05 Qarasha, 2013

Aqıqattan ajyramaıyq nemese dástúrli dinı qundylyqtar men kózqarastar qaıshylyǵy nede?

174 ret kórsetildi

01-mýsylman-2Adamzatty ejelgi zamannan óziniń erteńine ulastyryp, nebir ótkelekterden aman alyp kele jatqan izgilik qundylyqtary ekendigi sózsiz. Al sol adamı izgi­­liktiń altyn arqaýy – ıman­­­­dy­lyq jibi úzilgen jerde toqy­raý da bastalatyndyǵy anyq. Onda qarama-qaıshylyq, pikir al­shaq­tyǵy týyndap birliktiń sha­ńy­raǵy shaıqala bastaıdy. Dinı birlik bolmaıynsha ulttyq birlik bolmaıtyny taǵy belgili. Demek, dindi saıasatqa aınaldyryp, óz paıdasyna jaratqysy keletinder men ekstremıstik nıet­tegi dinı aǵymdar paıda bola bas­taǵan búgingi kezde, dinaralyq tatýlyqty saqtaý – basty maqsat.

Adamzatty ejelgi zamannan óziniń erteńine ulastyryp, nebir ótkelekterden aman alyp kele jatqan izgilik qundylyqtary ekendigi sózsiz. Al sol adamı izgi­­liktiń altyn arqaýy – ıman­­­­dy­lyq jibi úzilgen jerde toqy­raý da bastalatyndyǵy anyq. Onda qarama-qaıshylyq, pikir al­shaq­tyǵy týyndap birliktiń sha­ńy­raǵy shaıqala bastaıdy. Dinı birlik bolmaıynsha ulttyq birlik bolmaıtyny taǵy belgili. Demek, dindi saıasatqa aınaldyryp, óz paıdasyna jaratqysy keletinder men ekstremıstik nıet­tegi dinı aǵymdar paıda bola bas­taǵan búgingi kezde, dinaralyq tatýlyqty saqtaý – basty maqsat.

Bul oraıda, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev: «Din – halyq danalyǵynyń, mádenıeti men salt-dástúrleriniń shyraqshysy», dep izgiliktiń ómirsheńdigin alǵa tartty. Sóıtip dinniń ustaranyń júzindeı názik nárse ekenin, bul salada jaza basýǵa bolmaıtynyn, sebebi, adamnyń sanasynda dinı jáne ulttyq sezimder árdaıym tyǵyz astasyp jatatynyn eskertti.

Alaıda baıqasańyz, sońǵy kezderi elimizde dástúrli dinı nanymdarymyz ben salty­myz­ǵa sińgen kózqarastarǵa úıles­peı­tin ártúrli pikirler men usta­nym­dar paıda bola bastady. Bul óz kezeginde ulttyq qun­dy­lyq­ta­ry­myzǵa da óziniń keri áse­rin tı­gi­zýde. Alǵashqy kezderi birqa­tar da­nyshpansyǵan dindar­larǵa pe­rish­­tedeı senip, solardan qalmaı úı­­renip, dindar bolǵannyń jóni osy dep jappaı dinge umtylý úrdi­si júrdi. Keıinnen ǵoı, jyl­ty­ra­ǵannyń barlyǵynyń altyn emes ekendigine kózimiz jete basta­ǵany. Biraq ýaqyt óz izin salady eken.

Árıne qazaq halqy úshin dás­túrli din retinde ıslamnyń qun­dy­­lyqtary kúndelikti ómirde óz ornyn oıyp turyp alǵany bel­­gili. Alaıda, qazirgi kúni osy ejel­­den halqymyz dáriptep, qur­met­tegen asyl dinimizge de kúdik­pen qaraıtyndar barshylyq. Jo­ǵaryda aıtqanymyzdaı, alǵashqy kezderi din adamdary men dinı kitaptardy kórgende qýana da, qurmetteı de qarasaq, qazir úmitimizden kúdigimiz basym túsedi. Buǵan sebep te joq emes.

01-mýsylman-2

Jasyratyny joq, sońǵy kezderi búırekten sıraq shyǵaryp, dinı reforma jasaǵysy keletin toptar paıda bola bastady. Olar­dyń aıtýy boıynsha, ǵasyr­lar boıy ata-babalarymyz úzbeı usta­nyp, dinı-rýhanı qajet­tili­gimizdi atqaryp kelgen dástúr­li ıslam qaǵıdattary durys emes sekildi. Paıǵambarǵa tarıhı turǵydan jaqyn ómir súrip, biz­den góri dinge, qudaıǵa adalyraq bolǵan, ózgeniń emes, aldymen óz qateligine basa nazar aýdarǵan atalarymyz teris jolda bolǵan kórinedi. Qudaıǵa serik qosyp, kúpirlikke túsipti! Taza ıslamdy keıingi «aqyldylar» ǵana oılap taýypty. Qazaqstan ıslamy bıdǵatqa tolyp ketipti. Ony tazalaý kerek eken, deıdi. Endi muny qalaı túsinýge bolady?

Naǵyz musylman adam qashan­da sabyrly da salmaqty bolýy kerek. Ekinshiden, bireýge qarsy kápir, kúnákar degen sózderdi oılanyp qoldanǵany jón. Tipti ózderin naǵyz súnnetpen júremiz deýshilerdiń ózi de, aldymen, paıǵambardyń ómirinen úlgi alýy tıis. О́ıtkeni, Muhammed paı­­ǵambar (s.a.ý.) senimdi hadısinde: «Qor­qyt­­pańdar súıinshileńder, aýyr­lat­­pańdar jeńildetińder» – deıdi. En­deshe, ana joǵarydaǵylar sekildi musylmandardy sen tozaq­qa bara­syń, seniń istep júrgeniń shırk (Allaǵa serik qosý, kúpirlik) dep qudaıdyń ókilettiligin óz qolda­ryna alyp júrgenderdi qalaı túsinýge bolady?

Al tarazynyń ekinshi bir basynda dástúrli ıslamdy ýaǵyz­daımyz, bizdiń ata-babalarymyz zikir salǵan, eń mańyzdysy sol, namazdyń da basqa qulshy­lyq­tardyń da tóresi zikir dep, asyra siltep júrgender tur. Bireýine unamasań sopy deıdi, ekin­shi­sine unamasań sáláf, ýahabshy, «qysqabalaq» deıdi. Sonda shy­­naıy baýyrmalshyldyq pen súıis­penshilikti ýaǵyzdaıtyn, paı­ǵambar «úmmetim» dep maqta­na­­tyn, bireýdiń ala jibin attamaı­tyn, «Eń jaqsy musylman – bas­qalarǵa aýzymen jáne qo­ly­men zııan keltirmeıtin» (hadıs) mu­­­syl­mandar qaıda?! Olarsha joq pa?

Demek, sońǵy kezderi halqy­­myzdyń ishine iritki salyp júrgen­derdiń isi de, oıy da esh­qashan biz­diń múddemizge saı kelmeıdi eken, olarda dinı múd­de­den góri saıası múdde basym. Sondyqtan eldiń, ulttyń, halyq­tyń tutastyǵyn saq­tap qalýdy oılaǵan ata-babamyzdy emes, kerisinshe ózderin ǵana aqyldy sanaıtyn din úıretý­shilerden saqtaný qajet.

Al bile bilseńiz, Ibn Taımııa (Ahmet Takıýddın) H. 661 jyly Harranda dúnıege kelgen. Hanbalı mazhabynyń fakıhy. Sol kezde Asharı baǵyty sýnnaǵa eń jaqyn baǵyt bolyp sanaldy. Tipti, ataqty krest joryqtaryna toıtarys berýshi Salahaddın Aıýbıdiń ózi de osy baǵytta bolǵan deıdi. Biraq Asharı baǵyty kóbine logıka men fılosofııaǵa kóńil bólgendikten keıbir Hanbalılar olarǵa qarsy shyqty. Olardyń arasynda Ibn Taımııa da bar edi. Sol kezdegi Mońǵol shapqynshylyǵyna qarsy ol mıhrabtan túsip, soǵys alańyna aralasqannan keıin onyń bedeli arta tústi.

HII ǵasyrda Muhammed b. Abdýlýahhab (1703-1787) Ibn Taı­mııanyń senim jáne fıqhqa qatysty kitaptaryn zerttep, ony taratýdy bastaıdy. Saýd Ara­bııasynyń patsha áýletiniń atasy Muhammed b. Saýd (1766 j. qaıtys bolǵan) Muhammed b. Abdýlýahhab bolatyn. Bul kisi óte jaýynger bolǵandyqtan Ibn Taımııanyń kózqarastaryn taratý jolynda soǵysýǵa deıin barǵan. О́ıtkeni, ol bul isin sýnna dep baǵalaǵan. Onyń saıası múddesi men dinı mazhabty qoldaý múddesi qabysyp jatty.

Sýnna boıynsha qabirge zııarat etý kózqarasyn qalyptastyryp, shııtterdiń meshitterin qıratyp, meshitterge munara salýǵa, namaz­dan keıin tasbıh qoldanýǵa tyıym salynǵan. Barlyq nárse­niń ıs­lamnyń alǵashqy ýaqy­tyn­da­ǵy­daı qarapaıym bolýyn qalap, aınalasyndaǵylarǵa ýaǵyzdaı bas­taıdy. Qazir de Ibn Taımııanyń jaqtastary musylman elderinde qaıtadan kóbeıe bastady.

Alaıda, senimi úshin jábirleý ıslamda adamǵa jasalǵan zulymdyq bolyp tabylatyndyqtan, Islam dininiń taralý barysynda eshbir dinniń ókilderi óltirilip, qul­shylyq jasaıtyn oryndary talqan­dalmaǵandyǵy tarıhı shyn­dyq. Sonymen qatar, Islam dini dindi jamylyp basqalarǵa qo­qan-loqy kórsetýge de ruqsat bermeıdi. Sondyqtan eshkimniń basqa bireýdiń senimine aralasýyna haqysy joq. Tek qana dinı nanym boıynsha teris jolda júrgen adamdardy durys jolǵa beıbit túrde jáne jyly sózben shaqyrý ýaǵyzdalady.

Muhammed paıǵambar bir sózinde: «Men de sender sııaqty bir adammyn. Dinge baılanysty bir nárse aıtsam, ony alyńdar. Biraq óz kózqarasymnan bir nárse buıyratyn bolsam, adam bol­ǵanym úshin durys aıtýym da múmkin, qatelesýim de múmkin», – degen eken. Bul durys dep qabyldasańdar alyńdar, al qate dep sanasańdar almańdar degen pikirge keledi. Budan shyǵatyn qor­ytyndy, Paıǵambardyń ózi qatelesýi múmkin bolsa, basqa ózderin dindarmyn dep esep­teı­tin adamdardyń qatelesý múm­kindikteriniń qanshalyqty bolǵandyǵyn boljaý qıyn emes degen sóz. Sondaı-aq, paıǵambar óziniń sózine sený turǵysynda da adamdarǵa erik-bostandyq berilgendigin aıtýǵa bolady.

Islam kóńilge súıispenshilik ornatyp, adamdardyń arasyndaǵy osy aıyrmashylyqtardy joıǵan­dyǵy tarıhta ashyq aıtylady. Olardyń shyǵý tegi jaǵynan bir­deı ekendikterin baıandap: «Eı adam­d­ar! Rasynda biz senderdi bir er­kek, bir áıelden jarattyq. Bir-birlerińmen ońaı tanyssyn dep taıpa jáne ultqa bóldik», deıdi. Bul da sender bir ata, bir anadan taralǵandyqtan bir-birlerińe ús­tem­dik jasaı almaısyńdar, bir-birlerińdi qorlaýǵa jol joq jáne bir-birlerińe baýyr bo­­lasyńdar degeni. Al baýyrlas adam­­dar bir-birin qorlap, bir-bir­le­­rimen dushpan bola qoımaıdy ǵo­ı­.­

Quranda taǵy da: «Senderdi qa­rapaıym bir sýdan jaratyp, ony belgili bir ýaqytqa deıin senimdi bir jerge ornalastyrmadyq pa?!» jáne «Olaı bolsa adam neden jaratylǵandyǵyna qarasyn. Ol er men áıeldiń beli men keý­desinen atylyp shyqqan bir sýdan jaratylǵan», – delinedi. Bul adam balasy qarapaıym jaıttardan jaratylǵanymen tula boıy nege osynshalyq ashqaraq, toıymsyz, óshpendilikke toly bolady degendi bildiredi. Sondaı-aq, budan adam balasy óziniń qaıdan jaratylǵandyǵyna jáne bul dúnıedegi iship-jeıtin tamaǵy men baratyn jerine zeıin salsa, sóıtip bir sát te bolsa oılansa, osynshama talas-tartys, janjal týmas edi degen tujyrym shyǵarýǵa bolady.

Bul aıattar adamdar arasynda qanaǵatshyldyqty ýaǵyzdaıdy. Adamnyń jaratylysynyń qara­paıymdylyǵyn esine túsirip, onyń da jaratylysyna saı qara­paıym bolǵandyǵyn talap etedi. Olaı bolsa, Qurannyń aıtýynsha, adamdarǵa bir-biriniń erkin, senimi men quqyn taptap, óktemdik júrgizýine ruqsat joq.

Osylaısha saralaı kelgende, kóptegen arazdyqtar men dush­pandyqtyń basty sebebi re­tinde dinı dúmshelik, dindi to­lyq túsinbeýdi aıtýǵa bolady. Sondyqtan da Elbasymyz: «Biz dinı fanatızm men dinı dúm­shelikten qatar saqtanýymyz kerek» – deıdi. Bizdiń pikirimizshe, dinı fanatızmge aparatyn da dinı dúmshelik bolsa kerek. Endeshe, dindi ustanýshylar dinniń tek syrtqy sharttaryn ǵana emes, rýhanı kemeldilik qaǵıdalaryn, adamgershilik ustanymdaryn da qatar meńgergeni jón.

Eger qandaı da dinniń ókili bolmasyn, ózin Jaratýshysynyń súıikti pendesi bolýyn qalasa, sol Jaratýshysy jaratqan barlyq adamzat ataýlyǵa, olar­dyń senimderine, álemge qurmet­pen qaraýy qajettigin túsinýi tıis. О́ıtkeni, Memleket basshysy Álemdik jáne dástúrli din­der lıderleriniń II sezinde: «Biz barshamyzǵa aıan myna bir shyn­dyqty eshqashan esten shyǵar­maýymyz kerek: Jaratýshy – jalǵyz, dúnıe – ortaq, aspan asty – keń, endeshe, biz bir atanyń balasy, bir ananyń perzenti retinde bir-birimizben bereke-birlik pen yntymaqta ómir súrýimiz kerek» degen bolatyn. Al din ataýlynyń barlyǵy adamdy arazdastyrýǵa, soǵystyrýǵa emes, beıbitshilikti ornatýǵa shaqyratyndyǵyn eshbir dinniń ókili joqqa shyǵarmaıdy ǵoı. Endeshe, qalaısha aqıqatty burmalaýǵa bolady?

Aleksandr TASBOLATOV,

«Egemen Qazaqstan».

Sońǵy jańalyqtar

QHL: «Barys» «Vıtıazge» jol berdi

Hokkeı • Búgin, 19:35

«Egemenge» jazylyńyz – syılyq utyp alyńyz!

Egemen Qazaqstan • Búgin, 19:08

Kýrchatovta AES salynýy múmkin

Qazaqstan • Búgin, 18:02

Qyrǵyzstanda tynyshtyq kúni ornady

Álem • Búgin, 12:30

Koronavırýstyń jańa shtammyna ataý berildi

Koronavırýs • Búgin, 11:37

Vaksına saldyrǵandar sany artty

Koronavırýs • Búgin, 09:35

Pavlodar oblylysy «qyzyl» aımaqtan shyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:16

905 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:08

Uqsas jańalyqtar