Álem • 25 Qańtar, 2021

AQSh tarıhyndaǵy saıasatker áıelder

63 ret kórsetildi

AQSh-tyń jańa saılanǵan pre­zıdenti Djo Baıden halyq aldynda adal qyzmet etýge ant berip, qyzmetine kiristi. Bul AQSh Prezıdenti ákimshiligindegi bir­qatar laýazymdy tulǵa da aýys­tyryldy degen sóz. Sonyń ishin­de vıse-prezıdent laýazymyna Kamala Harrıs keldi. Ba­sylymdar vıse-prezıdent qyz­metine AQSh tarıhynda alǵash ret áıeldiń taǵaıyndalǵanyn ja­zý­da. Osy oraıda atalǵan qyz­metke baq synasqan áıel saıasatkerlerge sholý jasaýdy jón kórdik.

Búgingi kúnniń basty taqy­rybynyń biri – Kamala Har­­rıs­ke bir toqtalaıyq. Ar­ǵy tegi úndi-ıamaıka násilinen tamyr tar­­tatyn demokrat saıasatker 56 jasta. Ka­­lı­fornııa shtatynda týyp, Hoýard, Ka­lı­fornııa ýnıversıtetterinde bilim alǵan. 

Saıasatqa kelmesten buryn advokat bolyp qyzmet etken. Bertin kele Demo­kratııalyq partııanyń jaryq juldyzyna aınaldy. Djo Baıden ony «halyqqa qyzmet etip júrgen birden-bir azamat» dep atap, ony eldegi ekinshi adam retinde taǵaıyndady. 

Demokratııanyń otany sanalatyn AQSh áli de genderlik teńdiktiń jyryn jyrlap keledi. Alaıda tarıhqa sheginis jasaıtyn bolsaq, sonaý 1848 jyly da prezıdenttikke úmitkerler qatarynda áıel kandıdat kóringen. Lıýkresııa Koffın Mott Azattyq partııasy atynan prezıdenttikke, vıse-prezıdenttikke úmitker boldy.

Odan keıin tarıhta Vıktorııa Ýdhýl degen áıel týraly da sondaı derek bar. 1872 jyly memleket basshylyǵyna úmitti saıasatkerdiń sol tartysta jeńilis tabýyn kóbi kandıdatqa qoıylatyn talaptyń biri – jas shamasy jetpeýinde deıdi. Keıbireýler másele jasta bolmaǵanyn jazady. Degenmen bul oqıǵa áıelderdiń saıasatqa burynnan-aq talasy bolǵanyn aıqyn dáleldep tur.

Negizinen, Vıktorııa Ýdhýl baspager bolǵan degen málimet bar. О́ziniń ápke­lerimen birge jańalyqqa, revolıý­sııa­ǵa qushtar bolǵan. Prezıdenttikke úmit­kerlikpen qatar, Wall Street-tegi alǵashqy brokerlerdiń biri retinde tanylyp úlgergen. Saı­laý qarsańynda Teń quqyqtar partııasynyń negizin qalaıdy. Saıası naýqan kezinde gazetke maqalalar jazyp, ony sol kezdegi áriptesteri durys qabyldamaı, synǵa ushyraıdy. 

Odan keıin Lıýkresııa Kof­fın Mott Azattyq partııasy atynan prezıdenttikke, vıse-prezıdenttikke úmitker boldy. 1964 jylǵy saılaýda 25 paıyz daýys jınap, táýir nátıje kórsetedi.

1968 jyly Sharlen Mıtchel esimdi alǵashqy afroamerıkalyq áıel óz kandıdatýrasyn usynady. Ol – negizgi saılaýǵa shaqyrý alǵan alǵashqy áıel saıasatker. AQSh-tyń Kommýnıstik partııasynyń atynan qatysqan úmitker nebári 1 075 daýys jınaǵan.

1972 jyly Shırleı Chısholm men Tonı Natan ózara baq synas­qan. 1988 jyldyń saılaýy Lenora Fýlanı degen úmitkermen este.

1984 jyly qytaılyq emmıgranttar otbasynan shyqqan Emma Ýong Mar vıse-prezıdent bolýǵa nıet bildiredi. Tabyssyz saılaýdan keıin de soǵysqa qarsy, femınıstik ıdeıasyna adal bolyp, sol jolda eleýli eńbek etedi.

1996 jáne 2000 jyldary saılaý bıýl­le­tenderinde Ýınona Ladıýk esimi kórinedi. Mınnesota shtatynan shyq­qan ekonomıst Jasyldar partııasy atynan úmitker retinde belgilenedi. Ol Ralf Nader­diń jaǵynda bolyp, ekeýi 2,7 paıyz, ıaǵnı 2,9 mıllıon daýys jınaıdy. Bul Jasyldar partııasynyń alǵash ret osynsha kóp daýys jınaýy edi. Bul jańa ǵasyr­daǵy genderlik teńdikpen birge demo­kra­tııanyń jańa kórinisi ispetti qabyldanǵan. 

2008 jylǵy tartysty saılaýǵa AQSh-tyń burynǵy birinshi hanymy, Bıll Klıntonnyń áıeli Hıları Klın­ton qatysty. Demo­krattardyń óki­li, senator Klın­ton Barak Obamaǵa jol berse de, joǵary básekelestigimen este qaldy. Osy oraıda Hılları Klın­ton­nyń pre­zıdenttik debat­qa qatysqan alǵashqy áıel ekenin eske sala ketken jón.

Hılları hanym odan keıin 2016 jyly Donald Tramptyń qarsylasy retinde taǵy da boı kórsetti.

Derekterge qarasaq, biz ataǵan kandıdattar kóbine 2-3 partııa ókilderi. Áýel basta qoldaýshylary az bolǵany­men, jyl óte birsypyra daýys jınap, aı­tar­lyqtaı nátıje kórsetkenin baıqaýǵa bolady.

Osy oraıda AQSh prezıdenti ákim­shiliginde qyzmet etetin qan­dasy­myz Ásel Tólenova týraly aıtpaı ketpeske bolmas. Baıden prezıdenttikke kelgeli onyń da qyzmeti joǵarylaǵany habarlandy.

20 qańtarda Ásel Prezıdent protokoly basshysynyń mindetin atqarýshy bolyp taǵaıyndaldy. Ol AQSh prezı­denti ákimshili­ginde 15 jyldan beri qyzmet etedi. Barak Obamanyń kezinde qyzmetke kelip, 3 prezıdentpen qatar jumys istegen.

Qazaq qyzynyń qazirgi tegi Roberts eken. Dıplomatııalyq qyzmet mektebi­niń túlegi, Edmýnd Ýolsh atyndaǵy Djordj­taýn ýnıversıtetiniń Halyq­ara­lyq quqyq jáne uıymdar salasyn­daǵy ǵylym bakalavry dárejesi bar. Otan­dasymyz aǵylshynshany aıtpa­ǵanda, qazaq, orys jáne japon tilderin meńgergen kórinedi.

Prezıdentti ulyqtaý rási­minde taǵaıyndalǵan Kamala Harrıs áıelder róli týraly sóz etýdi umytpady. Ol óz anasy Úndistannan qonys aýdar­ǵanda dál osy jaǵdaıdy bolja­masa da, mundaı oqıǵanyń múm­kin ekenin bilgen shyǵar degen oı aıtty. «Men búgin ózime deıin­gi áıelderdiń arqasynda orta­laryńda turmyn. 100 jyl buryn Konstıtýsııaǵa ózgeris engizý, 55 jyl buryn daýys berý quqyǵy úshin kúresken, demokratııany tý etken áıelderdiń kúshimen osyndamyn», dedi vıse-prezıdent.

1848 jyly Lıýkresııa Kof­fın Mott bastap, jyldar boıy jal­ǵasqan kúres keshe óz nátıjesin kórsetti. Ol eńbektiń esh emes eke­nin bilý úshin eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyt qajet boldy. 

Sońǵy jańalyqtar

ShQO-da turǵyndar evakýasııalandy

Aımaqtar • 09 Sáýir, 2021

Tasqyn qaýpi áýeden zertteldi

Aımaqtar • 09 Sáýir, 2021

Almatyda taý baýraıy otqa orandy

Aımaqtar • 09 Sáýir, 2021

Qazaqstandyq vaksına qashan daıyn bolady?

Qazaqstan • 09 Sáýir, 2021

Almatyda karantın kúsheıtile me?

Koronavırýs • 09 Sáýir, 2021

Uqsas jańalyqtar