Qoǵam • 21 Qańtar, 2021

Sý máselesine salǵyrt qaraýǵa bolmaıdy

31 ret kórsetildi

О́ńirge negizgi sý kózi aıyr qalpaqty aǵaı­yn­nyń aýmaǵynan keledi. Bi­raq taýdaǵy qar sýy­nan paıda bolyp, odan Qyr­ǵyz jerindegi «Kı­rov» sýqoımasyna baryp jınalatyn. Sol jerden Jambyl obly­syn­daǵy ózenderge, sýqoıma­larǵa quıatyn sýdyń má­nisi bolmaı tur. «Bir­de kól, birde shól» deı­tin­deı, tabıǵattyń tosyn mi­nezi bıyl óńirdegi sha­rýa­shylyqqa ońaı bolmaıtyn túri bar.

Búkil tirshiliktiń tamyryna qan, ózegine nár berip turǵan sýdyń barlyq sharýashylyq úshin mańyzy orasan. Ásirese, egin egip, baqsha salyp otyrǵan aýyl turǵyndary úshin sý – baǵa jetpes baılyq. Búginde Jam­byl oblysyndaǵy jer­gi­likti halyqtyń deni aýyl sharýa­shy­lyǵy salasy arqyly kún kórip keledi. Qazaqtyń ejelden beri kele jatqan eginshilik, baq­ta­shy­lyq óneri munda keńinen damy­­ǵan. Erte kóktemde ketpen-kúre­­gin saılap, egis dalasyn betke alǵan sharýalar ala jazdaı aptap ystyqta beınet ke­ship, qońyr kúz kelgende beı­netiniń zeınetin kóredi. Bul – ózine de, ózgege de paıdaly is. Degenmen egin egip, baq­sha salyp, jalpy sharýamen aı­na­lysý, onyń nátıjeli bolýy úshin tirshilik kózine balanatyn sý jetkilikti bolýy kerek. Al sý máselesi jóninen Jam­byl oblysy kórshi Qyrǵyz Res­pýb­lıkasyna táýeldi.

Aımaqta negizinen Shý, Talas jáne Asa sııaqty 3 iri ózen bar. Shý ózeniniń uzyndyǵy 850 sha­qy­rymdy quraıdy. Al Talas ózeni 444 shaqyrym bolsa, Asa ózeni – 253 shaqyrym. Bul, árıne, teńdesi joq baılyq. Negi­zi ataqty Shý ózeni Qyrǵyz eli­niń aýma­ǵynan bastalyp, odan beride Jambyl óńirindegi Qor­daı, Shý jáne Moıynqum aýdan­darynyń aýmaǵyn basyp ótip, Sarysý aýdany arqyly kórshi ornalasqan Túrkistan oblysynyń Sozaq aýdanyna deıin jalǵasady. Tipti osydan tórt-bes jyl buryn óńirge qalyń qar túsip, aqyry tasyǵan Shý ózeni Sozaq aımaǵynan ótip, Qyzylorda oblysyndaǵy Aqjaıqyn ózenine deıin aqqan kezderi bolǵan. Biraq búginde sol ózenniń burynǵydaı qarqyny joq. Qyrǵyz elinen bas­tal­ǵan Shý ózeni sol aýmaqtaǵy «Chýmýsh» sý torabyna jınalyp, odan Shý aýdanyndaǵy «Tasótkel» sý qoı­ma­sy­n­a keledi. Sodan jaz mezgili kelgende bul sý Shý jáne Moıynqum aýdandaryndaǵy jerlerdi sýarýǵa beriledi.

Bul rette bizge Shý-Talas basseın­dik ınspeksııasy sý resýrstaryn paıdalanýdy retteý jáne basqarý bólimi basshysynyń mindetin atqarýshy Talǵat Ibraev aýdandarǵa sý bólýdiń tártibin túsindirdi. Mamannyń aıtýynsha, atalǵan ınspeksııa qys mezgilinde artylǵan sýdy únemdep, Moıynqum jáne Sarysý aýdandaryndaǵy jaıylymdyq pen shabyndyq jerlerge beredi. Sonymen qatar Jambyl oblysy osy maqsatta jyl saıyn Túrkistan oblysynyń Sozaq aýdanyna da 200 mln tekshe metr sý berýi kerek eken. Bul mindet te oryndalýy qajet.

«Qazirgi kezde «Tasótkel» sý qoı­ma­­synda 47 paıyz sý bar. Bul jer­den negizinen Shý jáne Moıynqum aýdandaryna sý bólinedi. Shý ózeni sııaqty Talas ózeni de Qyrǵyz Res­pýb­lıkasynyń aýmaǵynan bastalady. Sýsamyr taýynan jınalǵan qar sýy osy ózenge kelip quıady. Sodan Jam­byl oblysyna deıin Qyrǵyz elin­degi Manas aýdany osy sýdy paıdalanady. Sóıtip jan-jaqtan kelgen sý «Kırov» sýqoımasyna jınalady. Onyń jobalyq syıymdylyǵy 550 mln tekshe metrdi quraıdy», deıdi T.Ibraev.

1

Jyl saıyn munda qajetti sý jı­na­lyp kelgenimen, bıyl bul da bol­maı tur eken. Jalpy, «Kırov» sýqoımasyndaǵy sýdyń 80 paıyzy Jambyl oblysyna tıesili. Budan óńir­diń Jambyl, Baızaq, Talas aýdandary da paıdalanady. Al Shý-Talas basseındik ınspeksııasynyń qyzmetkeri qys mezgilinde únemdelgen sýdyń Sarysý aýdanyna jiberiletinin, tipti qazir sý Sarysý men Moıynqum aýdandarynyń shekteser tusy – Ulan­bel jaqqa barǵanyn aıtady. Bul sý Sarysý aýdanynyń Dosbol, Toǵyzkent jáne Talas aýdanynyń Úsharal aýyldary jaqta ornalasqan Qopal ózenine baryp quıylady. Negizinen Sarysý aýda­ny sýdy shabyndyqqa alady. Alaıda óńirdegi tórt birdeı aýdandy basyp ótetin Shý ózeniniń sýy búginde Sarysý aýdanyndaǵy Shyǵanaq, Qamqaly, Jaılaýkól aýyldaryna múlde barmaıdy eken. Atalǵan aýyldar Shý ózeniniń tómengi saǵasynda, Betpaqtyń dalasyna jaqyn ornalasqan. Biraq Shyǵanaq aýylynyń turǵyny Ahmetjan Baýshenov aqsaqal bastaǵan aýyl turǵyndary qazirgi kezde aýyl múlde sýsyz qalǵanyn aıtyp shaǵymdanýda. Kezinde aýyl turǵyndary «Qamqaly» kólinen balyq aýlap kún kórgen eken, qazir ol da tartylyp barady. Shynynda da, Dosbol aýylynan shyǵyp, Shyǵanaq aýylyna qaraı jol tartqan kezde kez­de­setin Shý ózeniniń ańǵarynyń qurǵa­ǵanyn, talaıdan beri sý júrme­ge­nin kórýge bolady. Bizdiń bul saýalymyzǵa T.Ibraev ár aýdannyń mezgilimen sý alatyn kestesi bar ekenin aıtty. Sondaı-aq mamannyń aıtýynsha, aýdan turǵyndary «Búrkitti» jáne «Yn­taly» sýqoımalarynan sý alady. Biraq sarysýlyqtar áli kúnge deıin Shý ózeniniń sýy bárine ortaq bolǵanymen, ózderine jetpeı jatqanyn túsine almaı dal bolýda. Sonymen qatar atalǵan aýyldar bul sýqoımalarynan da alys. Sondyqtan da aýyldyqtar Shý ózeniniń sýyna muqtaj.

Qazirgi kezde Jambyl oblysyna sýdyń túsý deńgeıi tómendep ketken. Mamandardyń aıtýynsha, árbir 5-10 jylda sý azaıyp nemese kóbeıip turady eken. Máselen, 2016 jyly sý kóp kelip, oblystaǵy Talas, Asa ózenderi tasyp, jaǵalaýlarynyń shaıylyp ketkeni, tipti bul qarqyn Sozaqtyń kópirin buzyp ketkeni de el esinde. Al búginde shekaranyń arǵy betinen kelip jatqan sýdyń qarqyny báseń. Shý ózenine sekýndyna 65-75 tekshe metr sý túsip jatqan bolsa, Talas ózenine sekýndyna 13 tekshe metr sý túsýde. Tabıǵattyń minezi de ár kezde árqalaı qubylady. Ol úshin ózender aýmaǵynan aǵyp ótetin aýdandardyń barlyq jaǵdaıǵa daıyn bolýy kerektigi jıi aıtylýda. Ásirese eldi mekenderge, adamdarǵa qaýip tóndirmeý kerek. Shyny kerek, kóktem kelip, kún jylyǵan kezde kóp sý dalaǵa ketedi. О́zender arnasynan aspasa da, jyralardy jyryp, biteýlerdi buzyp en dalaǵa sý aǵyp ja­tady. Sol sýdy saqtap qalý úshin únem­di paıdalaný maqsatynda sý torap­tary qajet. Mysaly, Talas ózeniniń boıynda «Talas» sý toraby bar. Baızaq aýdanynyń aýma­ǵyn­da «Temirbek», Talas aýdanynda «Jıembet», «Oıyq» sý toraptary bar. Budan ári Sarysý aýdanyna sý jiberilýi kerek. Geografııalyq jaǵynan alsaq, Baızaq aýdany Talas aýdanymen, Talas Sarysý aýdanymen shektesedi. Biraq Talas jáne Sarysý aýdan­daryna sý jetkizý máselesi talaı ýaqyttan beri ózekti bolýda. Sý tıis­ti kanaldarǵa bólingenimen, aqy­ryn­da saıda sany, qumda izi joq bolyp ketip jatqanǵa uqsaıdy. Osy máseleni sheshý úshin kezinde Talas pen Baızaq aýdandarynyń shekteser tusynan «Aqmola» sýqoımasyn salý týraly bas­tama kóterilgen. Biraq bul da aıaqsyz qaldy. Sý retteý maqsatynda salynatyn qoıma qysta sý jınap, jazda ony eki aýdanǵa beretin, Talas ózenine degen táýel­dilikten qutqaratyn joba bolady dep jos­parlanǵan. Alaıda kóptiń kútken armany oryndalmady. Bálkim, osy sý qoı­masy salynǵanda mundaı mańyzdy máseleler óz sheshimin tabatyn ba edi degen de oı bar.

Búginde Jambyl oblysynda sýarmaly jerlerdi qalpyna keltirý, aýyl sharýashylyǵy salasyn damytý, sýdy tıimdi paıdalaný sııaqty máseleler jıi kóterilýde. Biraq sýdy tıimdi paıdalaný úshin jańa tehnologııalar engizý qajet bolyp otyr. «Bizde jańa tehnologııalar az. Máselen, bir sharýa 500 gektar jerge egin ekse, ózderi qınalyp qalady. Sebebi sý jetkizý qıyn. Sol úshin tamshylatyp jáne jańbyrlatyp sýarý ádisteriniń jańa tehno­logııasy kerek», deıdi T.Ibraev.

Sonymen qatar qazir oblysta 89 kishi ózen bar. Olar aımaqtaǵy 3 iri ózenge quıǵan soń belgili bir merzimge deıin joǵalyp ketedi eken. Sondaı-aq oblys­ta 116 sý qoımasy bar. Onyń ishinde 7 sý qoımasy respýblıkalyq menshikte bolyp esepteledi. Al qalǵan nysandar «Jambyl sý qoımalary» me­keme­siniń teńgeriminde tur. Jam­byl oblystyq tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵat paıdalanýdy ret­teý bas­qar­masy tabıǵat qorǵaý baǵ­dar­la­ma­la­ryn retteý bóliminiń basshysy Naǵıma Temirbekovanyń aıtýynsha, sý qoı­ma­­laryn sýmen toltyrý, sýarmaly jerlerdi sýmen úzdiksiz qamtamasyz etý, eldi mekendi sý tasqyny kezinde sý basýdan qorǵaý maqsatynda ótken jyly jalpy quny 48,6 mln teńgege Baızaq aýdanyndaǵy «Dáýitbaı», Talas aýdanyndaǵy «Jádik» jáne Merki aýdanyndaǵy «Aspara-3», «Kishi Aral», «Kóltoǵan» sııaqty 5 sýqoımasyna aǵymdaǵy jóndeý jumystary júr­­gi­zil­gen. Son­daı-aq «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» baǵdarlamasy aıasynda 121,6 mln teńgege 10 sý qoımasy jón­del­gen. Al bıylǵa «Erekshe avarııa­ly sý sharýashylyǵy qurylymdaryn qalpyna keltirý» bıýdjettik baǵ­dar­lamasy boıynsha 72,5 mln teń­ge­ge Jýaly, Merki jáne Talas aýda­nyn­daǵy 6 sý qoı­ma­sy­na aǵym­da­ǵy jóndeý ju­mys­ta­ryn júrgizý jos­parlanǵan.

Bıyl Jambyl óńirinde qaqaǵan qys bolmaǵanymen, taýǵa qar qalyń tústi. Alyp Alataýdyń aq bas shyńdarynan erigen qardyń kóktem kelgende kópshi­liktiń yrzyq-nesibesi bolatyny shyn. Halyq ár mezgilde jaqsylyqtan úmit­te­nedi. Tabıǵattyń sonshama baılyǵy kópshiliktiń kúneltýine de jetedi. Tek sony shashaý shyǵarmaı, ıgilikke paıdalana alsaq jaqsy. Bolashaqta óńirdiń sýarý júıesinde, sý paıdalaný salasynda jańa tehnologııalar engizilip, el ıgiligine aınalsa ıgi. Qajetti sý qoımalary salynsa, bul da bitken istiń biri bolar edi.

 

Jambyl oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Pandemııa gúl naryǵyna áser etti

Qazaqstan • Búgin, 21:00

OPEK+ kútpegen sheshim shyǵardy

Qarjy • Búgin, 20:13

Teńge qymbattaıdy

Qarjy • Búgin, 17:30

Qazaqstanda 480 adam koronavırýstan aıyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:55

«Barys» utylyp qaldy

Sport • 06 Naýryz, 2021

Almatynyń ortasyndaǵy kóshe opyrylyp qaldy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Taraz qalasynda 135 otbasy baspanaly boldy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Jansaı Smaǵulov júldege talasady

Sport • 06 Naýryz, 2021

Eldos Smetov kúmis aldy

Sport • 06 Naýryz, 2021

Oraldyq magıstranttar qazaq ádebıetin oqıdy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Uqsas jańalyqtar