Ádebıet • 16 Qarasha, 2020

Muqaǵalı gýmanızminiń bir sáti

113 ret kórsetildi

Álbette, gýmanızm – úlken sóz. Arnaly, saǵasy kóp, san salaly sóz. Jazbamyzdyń jaıynsha, úlken sóz úlken aqynǵa aıtylady. Iýval Noah Hararı «Adamzattyń qysqasha tarıhynda» gýmanızm ıdeıasyn kóbirek adamızm mysalyna yńǵaılaıdy. «Gýmanısterdiń barlyǵy adamǵa tabynady» deı otyryp, ony úsh qarsylas «sektaǵa» bólip, lıberaldy, sosıalıstik jáne evolıýsııalyq gýmanızm dep toptaıdy. Biz bu­dan alys turalyq. Bul turǵyda bizdiń gýmanızm jalpyadamzattyq al­trýızmge, adamsúıgishtikke kóbirek jaqyn turar edi. Solaı bola tura, kózsiz ǵashyqtyqtan, essiz berilýden bólek qonǵan, súıý men jek­kó­rýdiń tańǵajaıyp úılesimindeı – aqyn gýmanızmi degen uǵymdy ar­shyp alar edik.

Muqaǵalı Maqataev – gýmanıst aqyn. «Aqynnyń bári gýmanıst emes pe, uly adamı qundylyqtardy dá­rip­teý ádebıet mıssııasynyń ózegi emes pe?» degen de ýáj týar. Ol ras. Gýmanızm – ádebıettiń altyn ózegi. Al Maqataev gýmanızminiń erek­sheligi de sonda, onyń adam tabı­ǵa­tyndaǵy kereǵar sezimder men minez-qulyqtardy tanı otyryp, onyń arajigin sanaly túrde ajy­rata oty­ryp, óz zamanynyń, qoǵa­mynyń, zamandastarynyń boıy­nan tek izgi qasıetterdi kórýge umtylýynda, sony jyrlaýynda, qarany kóre tu­ryp aqty aıtýynda, opasyzdyq pen satqyn­dyq­ty sezine otyryp, dostyq pen mahabbatty jyrlaýynda, jamandyq pen jalǵanshylyqtyń zábiri men jábirin tarta otyryp, jaqsylyq pen shynaıylyqty tý etip kóterýinde. Muqaǵalı gýmanızminiń negizgi postý­lattary osylar. Aqynnyń kún­de­ligin paraqtap otyryp, onyń nazy men nalasyn, yzasy men ashýyn oqımyz, biraq birde-bir jyrynan sol sezimderdi kezdestirmeımiz. Muqaǵalı úshin qara óleń qandaı qasıetti bolsa, adamsúıgishtik ıdeıalary da sonsha qadirli bolǵanyn ańǵaramyz. Onyń jyrlaryn oqyp otyrǵanda, Muqa­ǵalı zamanynyń adamdaryn saǵynasyz. Ol óz jyryna arqaý bolǵan, keıipker bolǵan kez kelgen quby­lys pen taǵdyr ıesin qandaı da bir bıikke kótere otyryp, onyń tabıǵatynyń túnegin emes, shýaǵyn, kóleńkesin emes, kúngeıin kórsetýge tyrysqanyn kóremiz. Osydan-aq, Muqaǵalıdyń adamdyqtyń eń bir izgi úlgisin, kórkem etalonyn saǵynǵanyn, álemnen, qoǵamnan, adamnan sol qasıetterdi izdegenin baıqaısyz. Ábish Kekilbaıuly Muqaǵalı poezııa­sy jaıly «jany qansha dúleı bolsa da, jortaqqa urynbaıtyn» dep qalaı dál anyqtama bergen. Mundaǵy jortaq ta sol – adamtanýdaǵy ala-qulalyq. Adam jaıly aıtýdaǵy ala-qulalyq. Maqataev budan bıik turdy. «Kúndessiń» degen joq, «kúndestik qurysyn» dedi. «Pendesiń» degen joq, «pendelikti qoıalyq» dedi.

1973 jyldyń 20 naýryzynda óz kúndeligine bylaı dep jazypty: «Qur­by-qurdas, zamandastar men tý­raly kóp-kóp qaýeset taratady. Bi­rine biri aıtady, «ózimsinip» ózime de aıtyp qalady. Kóbisin boıap, biri­nen biri jańartyp aıtady, al men olardyń qaı qyrymnan qasyǵysy kelip turǵanyn túsinbeıdi ǵoı deısiń be?.. Túsinem. Beker obaldary ne kerek, báriniń syılaıtynyn da bilem. Bilem de qoıam, qarsy bolmaımyn, aıta bersin, aramdyq oılasa, ózderiniń basynan artylmasyn. Tek meniń jurtqa zııansyz ekendigimdi túsine me, joq pa?! Men úshin dúnıeniń eń qorlyǵy – adamnyń aıybyn betine basý, onyń nasharlyǵyn dáleldeý. Bul – bir. Ekinshi – bolmaıdy, jaramaıdy, joq dep aıta almaıtynym. Qorlyqty osydan tartyp júrmin. Kóńilshektik – meniń osal jerim. Sirá, súrine beretinim de osydan bolar». Adamnyń nasharlyǵyn dáleldeý, aıybyn betine basý – aqyn úshin dúnıeniń qorlyǵyna barabar bolyp tur. Mine, Muqaǵalıdyń adam retindegi, aqyn retindegi kredosy osy. Osy kredo – onyń gýmanızminiń altyn bastaýy. Muqa­ǵalıǵa qarsy atylǵan tasty jı­nasaq, onyń dushpandyqqa jaqyn za­man­dastaryna birneshe tas músin qoıýǵa bolady. Aqynnyń janyn aýyr­tý­ǵa arda týǵandary bolmasa, árkim-aq qumar bolǵanǵa uqsaıdy.

 Keıde Muqaǵalı kúıine turyp: «O, sen qandaı qorqynyshty nársesiń, Adamzat! Bolmaıdy, óz qadir-qasıe­tiń­di qorǵa! Aqyn atyńdy saqta, naǵyz aqynmyn deseń, soǵan laıyqty bol! Tabıǵattyń ózindeı qarapaıym bol biraq, ol sııaqty qaısar da bol. Sen óz zamandastaryńnan ózgeshesiń. Neń­men ekenin aıtpaımyn... endeshe, ór bolsańshy! Basyńdy kóter, baýyrym!.» Ár adamnyń, tipti ózine qastyq qylǵan jannyń da bir ózgesheligin kórýge umtylǵan júrek, sen shyn máninde Uly Júreksiń! Aqyn osy Uly Júrekpen adamnyń ardaǵyn, kisiliktiń qadir men qasıetin ańsap, saǵy­nýmen ótken eken-aý.

Aqynnyń adamnyń boıyndaǵy ulylyqty ǵana emes, ádebıettegi ulylyqty, uly ádebı dástúrlerdi, ádebıettiń klassıkalyq dáýiri saltanat qurýyn saǵynýmen, izdeýmen ótkenin baıqaý sonsha qıyn emes. Kúndeligine jáne úńileıik: «Boıynda bir tamshy talanty joq bola tura, talantty ádebıetshilerdiń qatarynda turǵysy kelgender aqymaq emes, óz shyǵarmashylyǵyn búgingi kúnmen jáne óziniń urandy patrıotızmimen ólsheıtin, sóıte turyp, ádebıette qalǵysy keletinder – aqymaq. Únemi izdep júretin jáne ylǵı ádebıettegi «bos oryndy» taýyp ala qoıatyndar aqymaq. Osy kúni talantty adamdar ádebıette az ról atqarady». Muqaǵalı uly ádebıetti, shynaıy ádebıetti, ádebıettegi ádilettilikti ańsaýmen ótti. Ol óziniń uly zamandastary – qazaqtyń ózge de uly aqyndardyń boıyndaǵy qasıetter bárinen tabylsa dedi, «ádebıettegi bos oryndy» izdeýshiler emes, ádebıetke óz sózimen kelýi, óz ornymen kelýshiler laıyqty baǵalansa dedi.

Muqaǵalı Maqataevtyń Músire­pov­ke muń shaǵýy, jigittiń boıynan kóre almaǵan irilikti Farızadan izdeýi, «Aqynnyń aqyndyǵy ataqta emes, aqynnyń aqyndyǵy arda ǵana» dep Pýshkınmen qoshtasýy, «Áı, Sergeı, Sergeı, Sergeı, Sergeı, Ser­gel­deńge tústim-aý men de sendeı» dep Esenınmen syrlasýy, Tólegen Aıbergenovtiń qazasyna elden qaryz aqsha alyp júrip izdep baryp, «Tuńǵysh kórdim ólgenin shyn aqynnyń» dep sherlenýi, «Qasym Qasym bolmasa, nesi Qasym» dep Amanjolovty qasterleýi, totalıtarlyq júıeniń taltúsinde mańaıyna jastardy jınap alyp, Maǵjannyń jyryn oqyp berýi, keý­desi basylmaǵan armandarmen asqaq júrgen lord Baıronmen ishteı ún­desýi, «Jaýyzdyqqa, zulymdyqqa qar­sylaspa» dep Tolstoı támsilin tııa­naq kórýi, aqynnyń taǵdyry – tý­ǵan jurtynyń taǵdyry dep Nerý­dany jyrlaýy, keıde qyrsyǵyp Petefıshe «jaman óleń» jazýy, Blok­ty jartyqudaıǵa teńeýi, quda­ıym-aý, bári-bári sol ulylyqty ańsaý, sol uly ádebıetti saǵyný emeı nemene eken endi?! Aqyn sol saǵynyshyna tunshyqqandaı. Sol saǵynyshtar onyń baýyryn ezip jibergenge uqsaıdy.

Sońǵy jańalyqtar

Dollar arzandady

Ekonomıka • Búgin, 16:52

Qosshyda jańa mektep ashylady

Bilim • Búgin, 16:25

Almatyda esirtki tasymalynyń joly kesildi

Aımaqtar • Búgin, 14:55

Hamenova óz kinásin moıyndaǵan joq

Qoǵam • Búgin, 14:16

Qazaqstanda jylqy eti qymbattady

Qoǵam • Búgin, 14:02

Pavlodarda joǵalǵan ana men bala tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 11:40

Uqsas jańalyqtar