Aımaqtar • 26 Aqpan, 2021

Jambyl murasy – ult rýhanııatynyń aınasy

300 ret kórsetildi

О́leń sózdiń dúldúli, jyrshy, jyraý Jambyl Jabaevtyń shyǵarmashylyǵy haqyndaǵy zertteýler búginde otandyq ǵylym salasy ǵana emes, alys-jaqyn shetel ǵalymdarynyń da nazarynda. Jyr alybynyń týǵanyna 175 jyl tolýyna oraı M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty uıymdastyrǵan «Jambyl shyǵarmalary – ult rýhanııatynyń aınasy» halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik onlaın konferensııada halyq jyrshysynyń murasyn zertteý, nasıhattaýǵa baılanysty ǵalymdar oı qozǵady.

Konferensııany M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Kenjehan Matyjanov ashyp, aqyn shyǵarmalarynyń jınaqtalýy, jaryqqa shyǵýy, nasıhattalýyna qatysty ınstıtýt qabyrǵasynda óris alǵan jumystar barysyna toqtalyp ótti. Endigi maqsat – Jambyldyń  shyǵarmalaryna  jańa kózqaraspen qaraý. Osy oraıda ınstıtýt ǵalymdary aqynnyń mereıtoıyna oraılastyryp  Jambyl Jabaev shyǵarmalarynyń akademııalyq tolyq jınaǵyn  shyǵarýdy josparlap otyr.

«Qazaq jyraýlarynyń sarqyny retinde búkil shyǵarmashylyq  erekshelikterin  boıyna sińirgen dana jyrshy   –  Jambyl murasyn tutastaı  alyp qarastyrý qajettigi tur. О́z jyrlarynda búkil  batyrlardy  túgendep  shyǵýy Jambyldyń halyqtyq aqyn ekenin,  halyq  shyǵarmashylyǵynyń qaınary ekenin aıqyndaı túsedi. Sondyqtan da Jambyl murasy klassıkalyq turǵydaǵy aqyn-jyraýlardyń aıqyn úlgisi retinde halqymyzben birge jasaıtynyna eshqandaı kúmán bolmaýǵa tıis», – dep atap ótti Kenjehan Matyjanov.

«Jambyldyń jyrshylyq dara órisi qanshalyqty qaıran qaldyrarlyq tóten  qubylys bolsa, osyndaı surapyl jyrshylyq qazaqtyń aýyzsha ádebıet tarıhyndaǵy sonshalyqty jotaly aıǵaqtardyń biri bolatyn. Jambyldyń óz aýzynan jazylyp alynǵan sóz qazaq arasyna rýhanı izgilik sebýde tarıhı mıssııa atqarǵan avtorlyq aýyzsha ádebıettiń tóltýma, jalpyǵa tán jáne bir artyqshylyǵyn rastaı túsedi», –  dep atap ótti Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Qanıpash Mádibaı.  Ǵalym atap ótkendeı,  júz jasaǵan jyr júıriginiń ǵumyr ǵıbraty týraly keńistikke shyǵyp, keńinen sholyp sóıleýge múmkindik týǵyzatyn eleýli derektik, dáıektik faktiler qorynyń jalpy qazaq ádebıetiniń tarıhyndaǵy avtorlyq aýyzsha ádebıettiń dara negizderin uǵynyp, sińirý, tanytý aýqymyndaǵy máni aıryqsha.

Jambyl shyǵarmalarynyń 1938 jyldan Majarstanda ǵana emes, majar qandastar turatyn elderde Slovakııa da, Iýgoslavııada, Rýmynııada da aýdarylyp, jaryqqa shyqqandaǵy týraly baıandaǵan Madııar-Turan qaýymdastyǵynyń úılestirýshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Babaqumar Hınaıat Jambyldyń 1946-51 jyldary óte kóp jarııalanǵan tanymal aqyndar qatarynda bolǵandyǵyna toqtaldy. Ǵalymnyń aıtýynsha, «Majarstandaǵy túrli antologııa, jınaqtarda Jambyl týyndylary 1980 jyldarǵa deıin úzbeı jarııalanyp kelgen. Ýnıversıtetterdiń arnaıy baǵdarlamalary men ensıklopedııalardan oryn alyp, ǵylymı-zertteý nysanyna aınaldy. «Jambyl shetel, Keńes aqyndarynyń ishinde eń kóp jarııalanǵan aqyndardyń qatarynda boldy. Jambyl murasynyń arnaıy akademııalyq ınstıtýtta zerttelýine úlken úles qosqan ǵalym  –  akademık Trenchenı-Valdapfel Imre. Ǵalym aqyn shyǵarmalaryn zerttep, grektiń antıkalyq aqyndarymen, Gesıod zamanyndaǵy aqyndarmen shendestirip, ortaq sıpattaryn aıtady».

Tipten akademık Trenchenı-Valdapfel Imre Jambyl shyǵarmalaryn zertteý úshin qazaq tilin úırenip, arnaıy Almatyǵa kelip, aqyn-jazýshylarmen, ádebı ortamen etene jaqyn bolǵandyǵy, oqtyn-oqtyn nasıhattap, kóptegen sharalar ótkizip turǵan degen de derekter bar. Biraq ótken ǵasyrdyń 70-jyldary zertteýshi-ǵalym qaıtys bolǵannan keıin bul sharalar biraz saıabyrsyp qalǵan.

Jambyl murasyn jastar arasynda nasıhattaýdyń mańyzdylyǵyna toqtalǵan Abaı atyndaǵy QazUPÝ professory, fılologııa ǵylymynyń doktory,  «Jambyl álemi» gazetiniń bas redaktory Temirhan Tebegenov aqynnyń tolǵaýlaryn, aıtys, dastandaryn mektepter men joǵary oqý oryndarynyń oqýlyqtaryna engizý, «Mýzykalyq murasy»  arnaýly oqý quralyn, Jambyldyń aqyndyq mektep dástúrine arnalǵan jınaqtar, zertteýlerin  jaryqqa shyǵarý men  tańdamaly shyǵarmalaryn álem tilderine aýdarý qjet degen oı túıedi. Osy oraıda Jambyl shyǵarmalaryn oqytýda rýhanı qundylyqtardy qalyptastyrýǵa baılanysty oı qozǵap, jastarǵa ulttyq tárbıe berýdegi mańyzdylyǵyna toqtalǵan Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Bolathan Sarbasov «Jambyl – aıtysker aqyn ǵana emes, abyz jyraý, jaýynger jyrshy. Ol shyn maǵynasyndaǵy bıik parasatty ónerpaz, azamattyq saıası poezııany qalyptastyrýshy. Jambyl jyraýlardyń baıtaq epıkalyq dástúrin, qazaq sóz ónerindegi ǵajaıyp ımprovızasııalyq úrdisti bútindeı jańa arnaǵa buryp, oǵan jańa mazmun darytty», – dep atap ótti.

Al Jambyldyń aqyndyq qyzmetinde aıtystyń eleýli oryn alǵandyǵyn baıandamasyna arqaý etken Qyrǵyz-Qazaq ýnıversıtetiniń Qazaqstandaǵy fılıalynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Anarbaı Buldybaıdyń aıtýynsha,  «Ol ózine deıingi  ertede ómir súrgen ataqty jyraýlardyń, ózimen qatarlas aıtýly aqyndar men  jyrshylardyń murasyn, kúlli halyq poezııasyn tolyq meńgergen, óz shyǵarmashylyǵyna da  negiz etken. Jambyldy jyr dańǵyly desek, onyń basqa aqyndarmen sóz jarystyrýy ıá qaǵysý mashyqtary, ıá bolmasa dıdarlasa tabysqan, tanysqan óleńderi de el sanasynan óshirilmeı, qaıta dáýir tolqynymen jańa arnaǵa quıylmaǵy haq».

M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Nurdáýlet Aqysh «Jambyl men Toqtoǵuldyń jaýaptasýy» baıandamasyna qazaq dalasynyń uly jyrshysy Jambyl aqynnyń qyrǵyzdyń úlken aqyny Toqtoǵul Satylǵanovpen adamı dostyǵy jáne shyǵarmashylyq baılanysyn arqaý etti. Ǵalymnyń aıtýynsha, qyrǵyz elinde «Toqtoǵultaný» ǵylymy jaqsy jolǵa qoıylǵan. Eliniń uly aqyny jóninde búge-shigesine deıin zertelip, qattalyp otyrady eken. Osy tusta ádebıettanýshy-ǵalym Omor Sooronovtyń qolyna túsken derekterdiń mańyzy zor. Sondaı qundy jazbalardyń birinde  «Toqtoǵuldyń Jambylmen jolyǵyshqany» degen on tórt shýmaqtan turatyn jyr joldary bar. Bul jazba Imanbaı Kenjeǵululy degenniń Qyrǵyz KSR akademııasynyń qoljazbalar qoryna 1956 jyly ótkizgen materıaldarynyń ishinen  tabylǵan eken. Jyr shýmaǵymen tanysa kele, onyń qyrǵyzsha aıtqanda jaı «jolyǵyshý» emes, eki ataqty aqynnyń sóz qaǵysýy ekendigin, óleńmen jaýaptasý ekendigin ańǵaramyz», – dep atap ótti Nurdáýlet Aqysh.

Únemi aqıqat pen ádildikti tý etken aqynnyń tulǵalyq bolmysy men murasy áli de zertteýdi qajet etedi, –dep atap ótken  Jambyldyń shóberesi Bulan Jambylov jastar tárbıesindegi mańyzdylyǵyn eskerip, ımandylyq, rýhanııat turǵysyndaǵy máselelerge mán berý kerektigine toqtaldy.

Jambyl shyǵarmashylyǵyn álem ádebıeti kontekstinde qarastyrý men qazirgi ádebıettanýdyń jetistikteri turǵysynan zerdeleýdi maqsat etken konferensııa úsh sessııany qamtydy. Jambyl Jabaev shyǵarmalarynyń álemdik poezııamen úndestigi, jas ǵalymdardyń zertteýlerindegi aqyn murasynyń búgini men keleshegi, Jambyltaný men fılologııa pánderin oqytýdyń ınnovasııalyq ádistemesine qatysty aıtylǵan tushymdy oılar ǵylymı sharanyń mánin tolyqtyra tústi.

 

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Lomachenkodan qazirden qashyp otyr

Kásipqoı boks • Búgin, 10:35

«Úzdikterdiń úzdigi» anyqtaldy

Ulttyq sport • Búgin, 10:12

«Qyzyl» aımaqta bir ǵana óńir qaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:52

Qazaqstanda qansha adam vaksına saldyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:50

Kógershinder kórmesi

Aımaqtar • Búgin, 09:44

Mindetti qarsylas atandy

Boks • Búgin, 09:42

Táýelsizdik taspasy taratylady

Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy • Búgin, 09:40

QPL-diń qymbat fýtbolshylary

Fýtbol • Búgin, 09:38

Elbasy ónegesi – Túrkistan tórinde

Aımaqtar • Búgin, 09:37

Arda azamattyń esimi el esinde

Qazaqstan • Búgin, 09:29

Qozybaev kabıneti ashyldy

Qazaqstan • Búgin, 09:28

«Boksshy» fılmin tamashalady

Kıno • Búgin, 09:25

«Qyzyl aımaqtan» qutyla almaı turmyz

Koronavırýs • Búgin, 09:23

Eldi aman alyp qalatyn ekpe ǵana

Koronavırýs • Búgin, 09:21

Epıdahýal turaqtalyp keledi

Koronavırýs • Búgin, 09:19

228 eldi mekenge aýyz sý keledi

Aýyl • Búgin, 09:16

Jambyl jastary Elbasy úndeýin qoldaıdy

Aımaqtar • Búgin, 09:07

Sportty serik etken

Sport • Búgin, 09:02

Sóresinde – san kitap

Ádebıet • Búgin, 09:00

Juldyzdy sátter jylnamasy

Elbasy • Búgin, 08:55

Damý dınamıkasynda oń serpin baıqalady

Ekonomıka • Búgin, 08:53

Uqsas jańalyqtar