Qoǵam • 20 Tamyz, 2020

Mýral bizdi muratqa jetkize me?

284 ret kórsetildi

Kenshiler astanasynda keskindeme óneriniń «Mýral» degen túri sánge aınalǵandaı. Sońǵy bir-eki jyldyń muǵdarynda Qaraǵandydaǵy surqaı da surǵylt túsi eńseni basyp turatyn kópqabatty úılerdiń qabyrǵalarynda kóshe sýretshileriniń kesek týyndylary birinen soń biri paıda bola bastady. Mysaly, osy jyldyń mamyr aıynda byltyr brakonerlerdiń qolynan qaza tapqan qoryqshy Erlan Nurǵalıevti keskindegen mýral toǵyz qabatty úıdiń qaptal qabyrǵasyna tutas salyndy. Ol jaıynda kezinde «Egemenniń» betinde súıinshiletip jazdyq ta («Qoryqshyǵa qurmet», №91. 12.05.2020j.).

Endi mine, taıaýda taǵy bir kópqabatty úıdiń qabyr­ǵasyna Kasýsıka Hokýsaıdyń «Kanagavadaǵy dáý tolqyn» jáne Vınsent van Gogtyń «Jul­­dyzdy tún» atty áıgili kar­tınalarynyń kóshir­me­lerin qosyp salǵan jańa mý­ral tur­ǵyndar nazaryna usy­nyldy.

Jalpy, bul ispen Qara­ǵandyda Belsendi Azamat atty joba ıeleri aınalysyp júr eken. Talapty jastardyń mu­nysy qala ákimi Nurlan Áýbákirovke, ásirese oblys bas­shysy Jeńis Qasymbekke qat­ty unaıdy degendi estımiz. Bas­shylar jobaǵa barynsha qoldaý kórsetedi eken. Ony Belsendi Azamat jobasynyń jetekshisi Sabyr Nııazov bir­neshe jerde rızashylyqpen aıtty da.

Qaladaǵy qotyralash úı­ler­diń qabyrǵasyna salyn­ǵan mýraldardyń qaraǵan jan­ǵa qýanysh syılaıtyny ras endi. Qyzyldy-jasyldy boıaý­lary kózdiń jaýyn alyp, adam­nyń ishki jan dúnıesin nurlandyra túsedi. Kóshede toqtaı qalyp qaraısyz da, sulýlyqqa eriksiz súısinesiz, sheberlikke tańdaı qaǵasyz. Onyń ústine, mýralyńyz ekono­mıkalyq jaǵynan da tıim­di joba bolyp tur. Jańa­dan úı salǵannyń janynda bul degenińiz sý tegin dúnıe emes pe? Turǵyndar máz, ákim­der­diń de esebi túgel...

Dese de, óner týyndysyna ábden tamsanyp bolǵannan keıin, ásemdiktiń ar jaǵynda ne jasyrynyp turǵany eske túsedi de, kóńil qulazyp sala beredi. Iá, qyzyldy-ja­syldy mýraldyń shetin qyr­naıtyn bolsańyz, astynan salynǵanyna jarty ǵasyrdan astam ýaqyt bolǵan, el arasynda «hrýshevka» atalyp ketken panel úılerdiń sumyraı-surqaı túsi atoı salyp shyǵa keledi. Eriksiz ishińdi tartasyń. Mýralǵa máz bolyp júrgenimizde, shyqpa janym shyqpamen turǵan tozyq úıler, qudaı saqtasyn, qulap qalyp júrmese ıgi degen sýyq oılardyń da sýmań qaǵatyny bar...

«Hrýshevka» demekshi, KSRO-ny basqarǵan Nıkıta Hrýshevtiń kezinde apyl-ǵupyl salynǵan osy bes jáne toǵyz qabatty úı­ler Qaraǵandynyń jarty­syn alyp jatyr desek, qate­lese qoımaspyz. Ásirese, quras­tyr­maly mundaı úıler­diń qalanyń ortalyq kóshe­lerinde, Maıqudyqta, Ońtús­tik-Shyǵys shaǵyn aýdanynda kóptigi sondaı, qudaıdyń jaryq kúniniń ózinde qara ormandaı túnerip-aq turady.

Osy «hrýshevkalar» áýel basta 15-20 jylǵa dep sa­lynǵan eken. Keıbir derek­ter bul úıler 45-50 jylǵa de­ıin turýǵa jaramdy degen­di alǵa tartady. Qalaı bol­ǵanda da, Qaraǵandydaǵy «hrýshev­kalar­dyń» zamany áldeqashan ótip ketken. Onyń syrtyna qansha jerden mýral salyp, sylap-sıpasańyz da «qotyr» qabyrǵalardan, qordalanǵan máseleden báribir de qashyp qutyla almaısyz...

Qarap tursaq, postkeńestik keńistiktegi keıbir elderde tozyǵy jetken bul úılerdiń problemasy birtindep sheshile bastapty. Mysaly, Máskeý qalasynda 2017 jyly renovasııa týraly, ıaǵnı eski úılerdiń ornyna jańasyn turǵyzýdy maqsat etetin baǵdarlama qolǵa alynǵan eken. Qala tur­ǵyndary qaı úıdiń jobaǵa qaty­satyn­dyǵyn ózderi sheshetin kóri­ne­di. Osy baǵdarlama arqyly máskeýlik san myń­daǵan tur­ǵyn tozyǵy jetken bes qabat­ty úılerdegi páter­leri­nen qutylyp, zamanaýı úlgide salynǵan, barlyq jaǵ­daıy qarastyrylǵan baspana­larǵa ıe bola bastaǵan...

Álbette, munyń biz úshin ázirge qol jetpes qııal ekeni ras. Sondyqtan da alystaǵy armandy qoıa turyp, kúnde bas qatyryp júrgen ózimiz­diń problemalarǵa oralaıyq. Jalpy, qazirgi tańda kenshiler astanasyndaǵy turǵyn úı qory­na kiminiń jaýapty eke­nin tabý óte kúrdeli máse­le. Zańǵa súıener bolsaq, kóp­­qa­batty úıdi kútip ustaý dege­nińiz baspana ıeleriniń moı­nyn­daǵy sharýa. Shyn­týaı­tyna kelgende, bul de­genińiz  turǵyndardyń tóbe­si­ne taý­daı máseleniń kúl-qoqy­syn tóge salý ǵoı. Máselen, kópqabatty úılerde turatyn qońyrtóbel tirligi bar jurt úshin jertóledegi kom­­mý­nıkasııany qalypta ustaý, tóbedegi jabyndy jón­deý – qııamet-qaıym is. Bes qabat­ty jáne toǵyz qabatty «hrý­shev­kalarda» shatyr degen­niń bolmaıtynyn esepke alar bolsaq, tóbeni rýberoıd­pen tamshy ótpeıtindeı etip jabý degenińizdiń ózi qaltasy juqa turǵyndardyń qolynan kel­meı­tin sharýa bolyp tur.

Keńes zamanynyń ózinde sheshimin tappaǵan bul shetin máseleden qazirgi atqarýshy bılik te at-tonyn ala qasha­dy. Atalǵan problemalar ákim­derdiń jyl saıynǵy esep berý jıyndarynda udaıy kóteril­genimen, jabýly qazan jabýly kúıinde qalyp kele­di. Al bizdiń baspananyń tóbe­s­in jabýdy uıymdastyra  alma­ǵan bılik eski úıdiń ornyna ja­ńa­syn turǵyzyp beredi degen esek dámemiz kúlkili, árıne...

Áıtse de, mýral degen shy­ǵyp, ýaqytsha bolsa da, jaz ómirimizdi máz etip tur. Qa­byr­ǵaǵa tutas salynǵan óner týyn­dysynyń qudireti sol, adamnyń ómirge degen qul­­shy­nysyn arttyrady, er­teń­gi kúnge degen senimińdi ul­ǵaı­­typ, rýhanı tózimdilikke ún­deı­­di eken. «Búgin bolmasa, er­teń bolady», dep qulaǵyńa sy­byr­laǵandaı, úmittiń qo­lam­ta­syn  úrlegendeı  bolady.

Aıtpaqshy, oblysymyz­dyń ákimi Jeńis Qasymbek Qazaq memlekettik sáýlet-qurylys akademııasyn «arhıtektor-dızaıner» mamandyǵy boıynsha támamdaǵan eken. Mýralǵa degen mahabbattyń qaıdan ǵana shyqqanyn endi baǵamdaǵan shyǵarsyzdar? Degenmen, munyń ózi qaraǵan­dy­lyq­tardy kádimgideı úmit­ten­dirip otyr. Kim biledi, búgin mýral salsa, erteń eski úılerdi syryp tastap, jańa­syn turǵyzam dep talaptanýy bek múmkin ǵoı. Bulaı deýge berik negiz bar. Ka­­ran­­­tınge qaramastan, ob­lys­­­tyń ekonomıkasy ekpin­di túr­de damyp keledi. «Ar­se­­lorMıttal Temirtaý» men «Qazaq­mys» syndy alpaýyt kásip­oryndar aman bolsa, osy sharyq­taǵanymyz – sharyq­­taǵan. Tek, osy baqty basyp otyrýǵa shamamyz jetse bolǵany...

Iá, aq jaýyn túbi shaıyp, túgin de qaldyrmaıtyn mýral­dyń bizdi muratqa jetkizbesi anyq. Qara halyqqa keregi sý­ret­ti qabyrǵa emes, «Sovettiń» qań­sy­ǵynyń ornyna salynǵan sáý­­le­tti jańa úı, sondaǵy uıa­daı baspana.

 

Qaraǵandy oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Almaty qalasynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar