Qoǵam • 16 Qarasha, 2020

Otbasyndaǵy qatygezdikti qalaı azaıtýǵa bolady?

532 ret kórsetildi

О́negeli urpaq – berekeli otbasynda tárbıelenedi. О́kinishke qaraı, jyldar jyljyǵan saıyn elimizde shyrqy buzylmaǵan otbasylardyń sany azaıyp barady. Árıne, uryspaı, kerispeı kerege ker dep otyrǵan eshkim joq. Ári-beriden soń, otbasynda ydys-aıaq syldyrlamaı turmaıdy. Jer betinde qansha adam bolsa, sonshama minez-qulyq bar. Alaıda ashýdyń sońy álimjettikke ulassa qaıtpek kerek? Jyl basynan beri turmystyq quqyqbuzýshylyq jasaǵany úshin 19 myńnan astam adam ákimshilik jaýapkershilikke tartylypty. Aqparattyq tehnologııalar damyǵan saıyn ondaı urys-keristi, jaǵa jyrtysqan janjaldy, eń soraqysy – uryp-soǵýdy ınternet jelisinen kúnde kóretin boldyq. «Biletinim – bir toǵyz, bilmeıtinim – toqsan toǵyz» demekshi, jelige jetpeı qalǵan álimjettiktiń sany qanshama deseńizshi. Bul soraqylyq qashanǵa deıin jalǵasa bermek? Onyń aldyn alýdyń joldary qandaı?

Osy máseleni «Egemen Qazaqstan» gazeti sarapshylardyń talqysyna salyp, kásibı mamandardyń pikirin tyńdap kórdi. Onlaın rejimde uıymdastyrylǵan saýalnamamyzǵa Má­jilis depýtaty Aıgúl NURKINA, Ákimshilik polısııa komı­tetiniń tóraǵasy, polısııa polkovnıgi Murat BAIMUQA­ShEV, Qazaq­standaǵy «BUU – áıelder» qurylymynyń baǵ­dar­lamalar menedjeri, úılestirýshisi Dına ÁMREShEVA, «#Ne­MolchıKZ», «#NeMolchıDetıKZ» qoǵamdyq qorlarynyń je­tek­shisi Dına SMAILOVA, «Qorǵaý Astana» jeke qorynyń jetek­shisi Anna RYL qatysyp, oılaryn ortaǵa saldy.

 

 

 

Kúrmeýi sheshilmegen kúrdeli másele

– Májiliste «Otbasylyq-tur­mys­tyq zorlyq-zombylyqqa qar­sy is-qımyl týraly» zań jobasy talqylanyp jatqany belgili. Bul zań jobasyna depýtattar bastamashy bol­dy. Siz jumys tobyna jetekshilik etesiz. Osy zań jobasy týraly aıtyp be­rińiz­shi. Qandaı erekshelikteri bar? Qan­daı máseleler eskerildi?

Aıgúl NURKINA:

1

– Turmystyq zorlyq-zombylyq prob­le­malary qoǵam úshin ózekti máse­le­ge aınaldy. Elimizdiń Prezıdenti byl­tyr­ǵy Joldaýynda áıelderge qarsy tur­mystyq zorlyq-zombylyq úshin ja­za­ny qatańdatýdy mindettedi. Osy oraıda balalar quqyǵyn qorǵaý jáne tur­­mystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl – basymdyǵymyz bolýǵa tıis. Bıyl­ǵy jyly da balalar quqyǵyn qor­ǵaý­ǵa basty nazar aýdaryldy.

Qazirgi kezde Májiliste «Otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl týraly» jáne «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń keıbir zańnamalyq akti­le­ri­ne otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrý engizý týraly» zań jobalary qaralyp jatyr.

Qoldanystaǵy zańǵa sáıkes, tur­mys­tyq zorlyq-zombylyqqa jol bermeýge ja­ýapty ýákiletti organ joq. Sol sebepti bul baǵyttaǵy jumys shashyrańqy júrip jatyr. Osyǵan baılanysty, aza­mat­­tardyń quqyqtaryn qorǵaýdy qam­ta­masyz etý jáne otbasylyq-turmystyq zor­lyq-zombylyqqa qarsy is-qımyldyń tıimdi tetikterin ázirleý maqsatynda joǵaryda aıtyp ótken zań jobalary ázirlendi.

Jalpy, osy qadam arqyly otba­sy­lyq-turmystyq qatynastardaǵy zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyldyń barlyq kezeńderin qamtýǵa múmkindik týa­d­y. Ony anyqtaýǵa, profılaktıka júr­gizýge, jolyn kesýge, qaýipsizdikti qam­tamasyz etýge jáne ońaltýǵa jaǵdaı jasaıdy.

Budan basqa, zań jobalarynda tur­mys­tyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl sýbektileriniń aıasy keńeıtildi. Onyń árbir kezeńinde vedomstvoaralyq úılestirý máselesi sheshildi. О́tinish berý qaǵıdatynan anyqtaý qaǵıdatyna kóshý úshin zańnamalyq jaǵdaılar jasaldy.

Zań jobasynda turmystyq zorlyq-zombylyq faktilerin anyqtaý men jolyn kesýge, keshendi áleýmettik kómek kórsetýge qoǵam ókilderin tartýǵa múm­kindik beriledi. Ishki ister organ­dary qyzmetkerleriniń osy sala­daǵy quzi­re­tine qatysty normalar je­til­di­rilip, zorlyq-zombylyq jasaǵan­dar­dy esepke alý men baqylaý tártibi naqtylandy.

– Qujatty ázirleý barysynda ártúrli zertteýler júrgizilgen shyǵar. Biz­diń qazirgi qoǵamda turmystyq zorlyq-zombylyqtyń ósýine ne sebep bolyp otyr?

Aıgúl NURKINA:

– Meniń oıymsha, bul suraqqa eshbir sarapshy naqty jaýap bere almaıdy. О́ıtkeni úıdegi zorlyq-zombylyq prob­lemalary barlyq elge – damýshy nemese damyǵan memleketterge de tán.

Árıne, zań jobasyn daıyndaý kezin­de zertteýler, quqyq qoldaný praktıkasyna taldaý júrgizildi. Statıstıka, qylmystyq jáne ákimshilik isterdiń materıaldary zerdelendi. Progressıvti halyqaralyq tájirıbe eskerildi.

Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqtyń negizgi sebepteri kóp. Máselen, «agres­sor­dyń», «abıýzerdiń» otbasy múshe­leri­ne jumsaıtyn óziniń emosııasy men agressııasyn basqarýǵa qulyqsyzdyǵy nemese qabiletsizdigi. Sondaı-aq otba­syn­d­aǵy qaqtyǵystardy beıbit sheshe almaýy nemese sheshkisi kelmeýi. Keıingi 5 jylda otbasylyq-turmystyq quqyqbuzý­shylyq turaqty túrde ósip keledi.

Krımınologııalyq zertteýlerge sú­ı­en­­sek, zorlyq-zombylyq jasaǵannan lázzat alatyn agressorlar bar. Mundaıda otbasy músheleri «ońaı olja». О́ıtkeni agressor olardyń eshqaıda ketpeıtinin jáne oǵan tózetinin biledi. Mysaly, kishkentaı balalar qaıda kete alady?! Mundaı agressorlar otbasy múshelerine qol kóterý úshin kez kelgen syltaý izdeı­di. Durys jaýap bermedi, úıge kesh oraldy, keshki asty durys daıyndaǵan joq...

Jumys tobymyzda qazaqstandyq jáne halyqaralyq quqyq jónindegi tájirıbeli krımınolog ǵalymdar bar. Olardyń zertteý nátıjeleri de zań joba­syn ázirleý kezinde eskerildi. Atap aıtqanda, zorlyq-zombylyqty my­nan­daı ádistermen sheshýge bolady. Birinshisi, úıdegi janjaldardy beıbit jolmen sheshý, sanaly ata-ana bolý, ashýlanshaqtyq pen emosııany basqarýǵa psıhologııalyq kómek kórsetý arqyly halyqty quqyqtyq tárbıeleý arqyly. Ekinshi ádis – jazanyń neǵurlym tıimdi sharalaryn engizip, agressorǵa turmystyq zorlyq-zombylyq jasaǵanda jaýapqa tartylatynyn túsirdirý.

Dına SMAILOVA:

1

– Zań jobasyn ázirleý kezinde jumys tobyna psıhologııalyq kómek kórsetý týraly usynysymdy aıttym. Usynys qabyldandy. Endigi kezekte bul zań aıasynda mindetti bolyp, zábir kórsetýshi psıholog, psıhıatrlardan em alady dep úmittenemin. Negizinen agressorlar kóbine belgili bir kezeńde ashýshań bolady. Kóktem, kúz mezgilderinde agressııa kúsheıe túsedi. Bul turǵyda arnaıy zertteý kerek, óıtkeni bul – psıhologııalyq aýytqý. Negizi agressııanyń túp tamy­ryn zerttegen abzal. Joǵaryda aıtqan psıhologııalyq aýytqý bolsa, arna­ıy mamandarǵa júginip, emdeýge bolady. Al esirtki, alkogol saldarynan týyn­daǵan agressııamen kúres táýeldi­lik­ten aıyqtyrýdan bastalýy kerek. Bárin birdeı algorıtmmen emdeýge bol­maıdy. Agressııanyń da sebebi bolady ǵoı. Agressııa tanytatyn adam – psı­holog­tyń kómegine zárý adam. Bizge er adamdar da habarlasady. Olar bala-shaǵaǵa shekten tys urysyp, ár áreketine ashýmen qaraıtynyn aıtady. Al mundaı jaǵdaıda olardy qutqarýǵa bolady. О́ıtkeni olardyń sanasy óz áreketiniń durys emestigin túsinip tur. Bizdiń qo­ǵam­da álgindeı kómek suraýshylarmen jumys isteý mádenıeti qalyptaspaǵan. Olar­dy emdeıtin arnaıy ortalyqtar da joq. Sondyqtan agressııa saldary úlken qylmysqa alyp kelip jatady.

Úkimettik emes uıymdar men belsen­di­ler máseleni ashyq aıtyp, qoǵamda jan-jaqty talqylanǵanymen, qylmys sany azaımaı tur. Shyny kerek, elimizde qylmyskerler tıisti jazasyn almaıdy. Statıstıkada sońǵy 5 jylda turmystyq zorlyq-zombylyqtyń, densaýlyqqa qasaqana aýyr zaqym keltirý 2 ese ósti. Al ortasha zaqym keltirý 6 ese artqan. Iаǵnı, bizde áıeliniń qolyn, aıaǵyn syndyrý qalypty degen sóz. Al pandemııa kezeńi jaǵdaıdyń qanshalyqty qıyn ekenin kórsetip berdi. Qazir balalarǵa qysym kórsetý sharyqtap tur. О́zińiz oılańyzshy, karantın kezinde alkogoldi ishim­dik saýdasy 43 paıyzǵa ósken. Tótenshe jaǵdaılar kezinde qoǵamdyq oryndardyń jumys istemegenin eskersek, ishimdik úıde ishildi. Odan keıin otbasy músheleriniń mazasyn alý, tıisý, uryp-soǵýdyń bolǵany aıtpasa da túsi­nik­ti.

 

Álim­jet­tikti áleýmettik jeli ásh­ke­re­­leı bastady

– Elimiz táýelsizdik alǵan jyldar­dan beri Qazaqstanda qansha tur­mystyq zorlyq-zombylyq oqıǵasy tir­keldi? Osy máselege qatysty qan­daı statıstıkalyq málimet bar? Ákim­shilik polısııa komıtetiniń tóraǵasy, polısııa polkovnıgi Murat Baı­muqashevqa sóz bersek.

Murat BAIMUQAShEV:

1

– Qazaqstan postkeńestik keńistikte ishki ister organdary júıesinde osy sala­daǵy qyzmetterdiń jumysyn úıles­ti­retin, áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý jónindegi bólinisterdi (1999 jyly 120 shtattyq birlik) ashqan jal­ǵyz el sanalady. Búginde atalǵan bóli­nis­ter jábirlenýshilerdi qorǵaý bo­ıynsha naqty sharalar qabyldap keledi. Sondyqtan otbasylyq, turmystyq qarym-qatynastar salasyndaǵy quqyqbuzýshylyqtar ishki ister organdarynyń muqııat nazarynda.

Buryn mundaı quqyqbuzýshylyqtar kóbine jasyryn sıpatqa ıe edi. Olaı deı­tinimiz, jábirlenýshiler óziniń úıin­d­egi urys-keristi syrtqa shyǵarý­dan uıalyp, otbasylyq tırannyń álim­jet­tiginen qorǵaný úshin polısııadan kómek suraýǵa tartynatyn. Endi aqpa­rattyq kommýnıkasııalardyń kúrt dam­ýyna baılanysty qazir mundaı qu­qyqbuzýshylyqtardyń qurbandaryna otbasylyq tırannyń is-áreketin áshkere qylý burynǵyǵa qaraǵanda qol jetimdi.

Statıstıkaǵa sáıkes, keıingi úsh jylda elimizde turmystyq qylmystyń 136 paıyzǵa óskeni baıqalady (2017 jyly – 445, 2018 jyly – 919, 2019 jyly – 1052 qylmys). 2017 jyldyń sońynda ınternette, áleýmettik jelilerde tur­mys­tyq zorlyq-zombylyq týraly aq­pa­­rattyń artýyn kórip, statıstıkaǵa onyń qanshalyqty obektıvti ekenine mán bere bastadyq. Osylaısha, otbasy, turmystyq qarym-qatynastar sala­syn­daǵy qylmystardy jeke tirkeý qa­jet degen sheshimge keldik. Buryn «tur­mys­ta jasaldy» degen rekvızıt durys belgilenbeı keldi. 2018 jyly Bas prokýratýramen birlesip, tirkeý tá­sil­de­ri ózgertilip, vedomstvolyq baqy­laý kú­sheıtildi.

Máselen, 2018 jyldyń qorytyn­dy­synda eski tártip boıynsha 739 tur­mys­tyq qylmys tirkelse, túzetilgen esep boıynsha olar 180 faktige artyp, 919 jaǵdaıdy qurady. О́tken jyly elimizde mundaı 1052 quqyq tirkeldi. Al osy jylǵy 9 aıda anyqtalǵan qu­qyq buzýshylyqtar nebary 0,4%-ǵa ós­keni baıqalady. Tirkelgen barlyq qyl­mys­tyq quqyqbuzýshylyqtardyń jalpy sa­nynan úles salmaǵy nebári 1%-dy qurady.

Mundaı quqyqbuzýshylyqtyń jar­ty­synan kóbi alkogoldi ishimdikke mas kúıde jasalǵan. Sonymen qatar 82% qyl­mysty jumys istemeıtinder jasa­ǵa­ny belgili bolyp otyr.

Mas kúıdegi turmystyq qylmys­tar­dyń jolyn kesý maqsatynda maskú­­nem­dikke úıir adamdar densaýlyq saqtaý júıesindegi ýaqytsha beıimdeý jáne detoksıkasııalaý ortalyqtaryna ornalas­­­­ty­ryldy. Bıyl atalǵan ortalyqtarǵa polısııa qyzmetkerleri 139 myńnan astam adamdy jetkizdi.

– Pandemııa kezinde turmystyq zorlyq-zombylyq oqıǵalarynyń kór­­­set­kishi ózgerdi me? Ondaı oqı­ǵa­­lar elimizdiń qaı óńirlerinde jıi kez­­desti? О́ńirler boıynsha statıstıka qandaı? Pandemııa kezinde ondaı agres­­­sorlardy qashyqtan baqylaý ju­­mysy júrgizildi me?

Murat BAIMUQAShEV:

– Pandemııa jaǵdaıynda Ishki ister mınıs­trligi esepte turǵan adamdardy qashyqtan baqylaýdyń jańa tási­lin – áleýmettik messendjerlerdi paıdalana otyryp beıneqońyraý shalý ar­qyly baqylaýdy engizdi. Sony­men qatar karantın kezeńinde barlyq óńir­lerdegi ákimdikter zorlyq-zom­by­lyq qurbandaryn ýaqytsha beıimdeý úshin qonaq-jaı qorynan rezerv qurý ju­mys­taryn uıymdastyrdy (200-den astam oryn). Budan bólek, Ishki ister mınıstrligi zardap shegýshiler turmystyq zorlyq-zombylyq faktisi týraly belgi bere alatyn jasyryn sózdi (sonyń ishinde telefon boıynsha) qol­da­na otyryp, polısııaǵa der kezin­de jú­ginýge múmkindigi joq zorlyq-zom­bylyq qur­bandaryn anyqtaý boıynsha arnaıy algorıtm ázirledi.

Dına SMAILOVA:

– Quqyq qorǵaý organdarymen qatar úkimettik emes uıymdarǵa, daǵdarys ortalyqtaryna júginetin azamattar da bar. Mysaly, karantın kezinde 40 myńǵa jýyq aryz tústi. Onyń 8 myńy sotqa deıin jetip, 4 myńy sotta tatýlasty. Bul jerde japa shekkenderdi qorǵaý jú­ıe­sin oılastyrý kerek. Sonymen birge jazany qatańdatý qajet. Al japa shekken tarapty áleýmettik qoldaý aýadaı qajet. О́ıtkeni ol azamat jumystan qalý­ǵa, úıinen ketip, basqa jerlerde tasa­lanýǵa májbúr bolady.

– Zań jobasynda turmystyq zor­lyq-zombylyq deńgeıi qaras­tyryl­ǵan ba? Mysaly, otbasyn­daǵy bar­lyq janjaldar osy sanatqa jata ma nemese olardy qandaı da bir dáre­je­ge bólý kerek pe?

Aıgúl NURKINA:

– Turmystyq zorlyq-zombylyq úshin jaýap­tylyq qoldanystaǵy zańnamamen rettelgen. Atap aıtqanda, Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodekstiń 73-babynda otbasynda kúsh qoldanbaı, bylapyt sóıleý men psıhologııalyq zorlyq-zombylyq jasaǵanǵa, 73-1-bap – densaýlyqqa jeńil zııan keltirgenge, 73-2-bap uryp-soqqanǵa arnalǵan. Sondaı-aq Qylmystyq kodekstiń 110-babynda qınaý, ıaǵnı otbasynda udaıy uryp-soǵý úshin qylmystyq jaýapqa tartylady.

Osy salada ter tógip júrgen qoǵam­dyq uıymdar uryp-soǵý jáne densaý­lyq­qa jeńil zııan keltirý úshin eskertý jáne qamaýǵa alý túrinde qoldanylatyn jaza tıimdi emes dep esepteıdi. Sondyqtan ju­mys tobynda quqyqbuzýshylardy qo­ǵamdyq jumystarǵa tartý túrindegi jaza­nyń jańa túrin engizý týraly usy­ny­sty qarastyryp jatyrmyz. Osy usy­nys­tar boıynsha talqylaý áli júrip ja­tyr. Túpkilikti sheshim ázirlengen joq.

– Otbasyndaǵy turmystyq zor­lyq-zombylyqtyń aldyn alý úshin ishki ister organdarynyń qyz­met­ker­le­ri qandaı jumystar atqa­ryp ja­tyr?

Murat BAIMUQAShEV:

– Qazirgi ýaqytta polısııanyń quzy­ryn­da jeke-profılaktıkalyq ju­mys júrgizýge múmkindik beretin «otbasylyq janjalqoılarǵa» naqty áser etý tetik­teri bar. Otbasy, turmystyq qa­rym-qatynastar salasyndaǵy quqyqbuzý­shylyqtardyń profılaktıkasy maq­satynda Ishki ister mınıstrligi múd­de­li memlekettik organdarmen jáne jurt­shy­lyqpen birlese otyryp belgili bir sharalar qabyldaıdy.

Jyl basynan beri turmystyq quqyq­bu­zýshylyq jasaǵany úshin 19 myń­­nan astam quqyq buzýshy ákimshilik jaýap­­ker­shilikke tartyldy. Byltyr bul kór­setkish 19 680-di quraǵan bolatyn. Sony­men qatar 61,7 myńnan astam qorǵaý nusqamasy shyǵaryldy. Budan bólek, 7,8 myńnan astam quqyq buzýshynyń minez-qulqyna erekshe talaptar, sonyń ishinde alkogoldik ishimdikter men esirtki zattaryn tutynýǵa 5,4 myńnan astam tyıym salý belgilendi.

Turmystyq saladaǵy qylmystarǵa qarsy is-qımyl máselesi balalardy tur­mys­tyq zorlyq-zombylyqtan qorǵaý, qolaısyz otbasylarǵa profılaktıkalyq baqylaýdy belgileý, jasóspirimder qyl­mysynyń aldyn alý máselelerimen ty­ǵyz baılanysty. Búginde polısııanyń pro­fılaktıkalyq esebinde 8 myńǵa jýyq qolaısyz otbasy tur. Onda 13 myń­nan astam bala bar. Jyl basynan beri balalardy tárbıeleý boıynsha min­detterin oryndamaǵany úshin 3 myńnan astam ata-ana ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Sonymen qatar 700-ge jýyq áke-sheshe ata-analyq quqyǵynan aıyryldy.

Balalarǵa qatysty zorlyq-zom­by­lyq ja­saýdyń sebepteri kóbinese áleýmettik-tur­mystyq jáne medısınalyq sıpat­ta­ǵy otbasylyq máselelerdiń saldary sanalady. Osyǵan baılanysty Ishki is­ter mınıstrliginiń bastamasy­men qu­qyqbuzýshylyqtyń jeke profı­lak­tıkasynyń jańa sharasy – «me­dı­sı­nalyq-áleýmettik esep» engizildi. Bul qadam otbasynyń turmystyq másele­le­rin sheshýde ýaqtyly keshendi kómek kórsetýge, sondaı-aq medısınalyq-psıho­logııalyq qyzmetter alýǵa, otba­sy­nyń qolaısyzdyǵy táýekeli faktoryn tómendetýge, olardy ońaltýǵa ba­ǵyt­talǵan.

О́kinishke qaraı, otbasy, turmystyq qatynastar salasynda quqyqbuzýshylyq ja­saýǵa yqpal etetin negizgi faktor – qo­laısyz áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılardyń áseri. Atap aıtqanda, mundaı másele áleýmettik-turmystyq turaqsyzdyq, jumyssyzdyq, jalpy psı­ho­logııalyq turaqsyzdyq, otbasynyń materıaldyq deńgeıiniń tómendigi, mas­kúnemdik, adamı qundylyqtardyń qul­dy­raýy jáne otbasy ınstıtýtynyń joǵalýy saldarynan oryn alady. Bu­dan bólek, ınternet pen buqaralyq kom­mý­nıkasııalardaǵy alkogoldik ishim­diktiń, qatygezdiktiń, zorlyq-zomby­lyq­tyń, pornografııanyń nasıhattalýy áser etedi. Áıeldiń qadir-qasıetin, onyń qo­ǵamdaǵy rólin tómendetetin re­sýrs­­tardyń qoljetimdiligimen de jaǵ­daı kúrdelene túsedi. Sonymen qatar adam­nyń minez-qulqyn psıhologııalyq túzetý boıynsha zardap shegýshilermen de, janjalqoılarmen de júıeli jumystar júr­gizilmeıdi.

Mundaı azamattardy jumysqa orna­­lastyrý, turmystyq jáne medı­sı­na­lyq máselelerdi sheshý – olar tıis­ti uıymdarǵa óz betinshe júgingen jaǵ­daıda ǵana júrgiziledi. Bul rette polı­seı­lerdiń zardap shegýshilermen qarym-qatynas jasaýǵa tyıym salý sharalaryn qoldanýy, ásirese qamaqqa alý – erli-za­ıyptylar arasyndaǵy shıelenisti odan ári ýshyqtyrady. Ádette, basqa da áleýmettik máseleler kesheniniń (ajyrasýlar, alımentter, jalǵyz basty analar, áleýmettik jetim balalar) jasalýy da otbasylardyń buzylýyna alyp kelip soǵady. Resmı statıstıka boıynsha, Qazaqstanda árbir úshinshi otbasy ajyrasady. Eń durysy, mundaı máseleler polısııanyń ǵana emes, áleýmettik organ­dar men jurtshylyqtyń da nazarynda bolýy tıis. Osylaısha, turmystyq zor­lyq-zombylyqtyń aldyn alýdyń odan arǵy naqty qadamdary – otbasylyq zorlyq-zombylyqqa alyp keletin faktorlar retinde áleýmettik-turmystyq, tárbıelik jáne medısınalyq sıpattaǵy máse­­lelerdi sheshken ýaqytta ǵana baıqa­la­tyn bolady.

 

Otbasy qundylyǵyn qorǵaý qajet

– Úkimettik emes uıymdarmen bir­le­sip zábir kórgen otbasy múshe­lerin ońal­tý maqsatynda qandaı jumys atqa­rylyp jatyr?

Murat BAIMUQAShEV:

– Ishki ister mınıstrligi bul salada úki­mettik emes uıymdarmen tyǵyz baılanys ornatyp, aýqymdy jumys atqaryp keledi. Zorlyq-zombylyqtyń qurbandaryna kómek kórsetý maqsatynda polısııa qyzmetkerleri 39 úkimettik emes uıymmen ózara is-qımyl jasasady.

Jyl basynan beri polısııa qyzmet­ker­­leri daǵdarys ortalyqtaryna 8,6 myńǵa jýyq adamdy joldady. Úkimettik emes uıymdarmen birlese otyryp, jyl saıyn «Otbasyndaǵy zorlyq-zomby­lyqqa jol joq!» jáne «Zorlyq-zomby­lyq­syz 16 kún» respýblıkalyq aksııalaryn júzege asyryp keledi.

Daǵdarys ortalyqtarynda zorlyq-zombylyqtan zardap shekken áıelderge baspana berýden basqa, azamattarǵa zańdyq, medısınalyq, áleýmettik jáne psıho­logııalyq kómek kórsetiledi. Tre­nıng pen keńester ótkiziledi. Osy jyl­dyń basynan beri áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý jónindegi ınspektorlar senim telefondary boıynsha 6,2 myńnan astam áıelge keńes berdi. Sonymen qatar 8,6 myńnan astam zardap shekken áıel daǵdarys ortalyqtaryna jiberildi. О́tken 9 aıdyń qorytyndysy boıynsha daǵdarys ortalyqtarynyń mamandary zardap shekken 12,6 myńnan astam adamǵa keńes berdi. Sonyń ishinde, 1,6 myńnan astamy pana úılerine ornalastyryldy. Daǵdarys ortalyqtarynyń senim telefondaryna 13,7 myńnan astam qońyraý shalyndy.

Dına SMAILOVA:

– Shetelde otbasynda zábir kórgen áıelderge keshendi kómek kórsetiledi. Mysaly, jaqynda 8 jyldan beri AQSh-ta turyp jatqan otandasymyz óz jaǵdaıyn aıtyp berdi. Otbasynda janjal bolyp, polısııaǵa habarlasqanynda quqyq qorǵaý organdarynyń ókilderi dereý úıine kelip, tergeýdi úıinde júrgizgen. Al bizdiń elimizde oqıǵa ornynda tergeý júrgizilmeıdi, mindetti túrde bólimshege barýyń kerek. Aýyl turǵyndary da orta­lyqqa barýǵa májbúr. Polısııa birge jumys isteıtin birneshe úkimettik emes uıym men qoǵamdyq qorǵa habar beredi. Bul jerde bir eskeretin jaıt, polısııa jábir kórýshiden aqparatty taratýǵa aldyn ala ruqsat suraıdy. ÚEU óz kómekterin usynyp, hat jazǵan. Biri úıin jınap berýdi usynsa, óıtkeni urys kezinde úıiniń astan-kesteńi shyqqan. Ekinshi uıym psıhologııalyq kómek kórsetetinin jazǵan. Qorǵaýshy usynyp, zań turǵysynan da keńes beretin mamandar tabylǵan.

Bizdiń elde bólinetin qarajat AQSh-taǵydan kem emes. Halyqaralyq uıym­dar da bul salada donor qyzmetin atqa­ra­­dy, ıaǵnı olar da máseleni sheshý úshin qar­jy bóledi. Jyl saıyn kúrmeýi she­shil­meı turǵan bul problemany retteýge baǵyttalǵan 13 jol kartasy daıyndala­dy. Ártúrli mınıstrlikter jaýapty bolǵan soń, bir júıe jasalmaǵan. Son­dyqtan bólingen qarajat túrli sheber­lik synyptary men fleshmobtarǵa jum­­salyp ketedi. Al kómekke zárý aza­mat­tarǵa jetpeıdi. Japa shegýshi saqtan­dyrý júıesine tirkelgen bolsa, tegin medısınalyq kómek alady, syna­ma­lardy tegin tapsyrady. Alaıda úki­met bólgen qarajat mejelengen topqa jet­peıdi.

Shetelde ár aımaqta birneshe úki­met­tik emes uıymnan tirkelgen. Memle­kettik organdarmen qatar jumys isteıdi. Úkimet bólingen qarajatqa olardyń da talasy bar. Sonymen birge áleýmettik máselege atsalysqany úshin salyq tóleý­de jeńildik alady. Sol sebepti olar ózderi tirkelgen aımaqtaǵy áleýmettik-tur­mystyq máselelerdi baqylaýynda us­tap, japa shekkenderge qol ushyn sozyp, qoldaý kórsetedi.

Bizde túrli daǵdarys ortalyqtary ashylǵanymen, máseleniń túp tamyryna mán berilmeıdi. Iаǵnı zábir kórsetýshimen jumys júrgizilmeıdi. Uryp-soqqan, psıhologııalyq, ekonomıkalyq qysym kórsetkendermen jumys istep jatqan ortalyqtar joq. Balalardan shekten tys agressııa kórsek, olardy alyp baratyn ortalyqtar joq. Mektepte joldastaryna dóreki sóılep, agressııa tanytatyn oqýshylar bar. Sondyqtan saldarymen kúresip qana qoımaı, sebebimen de jumys isteý kerek.

Anna RYL:

1

– Rasymen, bizde memlekettiń qar­jy­­sy bosqa ketedi. Kezinde arnaıy áleý­mettik qyzmet kórsetý boıynsha stan­dart jasaldy. Onyń aıasynda sanaq júr­gizilip, soǵan saı qarjylandyrý jos­pary bekitildi. Daǵdarys ortalyq­ta­ryna adam sanyna baılanysty kúnine 5 000 teńgeden tólenip otyrady. Bylaı qarasańyz, jetkilikti soma. Ortalyqta 10 adam bolsa, aıyna shamamen 1,5 mln teńge bólinedi. Al shyn máninde, bul ortalyq jumysyn júrgizý úshin az. Bul ortalyqtaǵy adamnyń sany 10-ǵa jetken jaǵdaı. Al oǵan jetpese, onda ortalyq jumysyn júrgizý qıyn ári tıimsiz bolady.

Ortalyqtardyń ǵımaraty jalǵa alynatynyn eseptemegende, kem degende 6-7 qyz­metkerdi jumysqa alatynyn eskerý qajet. Odan bólek psıhologııalyq, zań boıynsha keńes alýǵa keletinder bar. Mamandar olarǵa da ýaqyt bóledi. Qujat resimdeý men medısınalyq ortalyqtarǵa erip baratyn jaǵdaılar bolady. Kommý­nal­dyq qyzmet, azyq-túlik, kıim-keshek, alǵashqy medısınalyq kómek sııaqty negizgi qajettilikti aıtpaǵannyń ózinde shyǵyn kóp. Joǵaryda aıtylǵan soma 4 jyl buryn jetkilikti bolsa, qazir jet­kizý qıyn. Sol sebepti jarty joldan ja­by­lyp qalatyn birdi birge jalǵap júr­­gen ortalyqtar kóp.

Bizge keletin adamdar aýyr jaǵdaıda bolady, sondyqtan olardy qaıtaryp ji­bere almaımyz. Úkimet 4 jyl buryn daǵ­darys ortalyqtaryna qatysty arnaıy norma engizdi. Memleket tarapynan kó­mek bar, tek ol júıeli emes. Karantın kezin­de daǵdarys ortalyqtary jabyldy. Biz sáýir aıynda 60-qa jýyq adamdy óz qarajatymyzǵa qabyldadyq. Tótenshe jaǵdaı kezinde arnaıy ortalyqtardyń jumysyna qatysty jospardyń bolǵany abzal. Karantın kezinde destrýktıvti otbasylardaǵy jaǵdaı tipten ýshyǵyp ketti. Turaqty tabysy joqtar qınaldy, janjalǵa sebep paıda boldy. Bizdiń jeke ǵımaratymyz bolǵannan keıin, memleketten qarajat bólinbese de, adam qa­byldaýǵa múmkindigimiz boldy. Kon­sýl­tasııa turaqty júrdi. Otbasyn saq­tap qalýdan bastap, ajyrasýǵa deıingi má­se­le­lerde zańgerler, psıhologter kó­mek berdi.

Japa shekkenderge kómekti kúsheıtý úshin daǵdarys ortalyqtarymen qatar áleý­mettik qyzmet ortalyqtary da qa­jet. Bizde bir daǵdarys ortalyǵyna 10 mln aqsha bólinse, dóńgelek ústel uıym­dastyrýǵa da sondaı qarajat jumsaıdy. Al onyń ornyna qansha adamǵa kómek kór­setiler edi. Túrli aksııalar men flesh­mobtar da uıymdastyrylady.

 

Jaza qatańdasa jaǵdaı túzele me?

– Qazir qoǵamda turmystyq zor­lyq-zombylyqqa qarsy zań jobasy jan-jaqty talqylanyp jatyr. Keı­bir sarapshylar zań jobasyn synǵa aldy. Sizder ne deısizder?

Aıgúl NURKINA:

– Iá, qazir qoǵamda zań jobalary belsendi talqylanýda. Bizdiń kóptegen aza­matymyzdyń «úıdegi zorlyq-zom­by­lyq­qa» tózbeıtini jáne zań jobalaryna qoldaý bildiretini qýantady.

О́kinishke qaraı, talqylanyp jat­qan zań jobalarynyń jekelegen nor­ma­laryn qate túsindiretinder de bar. Mysaly, «jynystyq erkindik», «ekono­mıkalyq zorlyq-zombylyq», «psıho­logııalyq zorlyq-zombylyq» uǵym­daryna qatysty teris pikirler qalyptasqan.

Bul uǵymdar zańnama úshin jańalyq emes. Qoldanystaǵy «Turmystyq zor­lyq-zombylyq profılaktıkasy týra­ly» 2009 jylǵy qabyldanǵan zańdaǵy 4-bapta «jynystyq erkindik» degen sózben birge, turmystyq zorlyq-zombylyqtyń barlyq túri kórsetilgen.

Endi, osy uǵymdardyń bolýy «olar­dyń jynystyq erkindigine qysym jasaý» sebebinen qansha qazaqstandyq otbasynan balalardy tartyp alýǵa múmkindik berdi? Sondaı-aq «jynystyq erkindik» – otandyq zań ádebıetinde jáne qylmystyq quqyq teorııasynda qolda­nylatyn qalyptasqan zańdy termın. Tıisinshe, jynystyq erkindikti qoǵamǵa tán emes azǵyndyq termın dep bekitý –turmystyq fılosofııalyq paıymdaý.

Áıtse de, osy termınniń zań jobasynda bekitilýi daý týǵyzýy múmkin eke­nin eskerip, jumys toby «jynystyq zor­lyq-zombylyq» uǵymynyń zańdy anyqtamasynan «jynystyq erkindik» degen sózin alyp tastaýdy qoldady.

Keıbireýler balalardy basqa otbasyna asyraýǵa beredi degen pikir aı­typ júr. Balalardy balalar úıine berý ońaı sharýa emes. Bul úshin sal­maq­ty sebepter bolýy kerek. Ol úshin balanyń shynymen jaqyn týystary joq ekenin nemese ata-anasy ata-ana quqyqtarynan aıyrylǵanyn rastaý qajet. Qamqorshylyq jáne qorǵaý organ­darynyń mindetti qatysýymen tıisti sot rásimderinen ótýi, barlyq qa­jet­ti rastaıtyn qujattardy jınaýy tıis.

Sondyqtan úreı týǵyzýdyń qajeti joq. Bizdiń maqsatymyz – otbasylyq qundylyqtardy buzý emes, oryn alǵan prob­lemalardy sheshýde keshendi tásil­di engizýge baǵyttalǵan turmystyq zorlyq-zombylyq profılaktıkasynyń qolda­nys­taǵy tetikterin jetildirý arqyly kómekke muqtaj adamdardy qorǵaý. О́kinishtisi, keıbireýler zań jobalaryn­da joq máselelerdi aıtyp, halyqty sha­tas­­tyryp júr.

Jalpy, zań shyǵarý prosesi árdaıym damyp, jetilip otyrady. Osy 8 aı ishinde zań jobalarynyń normalary eleýli ózgeriske ushyrady. Bul baǵyttaǵy ju­mys jalǵasa beredi. Zań jobalarynyń birin­shi oqylymda qabyldanýy olardyń túpkilikti qabyldanǵanyn bildirmeıdi. Birinshi oqylymda tek zań jobasynyń tujyrymdamasy talqylanady.

Murat BAIMUQAShEV:

– Iá, birqatar máseleler áli de bar. Birin­shiden, qazirgi ýaqytta qorǵaý nus­qa­masy tek jábirlenýshiniń kelisi­mi­men shyǵarylady. Turmystyq zorlyq-zombylyq qurbanyna «agressordyń» qy­sym kórsetýin eskere otyryp, qor­ǵaý nusqamasyn shyǵarý týraly sheshimdi turmystyq zorlyq-zombylyq belgi­le­ri­niń (dene jaraqattary, kýágerlerdiń jaýaptary) bolýyn baǵalaý nátıjeleri boıynsha zapa shegýshiniń kelisiminsiz polısııa qyzmetkeriniń ózi qabyldaýy tıis. Qabyldanǵan sheshimniń zańdylyǵyn qam­tamasyz etý úshin prokýratýra organ­da­rynyń qadaǵalaýy júzege asatyn bolady.

Ekinshiden, ákimshilik materıaldardyń 60%-dan astamy taraptardyń tatýlasýy nátıjesinde toqtatylady. Otba­sy, tur­mys­ salasyndaǵy quqyq buzý­shy­lyq faktileri boıynsha osy sharany túzetý, ýchaskelik polısııa ınspektorla­ry­na «janjalqoıdy» baspanadan qysqa merzimge, mysaly 10 táýlikke kóshi­rý quqyǵyn berý múmkindigin qaraý usy­ny­­lady. Osy usynystar «Otbasy, tur­mystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl týraly» zań jobasynyń sheń­be­rinde pysyqtalýda.

Úshinshiden, daǵdarys ortalyqtary men pana úıleriniń qyzmetteri aýyldyq jerler­degi áıelder úshin qoljetimsiz eke­nin eskere otyryp, olardyń jeli­sin shaǵyn qalalarda jáne aýyldarda keńeıtý qajet. Sonyń ishinde, memle­ket­tik áleýmettik tapsyrys sheńberinde qarastyrǵan jón.

Tórtinshiden, sa­laýat­­ty ómir saltyn nasıhattaý tásil­de­rin qaıta qaraý boıynsha keshendi sharalar qabyldaǵan jón. Halyqtyń barlyq sanaty úshin qoljetimdi otbasy músheleri men bala­lar­dyń bos ýaqytyn ótkizý oryndaryn uıymdastyrý qajet. Shıpa­jaıda emdelýdi qamtamasyz etý, otbasylyq qundylyqtardy nyǵaıtý boıynsha jumysty jalǵastyrý qajet.

Besinshiden, halyqty jumyspen qamtýdy arttyrý boıynsha qosymsha sharalar qajet. Sonyń ishinde, talap etilmeıtin jumys oryndary boıyn­sha eńbekaqyny arttyrý jolyn qaras­tyr­ǵan jón. Turmystaǵy, ásirese otbasylyq qatynastar salasyndaǵy qylmystar kóbinese jergilikti mańyzy bar kúrdeli áleýmettik problemalardyń qataryna jatady. Olardy sheshý úshin árbir óńirde turmystyq qylmystyń aldyn alýdyń tıimdi optımaldyq modelin qurý kerek.

Joǵaryda atap ketken osy bir keleń­siz qubylystyń aýyr saldaryn azaıtý úshin biz turmystyq quqyq buzý­shy­lyq­tardyń aldyn alý jáne jolyn kesý boıynsha barlyq qury­lym­dar­dyń (ortalyq memlekettik organdar jáne jer­gilikti atqarýshy organdar) kúsh-jige­rin jandandyrýǵa baǵyttalǵan qosym­sha sharalar keshenin ázirlep, iske asy­rýymyz qajet. Azamattyq qoǵam ıns­tıtýttarynyń, múddeli memlekettik organ­dardyń belsendi qatysýy nátıje­sin­de biz pysyqtap jatqan osy jáne basqa da sharalar bizdiń oıymyzsha otbasy-turmystyq qarym-qatynas sala­syndaǵy jaǵdaıdy aıtarlyqtaı jaq­sartýǵa jáne tıisti deńgeıde quqyq buzý­shylyqtardy tómendetýge yqpal etýi tıis.

 

Áıeldiń quqyǵy – álem nazarynda

– Otbasyndaǵy álimjettikpen kúres­ke halyqaralyq uıymdar men qo­ǵamdyq birlestikter de belsendi qa­­­ty­syp keledi. Elimizdegi beldi ha­lyqaralyq uıymdardyń biri – BUU-nyń Áıelder qurylymynyń qyzmeti osy máselege negizdelgen. Osy rette uıym­nyń atqarǵan jumysyna toq­tal­saq.

Dına ÁMREShEVA:

1

– «BUU – Áıelder» qurylymy Qazaqstan úkimetimen birge áıelder men qyzdarǵa qatysty álimjettikti boldyrmas úshin birqatar bastamalardy júzege asyryp keledi. Olardyń qatarynda Qazaqstandaǵy genderlik zorlyq-zom­by­lyq týraly derekterdi jınaý men taldaý bar. Odan bólek zańnamalyq sa­la­daǵy kedergiler men turmystyq zorlyq-zombylyqty anyqtaý jáne onyń aldyn alý boıynsha sharalar ázirledik. IýNFPA qory men DDU Qazaqstandaǵy áıelderge qatysty zorlyq-zombylyq týraly zertteý júrgizýge qoldaý bildirdi. Orta Azııada alǵash ret júrgizilgen zertteý nátıjeleri eldegi turmystyq zorlyq-zombylyqtyń joǵary deńgeıin kórsetti. Qarym-qatynasta bolǵan 18-75 jas aralyǵyndaǵy áıelderdiń 17%-y jaqyn seriktesinen fızıkalyq nemese jynystyq zorlyq-zombylyq kórgen, al 21%-y psıhologııalyq qysym kórgen. Bul taqyrypta aqparattyq-nasıhattaý is-sharalary úzdiksiz júrgiziledi. Son­daı-aq Áıelder jáne otbasy jáne gen­der­lik saıasat jónindegi ulttyq komıssııasy, Eńbek jáne halyqty áleý­met­tik qorǵaý, Syrtqy ister, Ulttyq ekonomı­­ka mınıstrlikterimen birlese jumys at­qa­rdyq.

Dına SMAILOVA:

– Búginde úkimettik emes uıymdardyń atalǵan máseledegi kópir ekenin de aıtyp ótken jón. Dál qazir 60-qa jýyq qyl­mystyq is qaralyp jatyr. So­nymen birge kún saıyn 10-15 adamǵa konsýltasııalyq keńes beremiz. Negizi kúnine 50-ge jýyq adam habarlasady. Bir adamnyń birneshe ret habarlasatynyn da eskerý qajet. Ishki ister mınıstrligimen birigip jumys isteımiz. Aýyr qylmys týraly bilgende birden Polısııa departamentine habarlaımyz. Iаǵnı qazir biz – polısııa men halyq arasyndaǵy kópirmiz. Al bul halyqtyń quqyq qorǵaý organdaryna senbeýden. Olar birden polısııaǵa habarlassa, másele basqasha bolar edi. Qazir front-ofıster bar, biraq halyq odan habarsyz. Al bir estigen adam ekinshi ret birden sol mekemelerge ózderi júginedi.

– Aqparattyq-túsindirý jumys­ta­ryn aıtyp qaldyńyz. Bul baǵytta qan­daı sharalar ótedi?

Dına ÁMREShEVA:

– Jylda genderlik zorlyq-zomby­lyq­qa qarsy belsendi is-qımyldyń 16 kún­digi ótedi. Bul áıelderge qatysty zor­lyq-zombylyqty joıýdyń halyq­ara­lyq kúni – 25 qarashada bastalyp, 10 jeltoqsan – Adam quqyqtary kúnine deıin jalǵasatyn halyqaralyq naýqan. Aksııany 1991 jyly Áıelderdiń ja­han­dyq kóshbasshylyq ınstıtýtynyń belsendileri bastaǵan. Áıelder bastaǵan toptar men uıymdar, ulttyq, aımaqtyq jáne halyqaralyq uıymdar, sondaı-aq BUU agenttikteri men úkimetter gen­der­lik zorlyq-zombylyqty toqta­tý­dy talap etip, múddeli taraptardy tarta otyryp, túsindirý jumystaryn júrgizedi. Osylaısha, biz qoǵamdaǵy osy máseleniń ashyq kóterilýin jáne áıelderge qatysty zorlyq-zombylyqtyń adam quqyǵyn buzýmen teń ekenin kórsetkimiz keledi. Bıylǵy naýqan da 25 qarasha bastalady. Bıylǵy sharalardyń negizinde pandemııa kezindegi otbasynda zorlyq-zombylyqtyń kóbeıýi jatyr.

– Halyqaralyq qujattarda otba­syn­­daǵy turmystyq zorlyq-zom­by­lyqtyń ekonomıkaǵa áseri jıi aıty­la­dy. Qazaqstanda bul kórset­kish qan­daı deńgeıde?

Dına ÁMREShEVA:

– Eń aldymen, ekonomıkalyq áse­rin nelikten baǵalaý kerek degen máselege toqtalsaq. Birinshiden, áleý­mettik-ekonomıkalyq shyǵyndy esep­teý kerek. Al bul óz kezeginde máseleniń qanshalyqty ýshyqqanyn jáne qanshalyqty jedel sheshimdi qajet etetinin kórsetedi. Ekinshiden, shyǵyndardy anyqtaý arqyly máseleni sheshý­ge baǵyttalǵan zańdy, ulttyq josparlar men strategııalardy júzege asy­rý úshin qansha qarajat kerek ekeni belgili bolady. Sonymen qatar tıimsiz qyzmetterdi qysqartýǵa múmkindik paıda bolady.

Jalpy, áıelderge qatysty zor­lyq-zombylyq – adam quqyǵyn buza­tyn jahandyq másele. Bul rette densaý­lyq­qa keler zardaby jaıly zertteý­ler kóp bolǵanymen, problemanyń ekonomıkalyq tusy kóp aıtyla ber­meıdi. Biz júrgizgen zertteýler máse­le­niń áleýmettik-ekonomıkalyq saldaryn taldaýǵa negiz bola alady. Máselen, 2017 jyly medısınalyq kómekke júgingenderdiń jeke shyǵyny 230 548 624 teńgeden 468 789 272 teńge arasynda bolǵan. Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń janama shyǵyndary kelesideı boldy: áıelder 53 878-109 596 aralyǵyndaǵy jumys kúnin jiberip alǵan. Nátıjesinde, eńbek ónimdiliginiń tómendeýinen 209 478 126 teńgeden 426 105 874 teńgege shyǵyn kelgen. Sondaı-aq zertteý nátıjesi boıynsha medısına ortalyqtarynyń jábir kórgen áıelderdiń esebin júrgizbeıtini anyqtaldy. О́ıtkeni naýqastardyń kóbi bul nárseni jasyryp qalady. Sol sebepti densaýlyq saqtaý qyzmetkerleriniń de jaýapkershiligin arttyrý kerek. Memleket qansha adamnyń zardap shegip, medısınalyq kómekke júgingenin bilmese, quqyq qorǵaý organdary men ózge de jaýapty uıymdarǵa qajetti resýrs bólinbeýi múmkin. Zorlyq-zombylyq – kúrdeli qubylys, fızıkalyq jáne jynystyq zorlyq-zombylyqpen qatar, psıhologııalyq, emosıonaldyq jáne ekonomıkalyq qysym kórsetilýi múmkin. Dúnıe júzinde áıelderdiń úshten biri óz seriktesinen álimjettik kórgen. Áıel­derge qatysty zorlyq-zombylyq áleýmettik-psıhologııalyq saldarymen qatar, uzaq merzimde memlekettiń qarjy júıesi men ekonomıkasyna salmaq túsirip, memlekettiń damýyna keri áser etedi.

 

P.S. Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń sońy ajyrasýmen aıaqtalmaı qoımaıdy. Ajyrasý kóbeıgen elde demografııalyq ahýal da jaqsarmaıtyny belgili. Shańyraq shaıqaldy degenshe Qazaqstan deıtin qarashańyraqqa ýyq bolyp qadalǵan bir otbasynyń oırany shyqty deseńizshi. Bul kúrdeli máseleniń kúrmeýi jaqyn arada sheshile qoımasy anyq. Zańdy qatańdatyp, jazany kúsheıtý – atqarylýy tıis aýqymdy jumystardyń aldy ǵana. Eń bastysy, turmystyq zorlyq-zombylyq máselesimen ult bolyp kúresip, jurt bolyp jumylyp, júıeli jolǵa qoıýymyz qajet. Sanada silkinis, oıda óris bolmaı, osy máseleniń sheshimin taba almaımyz. Bálkim, eń uly rýhanı jańǵyrýymyz da osy bolatyn bolar...

 

 

Daıyndaǵandar

Raýan QABIDOLDA,

Merýert BÚRKITBAI,

Abaı ASANKELDIULY,

Svetlana ǴALYMJANQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

Nar Narymbetov edi...

Qazaqstan • Keshe

«Omıkron» shtamy oqshaýlaıdy

Koronavırýs • Keshe

Portrettegi parasat

Elbasy • Keshe

Almatyda 5G jelisi iske qosyldy

Tehnologııa • Keshe

Uqsas jańalyqtar