektepte bilim nashar deıdi. Mine, jalpy saıasat, jalpy uran sanadan da, súıekten de ótip ketken, qanǵa siń­gen. Qazaq tilinde erkin sóılemegen ata-ana urpaǵyn da ana tilinen aıyrýǵa esh oılanbaıdy. Balama qııanat jasap otyrǵan joqpyn ba degen suraqty ózine qoımaıdy. Ony kórip te júrmiz. Bárimiz qynjylamyz. Osy sharasyzdyqtan shyǵýymyz kerek. Qazaq tilinde oqyp júrgen shákirtterdiń barlyǵy bir-birimen orys tilinde sóılesýge qınalmaıtynyn, namystanbaıtynyn kórip júrmiz. Namys sóziniń balamasy orys tilinde joq. Namystaný degendi boıǵa sińirmegen bala namys jóninde oılanady deý óte qıyn. Sondyqtan Prezıdent aıtqandaı, qazaq tilin ultaralyq qatynas tiline kó­terý úshin qazaq mektebine erekshe nazar aýdarý kerek», dedi Saırash Ábishqyzy.

P.S. Qazir ǵylymda óskeleń urpaqtyń 40 paıyzy ana tilinde sóılemese, sol tildiń bolashaǵyna qaýip tónetini anyqtalyp otyr. Sondyqtan mektep­terdegi til ús­temdigi men úlesi qan­sha­lyqty ekenine naqty zertteý jumystaryn júrgizý qajet. О́ıtkeni qazaq tildi mektepti kóterý máselesi memlekettik til týraly zańnyń jú­zege asýyna úlken negiz qalaıdy. Memle­kettik til máselesi álsiz bolsa, halyqtyń birtutastyǵy da jalań sóz kúıinde qala bermek. Taıaýda Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Aımaǵambetov bilim salasynyń jańa oqý jylyna daıyndyǵy jóninde onlaın konferensııa barysynda bıyl respýblıkada 131 jańa mektep paıdalanýǵa beriledi dep josparlanyp otyrǵanyn aıtty. Onyń 80 paıyzy, ıaǵnı, 104 mektep qazaq tilinde sabaq beredi. Basqalary – aralas tildi mektepter. Jalpy, elimizdegi mektepterdiń 66 paıyzy taza qazaq tilinde sabaq beredi. Bul sıfrlyq kórsetkishterdi ósire túsý óte ózekti.

 

Sońǵy jańalyqtar

Armanǵa qanat baılaǵan...

Rýhanııat • Búgin, 07:35

Sáresiniń berekesi

Rýhanııat • Keshe

Pandemııa sabaqtary

Bilim • Keshe

Koreı tolqyny

Kıno • Keshe

Ulttyń uly ustazy

Rýhanııat • Keshe

Ilim adamǵa ne úshin qajet?

Rýhanııat • Keshe

«Ýkaznoı molda»: Ol kim?

Rýhanııat • Keshe

Dollar qaıta qymbattap jatyr

Ekonomıka • Keshe

Uqsas jańalyqtar