Abaı • 10 Tamyz, 2020

«Biletiniń – bir, bilmeıtiniń – myń da bir...» (Abaıǵa qaıta úńilsek)

436 ret kórsetildi

Belgili jazýshy Qajyǵalı Muhan­betqalıuly uly aqyn jaıly maqalasyn marqum bolarynyń aldynda ǵana aıaqtaǵan eken. Syrqat saldarynan aýrýhanadan redaksııaǵa joldaýǵa múmkindigi bolmapty. Keshe jazýshynyń jary Sulýhan jeńgemiz ústel ústindegi sol daıyn dúnıeni bizge ákep tabystaǵan edi...

Redaksııadan

 

Keıde ońasha otyryp oılana qalsań, eriksiz tańǵalatyn, tipti tańǵalmasyńa qoımaıtyn jaılar az emes. Sonyń biri – uly aqyn Abaıdyń tulǵalyq búkil bitim-bolmysy... óleńderi, qarasózderi... Olardaǵy óreli oılar, ónegeli aqyl-naqyldar! Qudaı-aý, solardy bala kúnińnen, mekteptegi kezińnen; esiń kirgen shaqtan; azamat bop iske aralasa bastaǵanyńnan; munan soń taǵy da óziń izdenip, bu dúnıeniń qyr-syryn tereńirek bilgiń hám uqqyń kelgen tusta – ne kerek, bar-bar ýaqytta da qaıta-qaıta oqyp-aq júrsiń ǵoı. Endi... aqyl-oıyń tolyqqan shaqta taǵy bir zerdelep, baıaǵydan beri bilemin ǵoı dep júrgen Abaıyń (jas kezińde, jadyńnyń myqty kezinde túgel derlik jatqa aıtyp júrgen Abaıyń!) múlde basqa qyrynan kórinip, ózine eriksiz shuqshıtqanda, tańǵalmasqa taǵy amalyń qalmaıdy-aý, amalyń qalmaıdy.

Asyly, «qalyń elim, qazaǵyn» kúni búginge deıin tańǵaldyrýmen kele jatqan birden-bir aqyn Abaı desek, artyq aıtqandyq bola qoımas-aý!

Abaı sózine tańǵalys áli eshteńeni uǵyp úlgermegen bala kezden bastalsa, aqyn sózine qumarlyq onyń shyǵar­ma­laryn tushynyp, hám túsinip oqı bas­taǵan kezden oıandy-aý deımin. Alǵash meni Abaıdyń óleń sózge degen jaýap­kershiligi qatty tańyrqatqan. Sondyqtan bolsa kerek, osydan jarty ǵasyrdaı buryn, bir kishkentaı ǵana detal úshin kúndeligime bylaı dep jazyp qoıyppyn:

– «Bala kezde ájelerimiz aıtyp otyrýshy edi...

– Jaryqtyq... pálen áýlıe! Janap ótse de, onyń shapanynyń shalǵaıynan shapaǵat tıedi-aý, jaryqtyqtyń! – dep.

Sol aıtqandaı, qarańyzshy...

Jyltyr aqyn:

Árkimniń bir jary bar basybaıly,

Qyzylsý Sharǵa quımaı tasymaıdy.

Jamanǵa jaqsy qoly ujymaqtaı,

Álhanjan, beri tasta nasybaıdy.

 

Osyny Abaı:

Hanym – sen, qarashyń –

Men basybaıly,

Hany jaqsy bolsa, qarashysy

Jasymaıdy

Jamanǵa jaqsy qoly ujymaqtaı,

Álhanjan, beri tasta nasybaıdy,

– dep túzetkende, negizgi aıtar oıǵa qatysy joq alǵashqy eki joldy (Álhan­nan nasybaı suraýǵa esh qatysy joq eki joldy) ózgertip, «Sen – hansyń, men – qarashyńmyn» dep bastaǵanda sóz qalaı-qalaı oınap tur! Tek sóz ǵana oınap tur ma, bul – maqtaǵysy kelgen kisiniń quıryǵyna kópshik qoıyp baryp, kóńilge alǵan nársesin op-ońaı surap alatyn qazaqy minezdi de áıgilep turǵan joq pa?! Sony da kórsetip tur ǵoı...

Jaryqtyq Abaı-aı! Qoly tıip ketken jerden soqtaly sóz týyp jatady-aý! Bul da álgi ájelerimiz aıtatyndaı, «janap ketse de, shapanynyń shalǵaıynan shapaǵat tıetin» qasıettiliktiń (áýlıe­liktiń) bir belgisi emes pe»!? Sózdiń kıesi qonǵandyqtyń anyq aıǵaǵy ǵoı!

Qaıtalap aıtaıyn, bul bir jasyraq kezimdegi Abaıǵa degen súısinýshiliktiń áserinen ǵana týyndaǵan oı edi. Munan soń da ony qanshama ret qaıtalap oqydyq; áli de oqyp kele jatyrmyz; biraq Abaı óleńderi qaıta oqyǵanyń saıyn, birinshi ret búgin ǵana mán berip otyrǵanyndaı, jańa bir qyrynan kórinip, túbi tereń oılarǵa jeteleı beredi, jeteleı beredi.

Bul da álemdegi barsha uly týyndylar sekildi Abaı shyǵarmalarynyń da shyn ǵıbratty, aqylǵa azyq bolarlyq tereń syrly uly týyndylar ekendiginiń bir belgisi bolsa kerek.

Al endi aqyndyqtyń osyndaı bıigine Abaı qalaı shyqty? Bul jóninde, árıne, Muhańnan bastap, bizdiń zamanymyzda aqyn shyǵarmashylyǵyn zerttegen kúlli ádebıetshi, synshy, ǵalymdar egjeı-tegjeıli aıtqan... «Sonymen, balalyqtan asyp bozbalalyq, jigittik shaǵyna jetken ýaqytta (Abaı) qazaqtyń eski sózi, eski jol-jobasy, mátel, taq­paq, eski bılikterine eldiń mańdaı kisi­lerimen qatar túskendeı bilim jııa­dy»... – degen Muhtar Omarhanuly («Jazý­shy» baspasy, Almaty, 1969j., HII tom, 272-bet), munan ári «halyq qazy­nasynan mol sýsyndaǵan» Abaıdyń endi shyǵystyq ta, batystyq ta uly úlgilerdi túgel ónege tutqanyn, sóıtip, onyń shyǵarmashylyq arnalary qalaı tolyǵyp, qalaı baıı túskeni jóninde keń tolǵap ketedi...

Shynynda da, oqýsyz, bilimsiz kemel­dikke jetýdiń múmkin emestigin baǵzy zamannyń búkil bilimpazdary da aıtyp ketken. Bul sóz kúni búginge deıin de aıtylyp kele jatyr. Burynǵylardy bylaı qoıǵanda, kúni kesheleri ǵana aramyzdan ketken aqyn Qadyr Myrza Áli de óziniń «Sóz sıqyry» atty kitabynda:

«Tumsa talanttyń alaýly alǵashqy jyl­dary sezim shyndyq, batyldyq sııaq­ty – úsh talap, úsh qasıettiń basyn birik­tirýge keledi. Biraq óleń med­rese­si ony­men de bitpeıdi. Bizdiń aıtyp otyr­ǵany­myz sóz óneriniń álipbıi ǵana! Al óner álippesin erkin ıgermegen taǵy talant, jabaıy talant eshqashan alysqa sha­ýyp kórgen emes», – dep bir qaıyryp tastap;

«Tabıǵat bergen jalǵyz talantpen tańǵajaıyp týyndy jasaý bul dáýirde tipten mıǵa syımaıdy» – dep shegelep ketken bolatyn. (Qarańyz: Q.Myrza Áli, Tańdamaly shyǵarmalarynyń kóp tomdyǵy. 13-tom., 10-13-better). Tek ar­daqty aǵanyń «bul dáýirde mıǵa syımaı­dy» degenin «qaı dáýirde de» (nemese «qaı zamanda da») degen sózben ózger­t­seńiz, qııanat jasaǵandyq bola qoımas.

Bul sózderge ekpin sala aıtyp otyr­ǵanymyz – «bilgen quldar» esker­tip ketkendeı, oqýsyz, bilimsiz, izdený­siz qatpary qalyń, tereń oıly shyǵar­ma­lardyń dúnıege kelýi múmkin emesti­gine taǵy bir nazar aýdartý edi; jáne adam balasynyń oı-órisi, túsinigi keńeıýiniń jalǵyz-aq joly da – oqý men izdenýde ekendigi ejelden kele jatqan aqıqat ekenin de eske alý edi. Osy rette, uly aqynnyń ósý joly týraly aıta kelip: «Abaı árbir jaqsy sózdi oqyǵannyń artynan sonyń aǵymyna aqyl-oımen tereń boılaıtyn ádetter tabady. Máselen, Býddanyń jaıyn oqyp shyqqannyń artynan: «Býddanyń sózi qalaı tereń edi, jasymda kez kelmedi-aý! degeni; ne bolmasa, ómir boıy Lermontovty súıip: «Bul mahabbatqa ýlanǵan shyn aqyn, mahabbatyn ýlaǵan ashý» degen sııaqty sózderi, onyń ár alýan keń túsinikterge ıe bola bastaǵanyn kórsetedi...» – degen Muhań (Muhtar Áýezov) baılamyna eriksiz bas ızeısiz. (12-tom., 289-bet). Sondaı-aq búginde biz «qabilet», «talant», «erekshe qasıet» dep júrgenderimizdi Abaıdyń ózi «jan qýaty» degen ataýmen ataıdy da: «Jan qýaty basynda kishkene bolady, eskermese joǵalyp ta ketedi; eskerse, kútip aınaldyrsa, zoraıady... Jan qýatymenen adam hasıl qylǵan ónerleri de kúnde tekserseń, kúnde asady. Kóp zaman teksermeseń, taýyp alǵan ónerińniń joǵalǵandyǵyn jáne óziń­niń ol mezgildegiden basqa bir adam bo­lyp ketkenińdi bilmeı qalasyń. Qaı jo­ǵalǵan óner: «al, men joǵaldym» dep, habar berip joǵalady. Endi qýsań, baǵa­naǵy áýelgi tabýyńnan qıynyraq tıedi.

...Kóp zaman eskermegen adamnan... ónerdiń óziniń eń qyzyqty, qymbatty jerleri joǵala bastaıdy. Onan soń (taǵy) kóp zaman ótse, sol ónerdi saqtaı­tuǵyn qýattyń ózi de joǵalady. Onan soń qaıta kásip qylýǵa bolmaıdy, – dep qatań tujyrymdaıdy. (Abaı, «Qyryq úshinshi sóz»)

Árıne, hakimniń: «Jan qýaty basynda kishkene bolady, eskermese joǵa­lyp ta ketedi: eskerse, kútip aınaldyrsa, zoraıady...» – dep otyrǵany – adam qabi­­leti­niń (ıakı talantynyń) únemi izdený­­men, oqý-toqýmen tolyqtyrylyp oty­ry­­latyny; sóıtse ǵana («eskerilse ǵana») jetile, ulǵaıa túsetini týraly aıtylyp otyrǵanyna eshkimniń daýy bola qoımas.

Al endi... «izdený, oqý-toqý» degennen shyǵady. Álginde biz Abaıdyń Býdda jaıyn oqyp shyqqannyń artynan: «Býddanyń sózi qalaı tereń edi, jasymda kez kelmedi-aý» degen ókinishin Muhańnyń zertteýinen (M.Áýezov, Shyǵarmalary, «Jazýshy» baspasy, 1969 j., HII tom, 289-bet) tilge tıek ettik. Aqıqatynda, Abaıdyń dinı kitaptardan oqyǵany – tek qana Býdda ilimi jóninde me?! Joq! Shyǵarmalaryna baıyptap qarasańyz, uly aqyn kókten túsken tórt kitaptyń tórteýin de zerdelep oqyǵanyn ańǵarýǵa bolady. Onyń aıǵaǵy:

Allanyń ózi de ras, sózi de ras,

Ras sóz eshýaqytta jalǵan bolmas.

Kóp kitap keldi Alladan, onyń tórti

Allany tanytýǵa sóz aıyrmas.

Ámantý oqymaǵan kisi bar ma?!

Ýáktýbıhı degenmen isi bar ma?

Alla ózgermes, adamzat kúnde

 ózgerer,

Jarlyq berdi. Ol sizderge,

 sózdi uǵarǵa...

– degen óz sózi.

Árıne, mundaǵy «Kóp kitap keldi Alladan, onyń tórti... – dep otyrǵany – «Táýrat», «Zabyr», «Injil» jáne «Quran» ekeni belgili. Gáp munda ǵana emes, negizgi oı – bul tórt kitaptyń «Allany tanytýǵa sóz aıyrmas» ekendi­ginde; bir Qudaıdyń ǵana jaratýshy Iemiz ekeni tórteýinde de aıtylýynda.

Munan soń, Abaı: «Ámantý oqymaǵan kisi bar ma?!» – «Allanyń barlyǵy men bireý ǵana ekenine minájat qylmaǵan kisi bar ma?!» dep alyp, «Ýáktýbıhı» degenmen isi bar ma?!» – ıaǵnı, «Allanyń barlyǵyna, onyń jalǵyz ekenine sendim dep alyp, endi onyń kitaptaryna da sený kerek degenmen jurttyń isi bar ma?!» – dep saýal qoıady.

Budan biz ne baıqaımyz?

Birinshiden, shyn musylman retinde, Abaı «Qudaı – bir, Quran – shyn, paıǵambar – haq» ekenine jan-júregimen uıysa;

Ekinshiden, Alladan kitap túsken ózge jurttar da Qudaıdyń Birligin (jalǵyzdyǵyn) moıyndaıtyn, ózderine túsken kitapqa senetin, paıǵambarlary da Muhammedke (s.ǵ.s.) deıingi Allanyń elshileri dep esepteletin, biraq májý­sıler sekildi dinsiz kápirler emes; ǵaırı din ókilderi ekenin qapysyz tanyǵanyn kóremiz.

Bálkim, munan da ári qulash sermep:

Mahabbatpen jaratqan adamzatty

Sen de súı sol Allany, jannan tátti.

Adamzattyń bárin súı, «Baýyrym!»

 dep,

Jáne haq joly osy dep ádiletti, – degen sózdi de ol osyndaı oılardan keıin nyq senimmen aıtqan bolar. О́ıtkeni «Kóp aıtsa – kóndi, jurt aıtsa – boldyǵa» búkil bolmysymen qarsy Abaı, álgi kitaptardy ózi oqyp, óz zeıinin salyp oılanyp baryp aıtpasa, ol tórt kitap Allany tanytýǵa sóz aıyrmaıdy degen túıindi oıǵa toqtamas edi ǵoı. Jáne:

«...Kúlli maqluq ózgerer,

Alla ózgermes,

Áhli kitap bul sózdi beker demes...» – dep nyqtaı túspes te edi ǵoı.

Endi osy jerde Abaı qaı kitapty, qan­daı kitapty oqymasyn, tek bir ózi ǵana ǵıbrat alý úshin emes, buǵan qosa sol oqyǵandaryn el ishinde ónege, úlgi retinde qajetine jaratyp, jurttyń kózin ǵana emes, kóńilin de ashatyn qural retinde paı­dalanǵany jóninde birer sóz aıta ketsek, artyq etpes dep oılaımyz. Bul rette, ásirese, álgi tórt kitaptyń ishindegi adam­ger­shilik pen pendeshilik, jaqsylyq pen jamandyq týraly oılardy Abaı óziniń óleńderinde de, qara sózderinde de keńinen tolǵaǵanyn kórýge bolady. Olar jaıynda aqynnyń «moral fılosofııasy týraly» sóz etken Muhtar Áýezov kezinde: «О́zi bilgen kitaptardan alǵan adamgershilik, gýmanıstik buqarashyldyq ıdeıalarǵa qosa, Abaı óz halqy tutynyp júrgen dinniń de kerekke jaraıtyn jaq­t­aryn alyp, ózi­­niń ustazdyq, tárbıelik kere­gine jaratýǵa tyrysady. Al ustazdyq, áleý­­mettik talabynyń túp maqsaty jeke adam­dardy jamanshylyqtarynan aryl­typ, sol arqyly zamanyndaǵy qaýym-qo­ǵamyn jáne bar halqyn túzetip, ózgert­pek bolady», – dep jazǵan bolatyn. (M.Áýezov, Shyǵarmalary, HII tom, 411-bet.)

Rasynda da, adamgershilik pen pendelik, irilik pen usaqtyq, jalpy jaqsylyq pen jamandyq ataýly jer jaralyp, sý aqqaly adamzat balasy talmastan sóz etip kele jatqan kúrmeýi qıyn áńgimeniń ózegi ǵoı. Bul – kıeli kitaptardan bastap, kúni búgingige deıin de sóz etilip kele jatqan jaıt. Uly aqyn Abaı da zamanynda osy taýsylmas tartysty óz shyǵarmalaryna arqaý etkeni aıan. Sonda ol kıeli kitaptardy oqymady, bilmedi, ultyna paıdasy tıer jerlerin úlgi-ónege etpedi desek, úlken ábestik bolar edi. Oqyǵanda – Abaı oqysyn; bilgende –Abaı bilsin! Abaıdyń zamanǵa da, zamandastaryna da aıtqan – ashy da ádil, jaqsy da janashyr sózderiniń kóbinen «Táýrattaǵy», «Injildegi», t.b. kıeli kitaptardaǵy aqyl-naqyl, ósıet-ónege sózderdiń yqpal-áseri sezilip turatyny, bálkim, sodan bolsa kerek.

О́sıet-ónege degennen shyǵady... О́negeniń kókesin Abaı, ásirese, ózi tutynǵan asyl din – ıslamnyń qasıetti kitaby Quran men paıǵambarymyz Muhammedtiń (s.ǵ.s.) sahıq hadısterine súıene otyryp aıtqanda, sanaly jan­nyń saı-súıegin syrqyratady. Bul rette, álginde ǵana áńgime etken «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» atty óleńdi Muhań (M.Áýezov) kóbirek taldaǵan soń (Qarańyz: «Abaı (Ibrahım) Qunan­baıuly (monografııa), buǵan biz kóp aıaldamaı, tek «Kók tuman – aldyndaǵy keler zaman» syndy ǵajap óleńin aıryqsha atap ótemiz de, «Ásempaz bolma árnege» deıtin taǵy bir óleńine az-maz toqtap ótkendi jón kóremiz.

«Bul óleń, – deıdi uly Muhań «Ásem­paz bolma árnegege» baılanysty, basynan aqyryna deıin qoǵamdyq tilekke qadirli-qasıetti adam bolýdyń Abaı uǵymyndaǵy sıpattaryn baıan etedi. Munda adamgershilik qaǵıdalaryn aqyn óz turǵysynan atap beredi. Halqynyń ortasyndaǵy ózi úmit etken jas talapker tobyna durys joldy nusqap otyrady.

...Sen de bir kirpish dúnıege,

Ketigin tap ta, bar qalan!

degen oılary qaýymnyń dúkenine paıdaly jan bol, halyqtyń, durys tirliktiń irgesin qalasýǵa sebepshi bol deıdi...» (Sonda 390-bet).

Árıne, Abaı shyǵarmashylyǵyn kim-kimnen de artyq biletin Muhań, bul óleńniń de qadir-qasıetin tanyp otyr. Biraq ol týrasynda bizge biletininiń bárin aıtpaı otyrǵan sekildi kórinedi maǵan. Sondyqtan da qysqalaý qaıyryp óte shyqqan syqyldy. Bálkim, zamany qıyn bolǵan shyǵar... Álde, qorshaǵan ortasy da táptishteýdi qajet etpedi me?!

Shynyna kelgende, bul – Quran tápsir­lerinde anyq aıtylǵan, dinı ilim-bilimnen habary bar kópke belgili sóz; ol sóz Abaıǵa ǵana emes, kóp jaıdan habary bar Muhańa da belgili bolsa kerek-ti. Biraq Muhań ony aıtqan joq (durysy) – aıta almaǵan bolar!)

Al aqıqaty: «Djabır bın Abdýllah­tyń bizge jetkizgen sózi boıynsha, Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Men jáne menen burynǵy paıǵambarlar sán-saltanaty asqan, asa ǵajaıyp bir saraı sekildi; biraq onyń bir buryshynda áldebir kirpishi jetpeıdi de turady. Jurt aınalasyn sholyp júrgende bári birdeı tańǵalyp: «Apyraı, myna bir jerdegi kirpishi óz ornynda turǵanda, qandaı tamasha bolar edi, átteń!» – dep ókinisedi. Men – jetpeı turǵan sol sońǵy kirpishtiń naq ózimin. Men – elshilerdiń eń sońǵysymyn», – depti.

Bul hadısti bizge jetkizgender: «Ál-Býharı, Músilim, at-Termezı» – dep kórsetedi «Qurannyń maǵynasy jáne túsi­nikteri» atty kitapty shyǵar­ǵan E.R.Kýlıev «Ál-Ahzab» («Pikir­lester») súresiniń 40-aıatyna bergen túsindirmesinde.

Aqyrǵy paıǵambar Muhammed (s.ǵ.s.) bolmasa, shynynda da, sán-salta­naty asqan dúnıe Saraıynyń bir bury­shyndaǵy kirpishi jetispeı, ketiktigi bilinip turar edi... О́kindirer edi... Allaǵa shúkir, Muhammed (s.ǵ.s.-nyń) dúnıege kelýine baılanysty, ıslam dini jer júzine keń tarap, ımandylyq nury álemge shashyldy. Sondyqtan da Abaı tereńnen tolǵap:

Sen de bir kirpish dúnıege,

Ketigin tap ta, bar qalan! – dep, keler urpaqqa burynǵylardan, paıǵam­barlardan qalǵan sol uly nusqany, úlgini nusqap otyr.

Endi qalaı ony – atanyń balasy emes, adamzattyń balasy demessiń?!

Ǵajap!!!

Biri kem (ketik) dúnıeniń sol ketigine sen de bir kirpish bolyp, óz ornyńdy tap ta, qalan!!! – deıdi.

Ár adam ózin bir kem dúnıeniń kemis-ketigin toltyratyn kirpishi sanaýy tıis! – degen uly oıdy aıtady Abaı.

Jáne joǵaryda aıtqanymyzdaı, Abaı keler urpaqqa ońaı – ospaq joldy emes, burynǵylardan, paıǵambarlardan qalǵan uly nusqany, úlgini, joldy kórsetip otyr. Baıqap qarasańyz, aqyn bul oıyn basqa bir óleńderinde de, qara sózderinde de qaıtalaı aıtyp, nyqtaı túskeni aıqyn kórinedi.

Nazar salyńyz:

«...О́zińdi onyń (Allanyń!) quly bilip, ózińe mýslım at qoıyp, táslım bolǵanyńa rast bolasyń. О́z pıǵyl­daryńdy soǵan óz halińshe uqsatýdy shart qyl. Alla taǵalaǵa uqsaı alam ba dep, nadandyqpen ol sózden jıirkenbe; uqsamaq – dál birdeılik daǵýasymen emes, sonyń sońynda bolmaq. Onyń úshin Alla taǵalanyń sıpattary (Haıat, Ǵylym, Qudiret, Basar, Sámıǵ, Irada, Kálam, Tákın) sizde Alla taǵaladaǵydaı kámálat-ǵazamat birlan bolmasa da, pendesinde de Alla árbirinen óz halinshe bar qylyp jaratypty, – deıdi. «Otyz segizinshi sózinde».

Al burynyraqta «Ǵylym tappaı maqtanba» deıtin óleńinde:

«...Ǵalym bolmaı nemene,

Balalyqty qısańyz!?

Bolmasań da uqsap baq,

Bir ǵalymdy kórseńiz.

Ondaı bolmaq qaıda? – dep,

Aıtpa, ǵylym súıseńiz!...» – deıtin edi ǵoı Abaı.

Buǵan qosa, «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» deıtin álgi óleńinde:

...«Alla minsiz áýelden,

paıǵambar haq,

Múhmın bolsań, úırenip,

sen de uqsap baq»,

– demeýshi me edi!?»

Endeshe, bul sózderi de – jańa ǵana biz mysal etken Otyz segizinshi sózindegi: «Alla taǵalaǵa uqsaı alam ba?!» dep, nadandyqpen ol sózden jıirkenbe, uqsamaq – dál birdeılik daǵýasymen emes, sonyń sońynda bolmaq...» degen sózimen tolyq úndesip jatqan joq pa!? Qarasózderindegi oıdy – óleń sóz­derindegi aıtqandary da nyqtap, bekite túsip turǵan joq pa...

Áńgimemizdiń basynda: keıde ońasha otyryp oılana qalsań, eriksiz tańǵa­latyn, tańǵalmasyńa tipti qoımaıtyn jaılar az emes; sonyń biri – ózimiz «bilemiz ǵoı» dep júrgen kádimgi Abaı fenomeni – degende, osyndaı jaılar eriksiz eske túskendikten aıtylǵan sóz edi.

O, toba! «Biletiniń – bir, bilmeıtiniń – myń da bir» degen osy eken ǵoı.

 

Qajyǵalı MUHANBETQALIULY,

jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty

Sońǵy jańalyqtar

Elimizde qashan kún jylynatyny aıtyldy

Aýa raıy • Búgin, 15:09

Úlgi bolar ıgi is

Qoǵam • Búgin, 15:00

Dollar baǵamy arzandady

Ekonomıka • Búgin, 12:30

Petropavlda esirtki zerthanasy anyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:20

Qyran qanatynda qalyqtaǵan jyr

Rýhanııat • Búgin, 08:43

Sóz soıyl №105

Rýhanııat • Búgin, 08:39

Qaıyrymdy ister marafony jalǵasýda

Rýhanııat • Búgin, 08:33

Qundy qazyna ortalyǵy

Rýhanııat • Búgin, 08:15

Investısııa tartýǵa kúsh salýda

Aımaqtar • Búgin, 08:12

Talapty qyz Tálipova

Sport • Búgin, 08:10

Tarıhta turlaý bolǵan ba?

Tarıh • Búgin, 08:08

Serbııada saıysqa túsedi

Boks • Búgin, 08:06

Shúkirshilik

Rýhanııat • Búgin, 08:02

Bastamalardy qoldaý alańy

Saıasat • Búgin, 08:00

Alash topyraǵyndaǵy altyn tarıh

Eń qysqa áńgime • Búgin, 08:00

«Haılaıt» synynda bet qaratpady

Oqıǵa • Búgin, 07:59

Ahýal alańdatyp tur

Aımaqtar • Búgin, 07:52

Sábı saýdasy qashan toqtaıdy?

Qoǵam • Búgin, 07:51

Aqtóbede «jol jyry» qaıta bastaldy

Qoǵam • Búgin, 07:48

Aq jeleńdi abzal jandar

Qoǵam • Búgin, 07:47

Uqsas jańalyqtar