Qazaqstan • 11 Aqpan, 2021

Jer – basty baılyǵymyz

460 ret kórsetildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jaqynda ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda aýyl sharýashylyǵyn damytý barysynda jer qatynastarynyń mańyzdy ról atqaratynyn aıta kele: «Bıyl Jer kodeksiniń jekelegen normalaryna jarııalanǵan moratorııdiń merzimi aıaqtalady. Osyǵan oraı, Jer jónindegi komıssııanyń jumysyn qaıta jandandyrý qajet. Usynystar baıyppen talqylanyp, túbegeıli sheshim qabyldanýǵa tıis.  Úkimetke bıylǵy qarasha aıyna deıin Jer kodeksine túzetýler engizilýin qamtamasyz etýdi tapsyramyn», dedi.

Moratorıı jarııalanǵan Jer kodeksiniń jekelegen normalaryna engiziletin túzetýler 2016 jylǵy jazda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasyna sáıkes, Jer kodeksiniń normalaryn halyqqa túsindirý, talqylaý jáne usynys ázirleý úshin Úkimet sheshimimen qurylǵan, quramynda Parlament depýtattary, úkimet músheleri, ǵalymdar, aýylsharýashylyq taýar óndirýshileri, saıası partııalar men ártúrli qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi bar 75 adamnan turatyn, Úkimet basshysynyń orynbasarlary basqarǵan respýblıkalyq Jer komıssııasynyń otyrystarynda jan-jaqty, tereń, qyzý talqylandy. Komıssııanyń 9 otyrysynyń tórteýi Almaty, Aqmola, Atyraý, Qyzylorda oblystarynda kóshpeli otyrys retinde ótkizildi. Qyzý pikirtalas jaǵdaıynda ótken komısııa otyrystarynda oblys, qala, aýdan ákimderi, Qoǵamdyq keńesterdiń músheleri, aýylsharýashylyq taýar óndirýshileri, qoǵam ókilderi qatysyp, óz pikirlerin ortaǵa saldy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi janynan arnaıy Sall-ortalyǵy ashylyp, oǵan 13 myńnan astam usynys pen pikir kelip tústi. Komıssııanyń jumysy respýblıkanyń buqaralyq aqparat quraldary arqyly jarııa etildi.

 Jer komıssııasynyń otyrystarynda elimizdegi jerdi tıimdi paıdalaný, ony satý men jalǵa berýdegi kemshilikter men olqylyqtardyń beti ashyldy. Jerdi bólip berýde ashyqtyqtyń, jarııalylyqtyń bolmaýynan elimizde, ásirese soltústik oblystarda ondaǵan, júz myńdaǵan gektar qunarly aýyl sharýashylyǵy jerlerin ıemdenip alǵan alpaýyttar bar ekeni anyqtaldy. Olardyń ózderi iri qalalarda turady, aýyl turǵyndarynyń eńbegin qanap, olarǵa eshqandaı áleýmettik jaǵdaı jasamaı, aýyldyń damýyna, órkendeýine eshqandaı kóńil bólmeıdi. Sonymen qatar jerimiz ulan-ǵaıyr, halqymyzdyń sany az bolsa da, kóptegen azamat jer ala almaı júr.

Komıssııa osyndaı kemshilikterdiń betin ashyp, barlyq usynys-pikirlerdi tyńdap, tereń taldap, talqylap, biraýyzdan aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi sheteldikterge satýǵa da jalǵa berýge de bolmaıdy degen tujyrymǵa keldi. Talqylaý barysynda jerdi tıimdi paıdalanýǵa baılanysty qordalanyp qalǵan kóptegen problemanyń sheshý joldary aıqyndalyp, Úkimetke usynyldy. Ol usynys Elbasynyń tarapynan qoldaý taýyp, moratorıı merzimi 2021 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin uzartyldy.

 Mine, sodan beri 4 jyldan astam ýaqyt ótti. Respýblıka halqyn dúrbeleńge salǵan jerdi sheteldikterge satýǵa da jalǵa berýge de bolmaıdy degen eń basty másele oń sheshimin tapqan sııaqty. Memleket basshysy jýyrda jarııalanǵan «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda: «bərimiz aıqyn biletin jəne buljymaıtyn aqıqat – qazaqtyń jeri eshbir sheteldiktiń menshigine berilmeıdi, eshqashan satylmaıdy. Osyny ər azamatymyz sanasyna berik sińirýi qajet», dep ashyq málimdedi. Endi bıylǵy jyly Jer kodeksine tıisti túzetýler engizilip, túbegeıli sheshim qabyldanady.

Jalpy, elimizde jer reformasy evolıýsııalyq jolmen júrgizilip keledi. Jekeshelendirýdiń barysynda jer aldymen úlestik paılarǵa bólinip berildi, keıinnen jer jalǵa berile bastady. 2003 jyly qabyldanǵan Jer kodeksinde aýyl sharýashylyǵynyń jerin jekemenshikke satýǵa ruqsat etildi. Sodan bergi 17 jylda aýylsharýashylyq jerdiń 1,3 paıyzy jekemenshikke satylypty.

Qazirgi tańda myńdaǵan gektar egistik alqaptar aýyl sharýashylyǵy aınalymynan shyqqan, óńdelmeı, aramshóp basyp, degradasııaǵa ushyraýda. «Iesiz qalǵan jer – jetim» degen sóz bar qazaqta. Jer bos jatpaýy kerek, tozbaýy kerek. Tozsa, ıesiz jer tozady. Jer – halyqtyń yrysy. Ol jemis berýi kerek. Mine, Jer kodeksindegi ózgeristerdiń negizgi maqsaty – jerge jany ashıtyn naqty menshik ıesin tabý arqyly, onyń qunarlylyǵyn arttyryp, tıimdi paıdalaný.

Biz agrarlyq elmiz, maqtansaq, jerimizben, aýylsharýashylyq ónimderin óndirýmen maqtanýymyz kerek. Biraq bul salaǵa memleket tarapynan áli de bolsa tıisti kólemde ınvestısııa salynǵan joq. О́nerkásippen salystyrǵanda, aýyl sharýashylyǵyna ınvestısııa 23 ese az salynýda. Aýyl sharýashylyǵyn memlekettik qoldaý Reseımen salystyrǵanda – 2 ese, Belarýsten – 4 ese, Eýroodaq elderinen 20 ese tómen. Jer-anany kútip, baptap durys ıgeretin bolsaq, ol jyl saıyn qunarlylyǵyn arttyryp, ónimdi kóp berip, ózimizdi tolyq qamtamasyz etip qana qoımaı, artylǵan ónimdi shetelge shyǵaryp, elimizge valıýta ákeletin bolamyz.

Meniń oıymsha, eń birinshi kezekte, paıdalanylmaı jatqan jerlerdi arnaıy jer qoryna qaıtaryp, ony jeri joq, aýylsharýashylyq mamandyǵy bar, aýylda turatyn nemese jyldyń 12 aıynyń 8 aıynda aýylda turatyn, tapqan tabysynyń bir bóligin aýyldy kórkeıtýge, damytýǵa jumsaımyn, aýyldyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterýge úles qosamyn degen azamattarǵa berý kerek. Jer ıelenýshiler tek egin sharýashylyǵymen ǵana emes, ózderine tıimdi mal sharýashylyǵymen de shuǵyldanyp, elimizde et, sút ónimderiniń molshylyǵyn jasaýǵa úles qosýlary qajet.

1992 jyly jer reformasy bastalǵan kezde, aýyl turǵyndarynyń barlyǵyna, sonyń ishinde muǵalimderge, zeınetkerlerge deıin jer paı úlesi boıynsha bólinip berildi. Keıin, qarjysy, tehnıkasy, sebetin tuqymy joq aýyl turǵyndarynyń kópshiligi amaly joqtan óz paı úlesterin, bir qap un men bir arba saban alatyn bolyp, sol jerdiń isker, pysyqaı azamattaryna nemese basqa jaqtan kelip, zańdy tulǵalar qurǵan alpaýyttarǵa ótkizip jiberdi. Osy durys pa? Qazir kooperasııa týraly zań qabyldandy. Sharýalar endi ózderiniń jer úlesterin qaıtaryp alyp, kooperatıv quryp birlesip, jumys isteıtin, túsken tabystan dıvıdent alyp otyratyn jaǵdaıǵa keldi. Biraq sol jer úlesterin sharýalar qaıtaryp ala almaýda. Bul máseleni Úkimet qolǵa alyp, zańdy túrde sheship, paı ıelerin kooperasııaǵa biriktirip, ony barynsha qoldap, damýyna jaǵdaı jasaýy kerek. Alaıda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bul baǵytta sylbyrlyq tanytýda. Árıne, bul ońaı jumys emes, kóp eńbek etýdi qajet etedi.

Al ózderi qalada turatyn, ártúrli jolmen ondaǵan, júzdegen myń gektar jerdi jalǵa alyp, ony durys paıdalanbaı, jerdiń qunarlyǵyn tómendetip, aınalymnan shyǵaryp, aramshóp bastyryp jatqan jer ıeleriniń tizimin jarııalaý, olardyń jerdi qalaı alǵandyǵynyń zańdylyǵyn tekserip, kerek bolsa mundaı jerlerdi memleketke májbúrlep qaıtaryp alý máselesi sheshilýi kerek. Sonymen birge ár azamatqa jer berýdiń eń joǵarǵy shekti mólsherin belgileý qajet. Ol ár aýdanda, ár oblysta jerdiń jaǵdaıyna, klımatyna baılanysty ártúrli bolýy múmkin. Sýarmaly jerler bar, tálimi jerler bar, jer kólemi kóp jáne jeri az óńirler bar. Soǵan baılanysty jergilikti jerlerden usynys alynyp, ol tereń zerttelip, ǵalymdar men mamandardyń talqysyna salynyp baryp, Úkimettiń qaýlysymen nemese oblystyq ákimdik pen oblystyq máslıhattyń birlesken sheshimi qabyldaný kerek. .

Taǵy bir mańyzdy másele – shekara mańyndaǵy shuraıly jerlerdi ıgerip, agroqalashyqtar salý, eldi mekenderdi órkendetip damytý, turǵyndar sanyn kóbeıtý úshin keshendi sharalar qabyldaý qajet. Shekara mańy aýmaǵyn damytý týraly arnaıy zań, nemese memlekettik baǵdarlama qabyldap, ońtústiktiń jurtyn soltústik óńirlerge qonystandyrýǵa barynsha qolaıly jaǵdaı jasaý, buǵan qosa, keıingi jyldary túrli sebeptermen báseńdep qalǵan qandastar kóshin barynsha qoldap, olardy soltústik, shyǵys óńirlerge ornalastyryp, olardyń turaqtanýyna, kəsipkerlikpen aınalysýyna jeńildik jasap, kómektesýimiz qajet.

Eń úlken problemanyń biri – aýyl turǵyndarynyń maldary jaıylatyn jaıylym máselesi. Jerdi jekeshelendirýge baılanysty 1992 jyly qabyldanǵan jer reformasy týraly zańda respýblıka boıynsha, aýdan ákimderiniń sheshimderimen ár eldi mekenniń aınalasynda, aýyldyń keleshekte damýyn eskere otyryp jekemenshiktiń malyn jaıý úshin arnaıy jaıylymdyq, shabyndyq jerler qaldyrylyp, ol jerler eldi mekenniń qoǵamdyq jerleri bolyp bekitilgen bolatyn. Sol jerlerdi zańsyz, ártúrli qıturqy joldarmen jekeshelendirip nemese uzaq merzimge jalǵa alyp, egindikke aınaldyryp jibergen nemese qorshap alyp, jekemenshik mal sanyn ósirýge kedergi keltirip otyrǵan derekter óte kóp.

Sondaı jaıylymdyq jerlerdi qaıtaryp alý – óte qıyn, kóp ter tógýdi kerek etetin jumys. Ol úshin Jer kodeksine túbegeıli túzetýler engizilip, halyqqa jan-jaqty túsindirilýge tıis. Al paıdalanylmaı jatqan jerler men jaıylymdar memleket menshigine qaıtarylyp, jeri joq azamattarǵa jáne eldi mekenderge jekemenshik mal jaıylymdary esebinde bekitilip berilýi qajet.

Osy oraıda aıtar usynysym – respýblıka kóleminde jer resýrstaryn tıimdi paıdalanýdy baqylaıtyn, jergilikti ákimdikterge baǵynbaıtyn biryńǵaı memlekettik organ qurǵan jón. Ol Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine de baǵynbaıtyn, tikeleı Úkimetke shyǵatyn jer resýrstary men jer qatynastary jónindegi respýblıkalyq agenttik bolýy múmkin. Onyń jergilikti jerlerde jumys isteıtin, paıdalanylmaı jatqan jerler men jaıylymdardy májbúrlep qaıtaryp alýǵa ókilettigi bar ınspektorlary bolýy kerek.

Sonymen qatar óz basym qazir baspasóz betterinde kóterilip júrgen ákimderdiń jer berý quqyǵyn shekteý kerek degen pikirge qosylmaımyn. Árıne, jer bólýdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin jergilikti atqarýshy bıliktiń janynan qurylǵan jer týraly komıssııanyń quramyn keńeıtip, oǵan máslıhat depýtattary, Qoǵamdyq keńes, kásipkerler palatasynyń músheleri, sharýalar qaýymdastyǵy men BAQ ókilderi kirgizilip, ákimder qabyldaǵan sheshim olardyń saıttarynda jáne BAQ arqyly jarııalanyp otyrýǵa tıis. Sondaı-aq memlekettik jer kadastrynyń avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesi arqyly jer berýdi sıfrlandyrýǵa kóshý qajet.

Taǵy bir másele: jerdi sharýaǵa jalǵa berdik delik. Ári qaraı ne isteý kerek? Qaltasynda qarajaty joq adam ol jermen ne isteı alady? Sondyqtan sharýaǵa jerdi ıgerip, mol ónim alý úshin qarjy men tehnıka qajettigin eskerip, oǵan alǵan jer kólemine saı uzaq merzimge 2-3 paıyzdyq nesıe berilýi kerek.Bul máseleni nesıeniń paıyzdyq stavkasyn sýbsıdııalaý arqyly sheshýge bolady. Sonymen birge tehnıkany lızıngke berýdi kóbeıtip, ár aýdanda sharýalarǵa qyzmet kórsetetin mashına-tehnologııalyq stansalar (MTS) ashylsa durys bolar edi. Elimizdegi aýyl sharýashylyǵyn sýbsıdııalaý prınsıpterin qaıta qarap, sýbsıdııany birishi kezekte basymdyq berilgen aýylsharýashylyq daqyldarynyń tuqymyna, tyńaıtqyshtarǵa jáne nesıe men tehnıka lızıngisiniń paıyzdyq stavkalaryn sýbsıdııalaýǵa jumsaǵan jón.

Taǵy bir kópten aıtylyp kele jatqan másele. Eýrazııalyq odaq aıasynda birge jumys istep jatqan Belarýs pen Reseıde sharýalardyń jeri men múlkin kepildikke alyp, uzaq merzimge arzan nesıe beretin «Agrobank» jumys isteıdi. Bizde de sharýalarǵa qyzmet kórsetetin osyndaı bank bolǵany jón. Úkimet aýyl sharýashylyǵyn anyq qoldaımyn dese, agrobank ashyp sharýalardyń jeri men múlkin kepildikke alyp, olarǵa arzan, uzaq merzimdi nesıe berý máselesin túbegeıli sheshýi kerek dep oılaımyn.

Jer reformasyna baılanysty respýblıkalyq komıssııaǵa kelgen hattyń 76 paıyzy jekemenshikke úı salýǵa jel telimin berý máselesi týraly boldy. Bul ózekti másele óz sheshimin tabýy kerek. Ol úshin zańnamaǵa ózgeris engizýdiń qajeti joq. Jer kodeksinde Qazaqstan azamaty ómirinde bir ret jeke úı salý úshin 10 sotyq tegin jer alýǵa quqyly dep jazylǵan. Biraq jer telimi ınfraqurylymy bar jerden berilýi kerek. Osy másele sheshimin tappaı keledi. Sonyń saldarynan keıingi 10 jylda jeke turǵyn úı salý úshin jer telimin alý kezegi 14 esege ósip, 1,4 mln adamdy qurady. Jastar úılenip, jeke úı bolyp shyqqysy keledi, biraq baspana máselesi qıyn. Bul elimizdegi demografııalyq jaǵdaıyna teris áserin tıgizýde. Osy problemany sheshý úshin bıýdjetten turǵyn úı qurylysynyń ınfraqurylymyn damytýǵa qarajat bólýdi kóbeıtý qajet.

Jer resýrstary – eldiń baılyǵy, onyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń negizi. Sondyqtan da jerdi utymdy paıdalaný, ony qorǵaý, topyraqtyń qunarlylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy turaqty túrde júzege asyryp otyrý – basty mindetimiz.

 

Qýanysh AITAHANOV,

qoǵam qaıratkeri

Sońǵy jańalyqtar

Agrosalada ilkimdi ister kóp

Aımaqtar • Keshe

«Aıqaıdyń» astary

О́ner • Keshe

Baıron uıyǵy

Ádebıet • Keshe

Berikqara shatqalyndaǵy baılyq

Ekologııa • Keshe

Qasteev qazynalary

О́ner • Keshe

«Balapan qazdyń» tarıhy

О́ner • Keshe

Abaı kúni atalyp ótti

Abaı • Keshe

Kún gúli

Tanym • Keshe

Uqsas jańalyqtar