Rýhanııat • 08 Qańtar, 2021

Keskindemeniń kórkem keńistigi

57 ret kórsetildi

Búgingi tańdaǵy qazaq beıneleý óneri – ábden tolysqan, joǵary deńgeıde shyńdalǵan, tolymdy óner. Osy dárejege jetý úshin de elimizdiń mádenı ómirinde, nebir kúres pen izdeniske toly prosester júrdi. Elimizdiń egemendik alýymen shyǵý tegimizge, tarıh pen ótken muralarymyzdy qaıta tanýǵa degen belsendilik te artty. Biraq kóp sýretshiler zamana ózgeristeriniń ba­ıybyna bara almaı ańtarylyp qalǵany da ras. Qazaq beıneleý óneri qalaı damýy kerek dep, baǵyt ala almaı turǵan óliara tynyshtyq ornaǵan kez edi.

Alǵash bolyp tynyshtyqty qazaq ónerine ózindik súrleýimen kel­gen, aǵa býyn ókili sanalatyn keskindemeshi Á.Sydyhanov buzdy. Ol birden 1988 jyly postmodernıstik baǵyttaǵy «Kes­kin­demelik tańba» atty derbes kórmesimen ekpindete ún qatty. Erkin oı alǵan sýretshiler sana­synda álemdik avangardtyń táji­rıbesinen basqa da ulttyq ob­razdy-plastıkalyq stılıstıka­ny jańasha daıyndaý degen másele degen suraq ýaqyt talabynda tur­dy. Biraq qoǵamda qazaq rýha­nııatyna jańa estetıkalyq sapa­ǵa degen alabóten suranysqa jaýap beretin batyl da, belsendi bir tulǵanyń shyǵýy, kerek te, zańdy da edi. Egemen elimizdiń beı­neleý ónerine uıtqy bolyp, týyn kótergen sýretshilerdiń biri, sol kezdegi eń jasy – Qazaqbaı Áji­bek bolatyn. Beıneleý óneri de ár ǵasyrda óz jańalyǵymen tanylady. Bul ózi qazaq keskindemesiniń qataryna taǵy bir qýatty tolqyn kelip qosylǵan shaq boldy.

Q.Ájibek stýdent kezinen óz býynynda kóshbasshy boldy. 1986 jyldan kórmelerge qatysýdy bas­tap, óner degen uly marafonda qalyptasý, jetilý kezeńinen ótti. О́zinen burynǵylardyń she­berlikterin ábden saralap, tyńnan jol izdedi. Táýelsizdik kezeńi, na­ryq­tyq ekonomıkanyń bastalýy, aǵa býynnyń oısoqty bolyp turǵan shaǵy, jas sýretshi talantynyń kemeline kelip aıyryqsha jar­qy­raı túsken kezeńine aınaldy. Basqa modernıstik baǵyttarǵa burylmaı, realıstik dástúrge, realızm estetıkasyna jańalyq ákelý qıynnyń qıyny ekenin jaqsy sezindi. Onyń týa bitken boıaýǵa degen talǵamdy tabıǵı talanty osy jerde alyp shyqty. Qazaq bolmysyn tanytsam degen qulshynysy ómirlik muratyna aınaldy.

1

Talantynyń erekshe qyry – kes­kindeme degen uly ónerdiń kúrdeli ekendigin uqtyra, odan saıyn tańdandyra, odan saıyn tamsandyra túsetin, boıaýdy tereń sezinetin erekshe qasıeti – ol týa bitken kolorıst edi. Osy qyry jańashyldyq izdegen ot kóńildiń tegeýrinin tanytyp, sony serpin, ozyq sıpat ber­di. Realızmge boıaý qudireti ar­qyly tebirentetin pármendi qýat berdi. Bundaı dárejege sheberdiń she­beri ǵana jete alady. Árbir kór­mege, ne konkýrsqa qatysqanda Q.Áji­bek qandaı jumys qoıar eken dep biri asyǵa kútse, biri shy­ǵar­mashylyq mysynan ishteı qy­sy­lyp turatyndaı dárejege kóterildi.

Sýretshi sony poetıka jasaý kerektigin jaqsy uǵyp, sony este­tıkalyq arsenalda, ulttyq kolorıt úshin erekshe sazdylyqpen, ónerdi áýen arnasynda órbite bildi.

Mysalǵa «Tańerteń» (k,m.b. 130h220), «Daýyl» (k,m.b. 60h80.1998j), «Alaman báı­ge» (k,m.b. 110h150), t.b jumys­ta­ryn­da kórinisterdi aıaqtamastan, bir­den mýzykalyq áýenmen sı­pat­taı salatyn sheberligin aıt­­sańshy. Boıaýdyń gammasy, ton­­darynyń ǵajap sıqyrly u­t­­qyr­­lyǵy, medıtasııalyq boıaýlarmen beıneleý tásili de tereń qalyptasty. Alǵash qazaq keskindemesinde kartınanyń mý­zy­kalyǵyn kótergen ataqty sý­retshi, darhan daryn ıesi Sabyr Mambeev edi. Umyt qalǵan úrdisti qaıta kemeldendirgen ekinshi adam, jańa zaman óneriniń kóshbasshysy Q.Ájibek boldy.

1

Q.Ájibektiń shyǵarmashylyq jańalyǵy búkil qazaq keskindemesin jańa tarıhı beleske kóterdi. Ol kez kelgen taqyrypty tıpologııalyq turǵydan qarastyrady.

«Naýryzda jaýǵan

qardy kór,

Qardy kór de, etim kór.

Qarǵa tamǵan qandy kór,

Qandy kór de, betim kór», –

dep jyrlanatyn uly epostaǵy naqty bir qyzdyń portreti emes, bul jalpylama sıpat. Bul teńeýdi kez kelgen qyzǵa aıtýǵa bolatyny sııaqty, Q.Ájibek úshin de «dala», «etnobolmys», «tarıh» , «qazaq bolmysy» fon, dekorasııa emes, úlken áýen. Týra qazaq folklory sııaqty naqty portret jasamaı, jalpylama beıne mánerlep kórsetýge erekshe mán berip salynady. Birden oǵan sıqyrly boıaýmen mýzykalyq ton qosyp, dekoratıvti-yrǵaqqa baǵyndyrady. Q.Ájibek bul jerde kompozıtor, boıaýmen kúı týdyrýshy, bul degen – mýzykalyq etnofolklorızm. Mýzyka men boıaý úndestigi keremetteı emosııa beredi. Medıtasııalyq boıaýlar áserin erekshe meńgergendigi sonsha qaraǵan adamdy úıirip alady. Ekpin alǵan Q.Ájibek monýmental keskindemege de qulash uryp ulttyq dúnıetanym estetıkasynyń sapasyn jańa qyrymen baıytty.

Q.Ájibektiń monýmentaldy kes­kindemedegi jańalyǵy halyq­tyń estetıkalyq túsinigimen kórkemsýret ıdealynyń sáıkes­tigin jańasha sheshýi boldy.

Keńes zamanyndaǵy monýmen­taldy óner plastıkalyq-ob­razdyq tanymmen, gıperbolı­za­sııa tásilderiniń tıptik yrǵaq­tary­men erekshelendi jáne onyń ıdeo­logııalyq sıpaty boldy. Kom­pozısııa qurý sheberligimen qosa, qazaq halqynyń arǵy-bergi tarıhyn tereń biletin sýretshi tarıhı shyndyqpen kórkem shyndyqtyń ara qatynasyn sheshýde kolorıtti alǵa qoıdy. Keńes zamanynda asa nazar salynbaǵan tús máselesi, Q.Ájibektiń shyǵarmalary arqyly qazaq monýmental keskindemesinde jańa bıikke kóterildi.

Asa kólemdi «Quryltaı» trıptıhy, «Abaı» (200h300. kenep, akrıl), «Qazaq handyǵy» (kenep, akrıl. 160h320), «Qaıtaórleý» (kenep akrıl.160h340), «Ant berý (kenep akrıl.160h320), Ábý Nasyr ál-Farabı (180h290.kenep, akrıl) sııaqty jumystaryndaǵy ulttyq kórkemdik tanymdy asa baı tústermen somdady. Qazaq tarıhynyń rýhyn, qatpar-qatpar qabatyn tarıhı shyndyqqa sáı­kes toptastyra, kórkemónerde meılinshe tereń jetkize aldy.

 Monýmentaldy keskindemede erekshe kolorıttik tásilderdi mo­lynan ushyratamyz. Taǵy da kolorıt. Umyt qalǵan, tabıǵı talǵamǵa baǵynatyn osy tús talǵa­mymen ushtasqan Q.Ájibektiń mo­nýmental keskindemesi barsha taqyryptyq, mazmundyq túrlik izdenisterdi tolyq qamtı aldy. Keskindemeshi qaı kezeńdi beınelese de sol kezeńniń bolmysyn, rýhyn etnografııalyq detaldar arqyly sezindiredi. Q.Ájibek shyǵarmalarynyń negizgi pafosy qazaq tarıhyna degen sheksiz mahabbatynda, boıaý úndestigindegi sheksiz optımızminde, jarqyndyǵynda. Monýmental keskindemede ol ózin asa úlken sımfonııalyq keskindeme týdyrýshy retinde, kórkemdik tuń­ǵıyq arqyly qazaq monýmental keskindemesiniń qadir qasıetin kórsetti.

Q.Ájibektiń taǵy bir erekshe qyry tynymsyz izdengishtigi. Ta­­qyryptyq, mazmundyq, tásil­dik barlaýǵa izdeniste oq boıy al­da júrýden basqa stıldik túr­li izdenisterge kóp barady. Keń ty­nysty sımfonııalyq daýys­ty jumystardan basqa, qııal sha­ryq­tatar óte sándi boıaýlardyń úı­le­simimen jasaǵan estradalyq ún­destigi basym kartınalar serııasy da jetip artylady.

Taqyryptyq shyǵarmalary ensıklopedııa deýge turarlyq, baı etnodetaldy kórinister, fı­losofııalyq oıdyń aýqymdyly­ǵy, kórkemdik taldaýdyń te­reń­digi, álemdik kórkemóner qazy­nasy tórinen oryn alatyn, tek sýretshiniń elden erek talantyn kórsetip qana qoımaı, qazaq ulttyq kórkemóneriniń damý bıigi men kásibı deńgeıin kórsete alatyn mereıli bıigimiz bolyp tabylady.

Ýaqyttyń dúbirin saralap, arǵy-bergi kórkemóner álemin suryptap, keleshekti batyl barlaı jumys isteıtin eksperımentshildigi de san salaly. Qaı taqyrypqa qalam tartsa da ózindik dara qoltań­basyn kórsetip keledi.

Ýaqytynda aǵa býynǵa da, orta býynǵa da birdeı yqpal etken, qazaq kórkemónerine shyǵarmashylyq dúbirimen uıtqy bolyp, tyńnan jol salǵan Q.Ájibek zamanaýı qazaq óneriniń alapasyn asyryp, dúıim álemge tanytqan shyǵarmashylyq fenomen. Osynyń bári tabıǵı talantymen qosa paıymdy parasatynda. Onyń shyǵarmashylyǵy sýretshiniń jetken bıigi ǵana emes, qazaq ulttyq beıneleý óneriniń jańa estetıkalyq sapasy, tarı­hı belesi. Táýelsiz Qazaqstan keze­ńindegi óner tarıhynyń jetis­tigin belgilegen Q.Ájibektiń shyǵar­malary Aqordadan bastap álemdik murajaılar tórinen oryn alǵan.

Qazaq kórkemóneri búginde tek ulttyq qana emes, dúnıejúzilik má­denıettiń ajyramas bóligi. Biz ta­lantty Q.Ájibek sııaqty sýret­shilerdiń arqasynda álemdik dás­túrdiń yńǵaıyna jyǵylyp jo­ıy­l­yp-jutylyp ketken joqpyz. Qaı­ta ulttyq kórkemónerdi álem­dik dá­rejege kóterip jańa keleli min­detterdi belgileı aldyq.

 

Janarbek Beristen,

synshy, mádenıettanýshy, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty

 

Sońǵy jańalyqtar

«Barys» utylyp qaldy

Sport • 06 Naýryz, 2021

Almatynyń ortasyndaǵy kóshe opyrylyp qaldy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Taraz qalasynda 135 otbasy baspanaly boldy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Jansaı Smaǵulov júldege talasady

Sport • 06 Naýryz, 2021

Eldos Smetov kúmis aldy

Sport • 06 Naýryz, 2021

Oraldyq magıstranttar qazaq ádebıetin oqıdy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

«Qaırat» – qola júldeger

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Teńiz kenishinde 5 avtobýs otqa orandy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Kóktemdegi UBT 10-naýryzda bastalady

Bilim • 05 Naýryz, 2021

Almatyda «Jyl qusy-2021» kórmesi bastaldy

О́ner • 05 Naýryz, 2021

Ár sala úzdikterine qurmet tanytty

Aımaqtar • 05 Naýryz, 2021

Almaty taýlarynda qar kóshkini júredi

Ekologııa • 05 Naýryz, 2021

Baǵdat Mýsın Shymkentke bardy

Aımaqtar • 05 Naýryz, 2021

Uqsas jańalyqtar