Qazaqstan • 24 Qarasha, 2020

Bir shymshym topyraq

30 ret kórsetildi

Áýelden «Otan – otbasynan bastalady» deıtin qazaqtyń týǵan jerge degen yqylasy alabóten, aıryqsha sulý bolǵan. Saq, ǵun, úısin – tutas túrkilik altyn kezeńge arqa súıep aıtpaǵannyń ózinde beride ónege atyna suranyp turǵan Beıbarys sultannyń ózi nege turady deseńizshi?! Mámúlik bolyp Mysyr barǵan, sóıte júrip suńǵylalyǵymen sultan bolǵan da osy bahadúr babańyz. Odan keıingi máshhúr tarıh sizge taǵy málim. Biz búgin ótkennen qalǵan qazynany qaıta kópsitip, kópke usynýdy jón sanadyq.

Endi oılańyz. Bir tútinniń balasynan bir eldiń taǵdyryn sheshken egeıge aınalǵan erdiń aqyrǵy alyp maqsaty esińizde bolar. Taǵy sol kóneden jetken baıanǵa súıenemiz. Sonda ǵoı sultannyń qartaıǵan shaǵynda Turannyń bir túp jýsanyn ańsap elge oralatyny. Altynnan quıylǵan taǵyn tastap.

Sizdiń she, bul ne? Ony arsa-arsa qylyp alyp Deshti-Qypshaq dalasyna eleýsiz bir jan keıpinde súńgite salǵan ne qudiret bolýy múmkin?

Árıne «Otan» degen sóz basynda sor­­ǵalap tańdaıǵa túsken ottan ystyq uǵym edi. Sodan qazaq «ózge elde sultan bol­ǵansha, óz elińde ultan» bol dep táp­sir­lese kerek-ti.

Osy tusta otanyn, elin súıýdiń elde joq úlgisimen, perzenttik tereń mahab­ba­tymen jalpaq elge tanylǵan daǵys­tandyq Ǵasýl Ǵamzatovtyń myna bir óle­­­­ńin qaıyra eske sala ketkimiz keledi.

«Qaıda bolsam, qııam soǵan janymdy,

Týǵan jerden qazsyn biraq qabirdi», – deıdi avar halqynyń ańyzǵa aınalǵan uly.

Demek, bir túp jýsanyn izdep Deshti-Qypshaq dalasyna jetken ataqty Beı­ba­rys sultan men nendeı bıikke jetip, qandaı bir baqytqa kenelsem de qabirim­di týǵan jerden qazsyn degen Rasýl Ǵam­­­­zatovtyń muraty men oı-armany tin­­­­desip, sabaqtasyp, ózektesip jatqan joq pa?!

Baqsańyz, ekeýi de qansha bıik beleske kóterilsin otanǵa degen ystyq sa­ǵynyshtyń aldynda kishkentaı ǵana jan ekenin ańǵartady. Al siz she? Tipti otan týraly, kindik qanymyz tamǵan Qa­zaqstan týraly osy ýaqytqa deıin ne oıladyńyz. Bir sátte bolsa onyń ystyq qasıetin sezinip kórdińiz be?

 Máselen deıik, siz eń jaqyn týǵa­ny­ńyz – ákeńiz, anańyz, ıá, bolmasa ba­ýyryńyzdy bir sebeppen aılap-jyldap kórmedim dep oılańyz. Sosyn kenet uıqydan turǵanyńyzda tosyn esik qa­ǵylsa, tıisinshe siz kútpegen qonaqty kú­tip alýǵa shyqqanyńyzda aldyńyzda eń kórkem janashyryńyzdyń biri kelip tur­sa, siz qalaı qýanar edińiz.

Tap júregińiz keýdeńizde bar ekeni ras bolsa, kózińizden burshaqtaı jas ketip, ózegińizdi ystyq bir jalyn qaryp ótýi tıis sekildi. Bas salasyz sol jandy. Dú­nıeniń bárin umytyp. Onyń da ystyǵy sosyn sizge ótedi-aý kelip. Qandaı ǵajap sezim dersiz ishteı kóńilińiz bir bosap...

Al osy keýde qaryp, kóńildiń barlyq muzyn eriterdeı bolǵan aıryqsha ystyq sezimniń alǵaýsyz, esh pafossyz otanǵa arnalatyn sáti de az bolmaýy tıis.

Dál osy arada myna bir óleńdi oqy­ńyz­shy, onyń árbir árpiniń ystyq taby tanys bolar sizge:

«Túp-túgel, tórt qubylamdy

tústik etip,

Týǵan jer, men sen salǵan qus túletip.

Dúnıe-aı, qandaı jaqsy ed,

tabanyńa,

Turǵany óz topyraǵyńnan

ystyq ótip».

Tabanyńnan ótken ózgeniń emes, óz topyraǵyńnyń jylýyn Tólegen Aıber­genov bolyp sezinip kórińiz. Sosyn:

«Men mynaý ystyq júregimmen

qara tasty da saǵynam,

Qalanyp qalsa, tártippen»,

– dep Aı­bergenov bolyp asqaq sóıler me ekensiz?!

Eń mańyzdysy sol, mundaı keshýlerden soń siz «Otan maǵan ne berdi? Túk te ber­gen joq» deıtin kerenaý sózdiń kesirin bir-aq sátte sanańyzdan sylyp tastar edińiz-aý.

Sebebi otan sizge materıaldyq, tabıǵı resýrstyq baılyqty, tipti bir ǵumyrdyń ıesi bolýyńyzdy mańdaıyńyzǵa násip et­kenimen qoımaı, tabanyńyzdan áli de ystyq mahabbatyn ótkizip tur. Endeshe, «Otan-Ana» degen sóz de esh pafossyz sóz emes pe?

 Hosh, «Otan» degen otqa malyp al­ǵandaı ystyq tórt-aq áriptiń tóńireginde taǵy da oı qozǵap kórsek deımiz. Taǵy bir mysal aıtaıyq. Shynaıy ómirde bolǵan oqıǵa bul.

El táýelsizdik alǵannan soń shetke ta­rydaı shashyrap ketken qazaqtyń basy qaıta bir qazanda qosyla bastaǵany ras. Taǵdyrdyń taýqymetimen otanynan­ jy­raq qalǵan taǵdyrlardyń otyn són­­dir­meı, óz topyraǵyna qaıta kelip tú­tin tútetýi de bir qıly keshirme. Sol qıly keshirmeniń biri de biregeıi – Sá­men shaldyń baıany. «Sender, bul eldiń, my­naý ystyq otannyń qadirin syrtta, ózgeniń jurtynda júrmegesin bil­meı­sińder ǵoı», dep bastaıtyn qarııa áńgi­mesin.

Sámen – Qazaqstan táýelsizdik almaı turyp shekarany buzyp ótken qazaq. Bir sózben aıtqanda, atajurtyna shybyn janyn shúperekke túıip qashyp ótken bala bolatyn da, bul ne bári on bes jastaǵy «qash­­qynnyń» erligi edi.

Bul kúnde kózine burshaq-burshaq jas alyp aıtatyn qarııanyń ómirden ozǵa­nyna da biraz jyldyń júzi bolǵan. Er­te­de Keńes ókimeti men Qytaı mem­leketi arasynda shekara syzyǵy júrgende or­tadaǵy Qazaqstannyń biraz jeri kún­shy­ǵystaǵy memlekettiń ıeligine ótip ket­­keni belgili. Sámen ol kezde bir-aq kún­­­de anasynyń qursaǵynda shekara sy­zy­­ǵynyń arǵy betinde qalsa, ákesi men týǵan-týystary bergi betinde shyrqyrap qa­la bergen desedi.

Ol kezde kórshi aýyldyń daýyn shesh­keli barǵan bı de, joq izdep ózge aýylǵa ót­­ken joqshy da, tipti týystap qydyryp bar­ǵan bala da elinen qaq bólingen zaman bolypty.

Sol Sámen es bilgende elin, jurtyn saǵynady eken. Keıindep elge qashyp ótip, «kúdikti element» atanǵan odan «Siz ar­­tyńyzdan qýǵan qaterdi, aldyńyzda kútip turǵan aıyptaýdy tolyqtaı bildi­ńiz ǵoı. Ne úshin basyńdy báıgege tigip óttiń?» dep suraǵan elge sol er Sámen:

«It toıǵan jerine» deıtin qazaq. Al men ıt emespin ǵoı. Bálkim, men Anam­nyń ishinde – shekaranyń arǵy betinde qal­ǵanda, Anam el men jerdi saǵynyp qat­ty jylaǵan bolar. Al dúnıede Ana­nyń saǵynyshynan ystyq dúnıe bolýy múmkin be? Men ishte jatyp-aq sol saǵynyshty sezip óssem kerek, al bul sezim meniń shekara buzyp, shette jatqan jurtyma tabanym qanap jetýime sebep boldy dep oılaımyn. Otannyń qadirin otbasy tóńireginen aspaǵan ul qaıdan bilsin? Qusqa uıasy, qoıǵa qotany qandaı ystyq bolsa, adamǵa otany odan on, tip­ti­ júz ese ystyq. Búgingi urpaq osyny umyt­pasa» degen deıdi kózin kórgen kisiler.

Mine, osylaı Qazaqstanǵa kelgen soń da «satqyn», «shpıon», «qashqyn» de­gen aıyp taǵylaryn, ómiri ıttepkiniń as­tynda ótýi múmkin ekenin, tipti «zańsyz she­kara buzdy» degen jeleýmen qaıta Qy­taıǵa qaıtaryp jiberýi múmkin eke­nin bile tursa da nebári on bes jasynda ǵazız sheshesiniń amanynda: «kóziń tiri tursa elge jet» degen jalǵyz aýyz amanatyn arqalap elge jetken Sámenniń budan soń da shekesi shylqymapty. Shúldirlegen shekara qyzmetshileri «shpıon» dep ıt­tepkige salyp qara jumysqa bir salsa, Kókshetaýǵa jalshylyqqa mal baǵýǵa eki jibergen kórinedi. Biraq ornynda bar ońalar demekshi, úıirine, óz jurtyna qo­sylǵan sol azamat azat kúnde óz ata­me­keninde dúnıeden ótipti. Bárine rıza kóńilmen.

Osy sátte kóptiń aýzynda kóp aıtylyp júretin bul oqıǵamen ózektes taǵy bir áńgime eske túsedi. Ataqty qalam­ger Jaq­sylyq Sámıtulynyń «Altyn qazyq» atty shyǵarmasy árbir Otanym degen qazaqtyń ótken kúniniń álippesi bolýǵa tatıtyndaı. Qıly keshýlerdiń, taý­qymetti taǵdyrdyń shıyrly joly bar munda.

Dálirek tápsirlegende, bul shyǵar­ma­daǵy keıipker de bizdiń joǵaryda ­baıandap ótken Sámen sekildi atajurtyn ańsap ótip, jazyqsyz «shpıon» atalyp qýǵyndalady. Arada Reseı men Orta Azııa elderinde qýǵynda júrip, eń so­ńynda Túrkııa jerinde turaqtap, el tá­ýel­sizdik alǵanǵa deıin sol elde boı tasa­lap ósken qazaq – Tastemir edi.

Túrikterdiń ataýymen «Tashtemır» atanǵan sol keıipker túrik jerinde teri óńdeıtin alyp fabrıkasy bar iri bıznesmenge aınalsa da eń aqyrynda bar baılyǵyn tastap qazaq topyraǵyna ke­letini bar.

Tipti «Qazaqstan táýelsizdik aldy» degendi Túrkııada turyp estigende jylap jiberetini, keıindep aeroportqa baryp Qazaqstannan kelgen stýdentterdiń qolynan qazaqtyń uly tulǵalarynyń sýreti basylǵan aqshany kórgende qyrýar aqsha berip satyp alatyny, ol aqshany kózi men kókiregine kezek basyp jylaıtyny bar. Bul áreketine tańǵalǵan stýdentterge: «Elde júrgen sender muny túsinermisińder» dep keııdi sonda.

Keııdi demekshi, keıinnen Ilmaz esimdi túrik dosy pasport jasatyp bergende bárin tastap Qazaqstanǵa keledi sol Tastemir. Ushaqtan túse jerdi qushyp uzaq jylaǵan deıdi. Kózinen toqtaýsyz jasy tógilip. О́ksip-óksip. Sondaǵy sózi mynaý:

«Oı, Alla! Qudireti kúshti Rasýl Alla! Shyn ba, túsim emes pe? Shyn jettim be, ómir boıy ańsaǵan bir shymshymyna zar bolǵan qasıetti qara topyraǵyma?» dep kúbirlepti. Dál sol «Altyn qazyq» dep atalǵan shyǵarmasynda.

Basyn taý men tasqa soǵyp, taǵdyr qaqpaqylynda júrip Otanyn bir sát jadynan shyǵarmaǵan jannyń aqyrǵy asqaq muraty da týǵan topyraǵyna jetý bolypty. Bálkı, bul shyǵarmany oqysańyz siz de eriksiz jylar ma edińiz, kim bilipti?! Eger keýdeńizde quıttaı bir júrek búlk-búlk etip soǵyp turǵan bolsa...

Al biz she? Osy topyraqtyń, tutas Turannyń, baıtaq Otannyń qadirin bir sát túsinip kórdik pe? Kórsek, «Otanym maǵan ne beredi?» degen ospadar oıbaıdan góri «men otanyma ne bere aldym» degen bir kesek saýal kókirekte berik saqtalyp tursa kerek.

«Saqtalypty» aıtpaqshy, Muqaǵa­lı Maqataevtyń «Otan» degen óleńin bilmeıtin qazaq kemde-kem shyǵar. Esh­qashan eskirip, eshqashan umyt bolmastaı kórinetin sol óleńniń qysqa ǵana eki-aq tarmaǵyn alyp qarańyzshy, netken mahabbat, neken asqaq sezim dep oılaısyz. Mysaly:

«...janym meniń keýdemdi jaryp shyq ta,

Boztorǵaıy bol onyń shyryldaǵan...», – deıdi aqıyq aqyn. Sózdiń qasıetin túsinetin, onyń kóp jaǵdaıda taǵdyrǵa aınalyp ketetinin tamyrymen sezetin aqyn úshin «janym meniń keýdemdi jaryp shyq...» deýi shynaıylyqtan basqa ne edi?! Osy arqyly-aq Muqaǵalı óziniń otan aldyndaǵy móldir mahabbatyn jetkizip turǵan joq pa?

Bolmasa, qazaqtyń myna bir sózin oıǵa alyńyz.

«Týǵan eliń bolmasa,

Týmaı-aq qoısyn kún men aı», – deıdi qazekem.

Iаkı, týǵan jeriń, óz otanyń bolmasa jarqyrap kún shyqqanynan, ońynan aıyń týǵanynan ne paıda deıdi. Bul da aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń joǵarydaǵy óleńimen úndesip tur. Eldiń, jerdiń, Otannyń qadirin aıtyp, baǵasyn birjola asyryp turǵany belgili.

Qoryta aıtqanda, sóz basynda ádeıi dáıek etken «Otan – otbasynan bastalady» degen sóz áste tegin, áste arzan sóz bolmaǵany bul. Sizdiń tynys-tirshiligińiz, ómirińizdiń máni otbasyńyz ekeni ras bolsa, Otandy súı men seziný de sol jerden bastalady degen sóz.

Sońǵy jańalyqtar

Qazaqstanda urlyq sany eki esege azaıdy

Qazaqstan • Búgin, 17:15

Kann festıvali jazǵa shegerildi

О́ner • Búgin, 16:42

Prezıdent Alık Shpekbaevty qabyldady

Prezıdent • Búgin, 16:02

Uqsas jańalyqtar