Qoǵam • 16 Qyrkúıek, 2020

Aýyz sý syldyry alystap barady

243 ret kórsetildi

Mańǵystaýda aýyz sý tapshylyǵy – úırenshikti másele. Olaı deıtinimiz, «joq zatty jerden qazamyz ba?» degendeı, bul salada jaıbaraqattyq basym. Ákimdiktiń esebin tyńdasań tushytylǵan teńiz sýyna qazir-aq qaryq bola qalatyndaı bolasyń, biraq ol esepti estı-estı qulaqtyń jaýyr bolǵanyna biraz jyl...

Jaz mezgili kelisimen qyrýar qarjyǵa otyrǵyzylǵan aǵashtary qýrap, turǵyndary sý surap abyr-sabyrǵa túsetin aımaqta bıyl da jaǵdaı ózgergen joq. Meıiri qan­baǵan qalpy aǵashtar múlgip, qaýǵasyn qań­ǵyrlatqan kúıi turǵyndar qańǵyp júrip jaz ótti... О́ńirde sý paıdalanýdyń kólemi ósken saıyn sý tushytatyndar men tasymaldaıtyndar jaǵdaıǵa tótep bere almaı keledi. Jaz bastalsa bilekterin syba­nyp shyǵatyn, aıqaıy qosa bastalatyn Túp­qaraǵan aýdanynyń Saıyn aýyly jáne Mu­naıly aýdanynyń turǵyndary ǵana emes, Aqtaý qalasynyń turǵyndary da sý tap­shylyǵyn sezinýdeı-aq sezindi. Aqtaýda jaz boıy aýyz sýdy túngi mezgilde toqtatyp, tańer­teń qosyp lajdasa, qaladaǵy 31 «a» shaǵyn­ aýdannyń turǵyndary shilińgir shildede sýdy tasyp iship, syzdyqtatyp berilgen sýdy ydys­tarǵa jınap amaldady.

«MAEK-Qaza­tom­­óner­kásip» serik­testigi, «Kaspıı jylý, sý arnasy» MKK syndy quzyrly oryndarǵa shaǵymdanǵanmen nátıje shamaly.

Mamandardyń aıtýynsha, jazda sýdy paıdalanýdyń kólemi ósetindikten aýyz sý tapshylyǵy oryn alady. Oblysta jaz mezgilinde berilip otyrǵan aýyz sýdyń kólemi táýligine 150 myń tekshe metrdi quraıdy.

– Alaıda bul turǵyndar surany­syn tolyq qanaǵattandyrmaıdy. Tolyq qamtý úshin qosymsha 37 myń tekshe metr sý qajet, – deıdi Mań­ǵystaý oblystyq energetıka jáne tur­ǵyn-úı kommýnaldyq sharýa­shy­lyq basqarma basshysynyń orynbasary Nurlan Orynbasarov.

Aqtaý men oǵan jaqyn ornalas­qan Túpqaraǵan aýdanynyń birqatar aýyly jáne Munaıly aýdany ke­lim-ketimi kóp, turǵyndar sany jyl­dan-jylǵa artyp kele jatqan óńir­ler, onyń ústine aýlasyna shaǵyn baý-baqsha ósi­rip, azyn-aýlaq maly men qusyn qosa ustaıtyn aýyl tur­­ǵyndarynyń jaz mezgilinde sý kóle­min kóbirek tuty­na­tyny belgili. Qozǵalysy kóp aı­maqtar úshin aldyn ala qam jasama­ǵan­dyqtan, «sýdy paıdalanýdyń kólemi ósip ketkesin qamtı almadyq» degen – syltaý. Mysaly, 172 myń adam turǵyny bar Munaıly aýdanyna «Kaspıı» sý tushytý zaýyty táýligine orta eseppen 14 myń tekshe metr sý jiberedi. Bul jalpy qajettiliktiń tek 40 paıyzyn ǵana óteıdi. Al qalaǵa irgeles jańa aýdan Munaılyda halyq sany jyldan-jylǵa artyp kele jatqanyn basshylar bilmedi emes, bildi. Soǵan oraı áreket etýdi, sý tushytý kólemin arttyrýdy erterek oılamaǵany tańǵaldyrady. Kerisinshe, bizde aýyz sýmen qamtý isinde aıtylar ádemi nárseler bar da, bitken eshnárse joq. Máselege oraı qosymsha sý aıdaıtyn nasostar qondyryp, qubyr arqyly alýǵa múmkindigi joq turǵyndarǵa sý tasıtyn kólikter arqyly jetkizip berý uıymdastyrylǵan. Tek jetkizip beretin sý tabylyp tursa deńiz...

Mańǵystaýda aýyz sý máselesin sheshýde aýyzdy qý shóppen súrtip otyrǵan joq, jobalar bar. Biraq jobalardyń jınalystarda aıtylyp, jyldar boıy saǵym arasynan qol bulǵaǵan eles kúıinde qalyp kele jatqany qıyn. Estı-estı qulaq qurǵady, kúte-kúte halyq sharshady... Budan 2-3 jyl buryn jańǵyrtý jumystaryna Ulttyq qordan 3 mlrd 138 mln teńge bólingen «Kaspıı» sý tushytý zaýyty jumysynyń ekinshi satysy iske qosyldy. Qaıta jabdyqtaýdan ótip, zamanaýı sý tushytý qurylǵylaryn iske qosqan kásiporynda táýligine 30 myń tekshe metr sý óńdeý mejelendi. Sondaı-aq tutynýshylardy tushy sýmen turaqty qamtamasyz etý jáne 2019 jyly Mańǵystaý oblysyn tolyqtaı tushy sýmen qamtamasyz etý úshin zaýyttyń jalpy qýattylyǵyn 40 myń tekshe metrge deıin jetkizý josparlandy. Mine, 2020 jyl aıaqtalýǵa jaqyn, óńirdiń sýmen tolyqtaı qamtamasyz etilýi tek ákimdiktegiler úshin qaǵaz­daǵy esep kúıinde,  elge ertegi kúıin­de qaldy. Mundaı «báleninshi jyl­dyń sońyna deıin 100 % sýmen qamtylady» degen senimdi sóz tir­kesterin kez kelgen aýdannyń esebi­nen kezdestiremiz, biraq ol jyl­dar zyrǵyp óte shyqty, másele sol baıaǵy qalpynda qalyp keledi. Ákim­diktegiler «aryq aıtyp semiz shyǵý­dy» oılaǵan emes, «semiz aıtyp aryq shyǵýdan» sharshaǵan emes.

Sonymen, sóz saptaýy «salý, jospar­lanǵan, jasaqtalýda» syndy súıkeı saldy sózdermen tııanaqtalatyn aýyz sý jobalary qandaı?

Birinshisi, Aqtaýdyń irgesinde turǵan «Kaspıı» sý tushytý zaýytynyń qýatyn táýligine 40 myń tekshe metrge arttyrý. Jalpy quny 10,5 mlrd teńgelik joba­nyń JSQ (jobalyq-smetalyq qu­jat­tamasy) jasaqtalýda. Jos­par boıynsha 2021 jyldyń jeltoq­san aıynan bastap zaýyt bir táý­likte 40 myń tekshe metr aýyz sý shy­ǵara bastaıdy. Sondaı-aq «Ken­dirli» kýrorttyq demalys aı­ma­ǵynda táýligine 50 myń tekshe metr sý tushytýǵa qaýqarly zaýyt salý. Quzyrly oryndardyń aqpa­ratyna súıensek, qazirgi ýaqytta jobanyń teh­nıkalyq-ekonomıkalyq ne­giz­demesi daıyn tur. Mem­le­ket­tik saraptamanyń qara­ýyna engi­zilgen. Zaýyt salynǵan jaǵ­daıda Jańaózen qalasynyń hal­qy aýyz sýdan tapshylyq kór­meıdi. Joba qurylysyn «QazMunaıGaz» AQ júzege asyryp jatyr. Úshinshisi, «Qarajanbas» ken ornynda táýligine 17 myń tek­she metr sý shyǵaratyn zaýyt salý. Qazir joba qurylysy jú­rip jatyr. Zaýyt 2021 jyldyń birin­shi jartyjyldyǵynda iske qosy­lýy kerek. Budan soń ken orny «Astrahan-Mańǵyshlaq» sý ma­gıstralynan táýligine alyna­tyn 17 myń tekshe metr sýǵa táýel­dilikten bosaıdy. Demek, osy mól­­sherdegi sýdy oblys jurt­shy­­lyǵynyń qajetine berýge múm­kin­dik bolady sóz. Jobalar tórt­tigin Qaraqııa aýdany Quryq aýy­lyn­da táýligine 50 myń tekshe metr sý shyǵaratyn zaýyt salý jo­basy tııanaqtaıdy. Qazirgi ýa­qytta joba­nyń tehnıkalyq-eko­nomıkalyq negiz­demesi daıyn, memlekettik sarap­tamanyń qara­ýyna engizilgen.

Jobalar jutynyp tur, biraq ázir «iske assa turǵyndar qaýǵany shegege ilip, sý úshin súreńge túser ýaqytyn otbasyna qaraılaýǵa arnasa, baý-baqsha, aǵash-butaqtyń qýraýdan qalǵan tuqyly bastaryn qaıta kóterip, jelegin jamylar ma edi!» dep armandaýmen jobalar tizilgen qaǵazǵa qarap otyrmyz. Qaǵazdaǵy «zaýyt salynǵan jaǵ­daıda» degen ekiushty joldardy oqyǵanda esep­ti berip otyrǵan quzyr­ly orynnyń ózi qııa­ldap otyr ma degen oı keledi. Sýdyń syb­dyry turǵyndar jaqyndaǵan saıyn alys­taı túsetindeı. Sonymen, jobalar qashan iske asady – áli qansha aǵash qýa­ryp, qansha aryq sýalyp, qansha turǵyn  jylanyp qansha jazdy ótkerýi kerek?..

 

Mańǵystaý oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Almaty qalasynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar