Tanym • 12 Qańtar, 2021

Pablo polotnosynan qarasaq...

260 ret kórsetildi

«Shar ústindegi qyz» – álemge áıgili keskindemeshi Pıkassonyń eń tanymal kartınalarynyń biri. Sýretshi óziniń osynaý shedevrin 1905 jyly jazǵanyn bilemiz. Erekshe aıta ketetin jaıt, «Shar ústindegi qyz» Pablo shyǵarmashylyǵyndaǵy jańa kezeńdi belgileıdi. Ony zertteýshiler sýretshi zerthanasyndaǵy «qyzǵylt kezeńniń» ónimi dep atapty. Shynymen de ataqty keskindemeshiniń bizge belgili basqa eńbekterinen mundaı ashyq jáne anyq konteksti birden ańǵarý qıyn.

 

Álbette bul jerde kontekst dep keskindemeniń ishki mazmu­nyn aıtýǵa kelmeıtin shyǵar. Kóp zert­teýshi sýretshiniń polotno­lary kóńildi jáne jaǵymdy de­gen baılam jasaıdy. Alaıda osy keskindemedegi barlyq keıip­ker kóńildi deı almas edik. Kartına­daǵy basty keıipkerler – sırk ónerpazdary. Áýeli jalpy fonǵa nazar aýdarar bolsaq, aldymen jalańash shóldi neme­se qý dalany kóremiz. Bárin by­laı qoıǵan­da bul parametr sırk­tiń kóńil kúıine eshqandaı sáı­kes kelmeıdi. Shyn máninde sırk dese kóz aldymyz­ǵa qyzyldy-jasyldy kó­ńildi dekorasııa kelýi kerek edi. Biraq Pıkasso sırki bizdiń sırkten basqa ekenin uǵamyz. Sý­retten baıqaǵanymyzdaı, eldi aralap óner kórsetip, tirshilik­ti tirnektep súrip júrgen adamdar tobynyń, ásirese ondaǵy er adamnyń bir núktege qa­da­la oılanyp ketken kóńil kúıi ómirdiń aýyrtpalyǵyn ań­ǵartpaı qoımaıdy. Bir sóz­ben aıt­qanda sýretshi bul adam­dar­dyń ómiri tek kóńildi, qýa­nysh­ty jáne kórermenderdiń qol shapalaqtaýlarynan turmaı­tynyn basa aıtady. Biraq kóre bilgen adamǵa bul jerde qýanysh ta, qaıǵy da, ómirdi aýyr dep qa­byldaý da, jeńil dep qaraý da bar.

Akrobattardyń kezbe trýppasynda beınelegen keıipkerler týraly jeke-jeke aıtyp ótý kerek. Kompozısııanyń ortasyndaǵy basty eki keıipker – gımnast qyz jáne alyp kúsh ıesi, akrobat er adam. Bálkim áke, bálkim aǵa, bálkim múlde bir-birine týys emes, áriptes adamdar. Shar ústindegi qyz bala kórermen aldyna alyp shyǵatyn nómirin qaıtalap tur. Qyzdyń názik músini ádemi ıilip, tepe-teńdikti saqtaý úshin kótergen qoldary ony tipti bılep turǵan adamdaı kórsetedi. Sýretshi osy eki keıipker arqyly eń aldymen er adamnyń minezinen bólek tulǵasyndaǵy irilikti de aldyǵa shyǵarǵanyn kóremiz. Sportshy er adam qozǵalmaı otyr, onyń qýatty denesi ustamdylyqty, náziktik­ke qorǵan tulǵany ańǵartady. Tipti kartınanyń kóp bóligin er adamnyń iri denesi jaýyp tur. Árıne, onyń syrtynda qozǵalys máni, toqtaý zańy sııaqty nebir tápsiri tereń kontekster buǵyp jatqanyn baıqaımyz. Jalpy qaı jaǵynan alyp qarasaq ta basty eki keıipker bir-birine múldem qaıshy. Olardyń qaıshylyǵy sondaı-aq ózderinde ǵana emes, olardyń ıeligindegi fıgýralardan da anyq ańǵarylady.

Bul kartınadaǵy shar – erkin­dikti, tekshe – qalypqa kóngen turaqtylyqty bildiredi. Al endi onyń ıelerine kelsek te osy oı jeteginen alysqa kete qoı­maı­myz. Jastyq shaq erkindikti elestetedi, egde mólsher turaqty bolmysqa ıkem. Qalaı desek te shar – adamnyń tabıǵı erkindigi, al tekshe – adamzatty ishine qa­map, táýeldi etip tastaǵan qor­shaý, birjola toqtaǵan qalyp. Úı, keńse, saraı, qora, túrme, sah­na t.b. Bunyń bári tekshe pi­shin­degi shekteýli keńistikter. Tar­shylyq taýqymeti Pıkasso keıipkerin de osy teksheniń ishine tutqyndaǵan. Shyn máninde er adam teksheniń ústinde emes, ishin­de otyr. Jastyq sımvoly da shar­dyń ishinde, qııal áleminde erkin, baqytty, ásem. Negizi ár shyǵarmadan avtordy izdeıtinimiz ras. Flober aıtqandaı «Sýretshi óz shyǵarmasynyń ishine mindetti túrde qatysýy kerek, álemdi ja­ratqan Qudaı sııaqty, kózge kó­rinbegenmen barlyq jerde bolýy kerek». «Shar ústindegi qyz­da» Pablonyń tarshylyqqa tyǵylǵan talaıly taǵdyry qyl­qalamnyń aıqysh-uıqush boıaýymen astasyp turǵanyn kóremiz.

Synshylardyń kóbi bul jer­degi shar úılesimdilik pen Qudaı jaratqan minsiz álemdi beıneleı­di dep qaraıdy. Tep-tegis shar ne­gizinen baqytpen, ómirdegi túrli kedergiler men qıyndyqtarǵa qa­ramaı qozǵala alatyn pishin re­tinde qabyldanady. Biraq qyz­dyń aıaǵynyń astyndaǵy shar anaý aıtqandaı tep-tegis deýge kelińkiremeıdi.

Tekshe bolsa jerdegi mate­-
rıaldyq álemdi beıneleıdi. Son­­daı-aq biz joǵaryda aıtyp ket­­kendeı teksheniń ishi bos sııaq­ty kórinedi. Kartınany basqa da taldaýshylar «bul tekshe sırk rekvızıtterin saqtaýǵa arnalǵan qorapqa uqsaıdy, al ákesi olardy qyzyna berýge daıyn, biraq qazir ol oǵan sırk ómiriniń barlyq shyn­­dyǵyn ashqysy kelmeıdi» deıdi.

Bir sózben aıtqanda, basty eki keıipker bizge áıel-erkek qaı­shylyǵyn ǵana emes, jastyq pen egde mólsherdiń, náziktik pen myq­tylyqtyń, sonymen qatar aspan men jerdiń de qatynasynan syr shertedi. Ony biz jas qyz ben er adam­nyń kıimderinen anyq baı­qaımyz.

Osy jerde bir suraq, jalpy bul keıipkerler sırk ónerpazdary desek, sırk qaıda? Bizge japan túzden basqa eshqandaı lokasııa baıqalmaıdy. Bálkim biz sol sırktiń ishinen syrttaǵy óner­pazdarǵa qarap turǵan bolarmyz. Sahnanyń syrtyndaǵy ómir týraly tolǵanar bolsaq, sırktegi barlyq áreket aldamshy, shyn ómir, shyn sırk – adam taǵdyry. Keskindemeshi jalpy sırk ókilderi arqyly neni aıtqysy keldi? Bul álbette aýqy­my áldeqaıda úlken másele.

Negizinen atalǵan kartınaǵa qatysty erkindik taqyrybyn kóp aıtýǵa bolady. Tústerge qatysty alyp qaraǵanda keıipkerlerdiń kıimderinen, aksessýarlarynan qyzyl tústi eki-aq jerden baıqaımyz. Sýret tilinde aıt­saq, qyzyl tús erkindikti beı­neleıdi. Al endi erkindikti úmit dep mólsherlesek, úmit – anasy­nyń qasynda erkin, ómirdiń esh­qan­daı baılaýyna túspegen jas baldyrǵan. Al odan biraz eresek atlet qyzda bul tús tek shashyna qystyrǵan qyzyl gúlde ǵana qalǵan. Ol da ata-anasynyń izimen sırk áleminde tolyǵymen «tutqynǵa alynǵandaı», qyp-qyzyl erkindik úmiti kúlgindenip, kók, sýyq túske ulasyp ketken. О́mir degen shynymen de tústerdiń soǵysy sııaqty kúrdeli kartına ǵoı. Qyzyl dekorasııa Pablonyń bul polotnosynda osyndaı mánge ıe dep topshylaýǵa bolatyndaı.

Bul keıipkerlerden bólek art­qy fonda taǵy birneshe keıip­kerdiń bar ekenin umytpaǵanymyz jón. Olardy tipti qosalqy keıip­kerler deýge de kelmes edi. Bir ǵana aq at pen qara ıttiń ózi kóp jaıttan maǵlumat beretindeı. Aq pen qara ómirdiń eki aıqyn boıaýy. Al endi bir balasyn kóterip, bir balasyn jetegine alyp turǵan áıel beınesi ómirdiń naǵyz qanyq boıaýy desek bolady. Jalpy kez kelgen qoǵamnyń kelbetin sol qoǵamdaǵy áıeldiń turmys-tirshiliginen, keskin-kelbetinen, júris-turysynan baıqaý qıyn emes. Bul áleýmettik top kedeı­shi­liktiń kebisin súıretip kele jatqan, joqshylyqqa joldas jandar ekenin osynaý áıel keskini kóbirek ańǵartady.

Sondaı-aq sýret synshylary qara ıtti ólimniń sımvoly dep topshylaıdy. Al endi bizdiń paıymdaýymyzsha, ıt kóp jerde úıdi kúzetýshi maqulyq retinde qabyldansa, at kóbine joryqpen shendesedi. Al synshylar mundaǵy aq at beınesin taǵdyrdyń sımvoly retinde qaraıdy. Uzaq úńilsek shar ústindegi qyz ben tekshe ústindegi er adamnyń arasyn týra bólip turǵan osy – aq at. Iаkı, taǵdyr.

Árıne, kartına týraly pikir áralýan. Keıbir kózqarastar bul keskindeme týraly tipti bas­qasha paıym jasaıdy. Aıta­lyq, bir pikir bul kartına ná­zik­tikke alańdaǵan adamzat kúıin sý­retteıdi dep túıedi. Tipti dúnıe­júzilik soǵysqa qarsy manıfest dep te kóredi. Bári durys, kim qalaı ınterpretasııalaıdy, eń ­bastysy óner óz maqsatyn oryndap tur. Adamzatpen dıalogqa kelgen kez kelgen shyǵarmanyń artynda shynaıy talant turady. Pıkasso bul rette asqan daryn ıesi ekenin moıyndaýymyz kerek.

Eń qyzyǵy jas kezinde Pıkas­so Parıjde jergilikti sırk ártis­terimen ájeptáýir aralasqan eken. «Shar ústindegi qyzdy» jazý­da sýretshi sırk ártisteriniń ómi­rinen tolyq habary bary kórinip turady. Shynaıy baılanys óte aıqyn oqıǵa jelisin sátti bere alǵan.

Shar ústindegi akrobat ıdeıa­syn sýretshi áıgili músinshi Gıot­­seden alǵan degen boljam bar. Alaıda nemis músinshisiniń eń­be­ginde er bala bolsa, Pıkas­so keskindemesinde qyz ba­la. Bastapqyda bul eńbek «Akro­battardyń otbasy» degen jalpy kartınanyń bir bóligi retinde oılastyrylǵan, biraq jumys nátıjesinde «Shar ústindegi qyz» táýelsiz ıdeıaǵa aınalǵan.

Kartına sondaı-aq «Shar ús­tindegi qyz» emes, «Tekshe ústin­degi erkek» dep te atalýy múmkin edi ǵoı. Alaıda, sýretshiniń she­ber­liginiń ózi sonda, kez kelgen adam­nyń nazaryn kartınanyń jar­tysynan kóbin alyp turǵan er adamǵa emes, áýeli náp-názik qyz balaǵa aýdartady. Bálkim ataýy «Shar ústindegi qyz» degendikten be eken? Kim biledi?

 

Sońǵy jańalyqtar

Ana tilinde oqýdan nege qashady?

Bilim • Búgin, 00:05

Abaı murasy asqaqtady

Abaı • Búgin, 00:04

Ulttyq mereke

Abaı • Búgin, 00:02

Et máselesine ep kerek

Ekonomıka • Búgin, 00:01

Jedel járdem nege keshigedi?

Medısına • Keshe

Ult ustazy jáne Batpaqty mektebi

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Jaýynger jyr

Tanym • Keshe

Talant pen taǵdyr

О́ner • Keshe

Shıpaly sýlar shejiresi

Aımaqtar • Keshe

Tańbaly tanymy

Tanym • Keshe

Sırk

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar