Aımaqtar • 02 Naýryz, 2021

Abaı atyndaǵy aýdan men qala kúrdeli kezeń synaǵynan abyroımen óte aldy ma?

131 ret kórsetildi

Byltyr elimiz qazaq halqyna ǵana emes, álemge hakim atymen áıgili bolǵan Uly Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyn keń kólemde atap ótti. Bul ıgi is-sharadan Arqa tósindegi Abaı aýdany men onyń ortalyǵy Abaı qalasy da tys qalmady. Átteń, álemniń ózin ábigerge salǵan «jaman tumaý» bolmaǵanda, uly aqynnyń esimin ıelengen aýdan men qala qulashyn keńge sermer edi.

Iá, atalǵan aýdanda Abaı Qunanbaı­ulynyń 175 jyldyq mereıtoıyn jo­ǵary deńgeıde uıymdastyrý jumys­tary qyzý qolǵa alynǵan bolatyn. Eń aldymen ótken jyldyń 24 qańtarynda Abaı qalasynda Abaı aýdanynyń ishki saıasat, mádenıet jáne tilderdi damytý bóliminiń qoldaýymen, «Qazaq tili. Parasat» qoǵamdyq bir­lestiginiń uıymdastyrýymen Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» maqalasyndaǵy ıdeıalardy dáripteý maqsatynda «ashyq alań» pishiminde is-shara uıymdastyryldy. Sonymen qatar, mereıtoı aıasynda abaıtanýshy, fılolog ǵalymdardyń qatysýymen «Abaı murasy – urpaqqa ulaǵat» atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótti. Biregeı mádenı keńistikti qalyptastyrý, jergilikti avtorlardyń shyǵarmalaryn nasıhattaý, ádebı ólketanýdy nasıhattaý, jastardy otansúıgishtik rýhta tárbıeleý maqsatynda óńirdegi aqyn-jazýshylardyń «Abaı jaqqan bir sáýle...» atty jınaǵy jaryq kór­di. Sonymen birge zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasynyń 18 memlekettiń tilindegi týyndylaryn sandyq júıege kóshirý maqsatynda elektrondy kitap nus­qasy shyǵaryldy. Sondaı-aq mereıtoı aıasynda ártúrli sporttyq oıyndar, #MenińAbaıym, #Abai175 #ABAI175CHALLENGE  chelendj­deriniń uıymdastyrylǵanyn da aıta ketken lázim.

Al mereıtoıǵa arnalǵan is-shara­lardyń ishindegi aıtýlysy – Abaı qalasynda hakimge arnalǵan eń­seli esketkishti ornatý boldy. Jalpy hakimge arnalǵan músin týraly áńgime 2019 jyldan bastaý alǵan edi. Sol jyldyń 10 sáýiri kúni ákimdik janynan konkýrstyq komıssııa qurylyp, ashyq konkýrs ótkizýdiń erejeleri bekitilgen bolatyn. Atalǵan komıssııanyń quramyna óńirdiń tanymal qoǵam qaıratkerleri, músinshiler men sáýletshiler, jergilikti atqarýshy organnyń ókilderi endi. Maýsym aıynyń 17-sinde konkýrstyq komıssııa óziniń otyrysynda 13 mú­sinshiden kelip túsken 16 jobany qarap, sonyń ishinen úsh jumysty tań­dap alǵan bo­latyn. Qatań irikteýden ótken bul jobalar eskertkishter men monýmentter jónindegi memlekettik komıssııaǵa jiberildi.

Álbette, árbir iste túpki maqsatqa jetý úshin kúresý kerek bolady. Abaı aýdanynyń atqa mingen azamat­tary úshin de ózderi tańdap alǵan jobanyń jeńiske jetkeni asa mańyzdy edi. Aqyrynda, tıisti organdarmen júrgizilgen tabandy jumystyń nátıjesinde, 2019 jyldyń 20 qarasha­synda eskertkishtiń jergilikti komıs­sııa tańdaǵan jobasy joǵarydan maqul­danyp, birjolata bekitildi. Osy oraıda, tańdaýdyń músinniń dál osy nusqasyna túsýi – oblys ákiminiń qol­daýy men aýdan basshysynyń jáne uıym­dastyrý isiniń basy-qasynda júr­gen bir top azamattyń qajyrly eńbe­giniń jemisi ekendigin aıta ketken jón.

Tuǵyrymen qosa eseptegende bıik­tigi 7,6 metrge jetetin eskertkish 2020 jyldyń 15 qarashasynda Abaı qala­synyń qaq ortasyndaǵy mádenıet úıiniń aldyna ornatyldy. Shapanyn jelbegeı jamylyp, oń qolyna kitap ustaǵan Uly Abaıdyń oıshyl kózben alysty sholyp turǵan asqaq beınesi kópshiliktiń kóńilinen shyqqan. Eskertkishtiń avtory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan Sýretshiler aka­demııasynyń korrespondent-múshesi Beıbit Mustafınniń bul týyndysy adamzat balasyna qadiri ótken hakim obrazyn jerine jetkize bere alǵandyǵymen erekshelengeni ras edi. Muny zııaly qaýym ókilderi de, belgili sýretshi-mú­sin­shiler de, turǵyndar da biraýyzdan maquldaǵan bolatyn.

Jalpy Abaıdyń esimin ıelengen aýdandaǵy sońǵy jyldary bolyp jat­qan oń ózgeristerdi aýyz toltyryp aı­týǵa bolady. Mysaly «Nurly jer» mem­lekettik baǵdarlamasy bo­ıynsha Abaı qalasynda eki bes qabatty úı jáne Topar kentinde 18 páterli úı qury­ly­sy júrgizilip jatyr. Al bıyl Abaı qala­syndaǵy 30-oramda bes qabatty bir úı qury­lysyn bastaý jos­parda bar. Budan bólek kóp balaly otbasylar úshin 13 páter satyp alyndy. Josparda bul sanat­taǵy otbasylaryna taǵy 60 páter sa­typ alý kózdelgen.

Aıta ketetin bir jaıt, Abaı aýda­nynyń ákimi Baýyrjan Asanov – «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdasynyń talabyna saı oblysta ashyqtyq jaǵdaıynda jumys isteý tásilin táýir meńgergen laýazymdy tulǵanyń biri. Búginde aýdan basshysyna kóptegen máseleler týraly aryz-shaǵym men ótinish-tilekti kez kelgen ýaqytta áleýmettik jeliler arqyly jetkizý qalypty jaǵdaıǵa aınalǵan. Aýdan ákimi byltyr 21 tikeleı efır ótkizgende, oǵan túrli taqyrypty qaýzaǵan 400-den astam suraq qoıylypty. Búginde osy suraqtarda kóterilgen máselelerdiń teń jartysyna jýyǵy oń sheshimin tapqan. Qalǵandary boıynsha da naqty jumys júrgizilip jatqan kórinedi.

«Aýdandaǵy barlyq jol birtindep qalpyna keltiriletin bolady, – deıdi B.Asanov. – Aldyńǵy jyly Promysh­lennyı, K.Marks jáne Stepnoı kóshe­lerindegi jol ýchaskeleri jóndelgen bolatyn. Osy jyly biz Kalının, Shkolnyı jáne Gete kóshelerindegi joldardy qalpyna keltirý boıynsha jumystardy júzege asyramyz. Abaı kóshesin qalpyna keltirý jaryqtandyrý tirekterin orna­týmen jalǵasady. «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» baǵdarlamasy arqyly eldi mekenderdegi joldardy da jóndeı aldyq. Samarka, Iýbıleınyı, Esen­geldi, Sárepti, Qulaaıǵyr aýyldarynda, Topar, Iýjnyı kentterinde ishki joldar­ǵa aǵymdaǵy jáne ortasha jóndeý júr­gizil­di. Taǵy da 10 ýchaskede joldar te­gis­­teldi. Jańa Qaraǵan joldary da jón­­deldi».

Bıyl «Aýyl – el besigi» arnaıy jobasy aıasynda Topar kentinde bes kó­shege, Qarabasta eki kóshege, Jartas aýylyn­da alty kóshege ortasha jóndeý jumys­taryn júrgizý josparlanǵan.

Byltyr aýdannyń Qurma, Jumabek jáne Dýbovka aýyldaryndaǵy sý qubyry jelisin qalpyna keltirý boıynsha kópten kútken jobany júzege asyrý boıynsha is-sharalar atqaryldy. Bıyl atalǵan jobalar aıaqtalǵanda, halyq úzdiksiz sapaly sýmen qamtylatyn bolady. Topar, Qarabas kentinde, Sárepti aýylynda jáne Abaı qalasyndaǵy Shkolnyı kó­shesinde sý qubyry jelisi boıynsha aǵym­daǵy jóndeý jumystarynyń júrgi­zil­genin de aıta ketý kerek.

Abaı – óńirdegi aýyl sharýashylyǵy myqty damyǵan aýdandardyń biri. Jergilikti aýyl sharýashylyq qurylym­dary óndiriske ylǵal únemdeý tehnologııalaryn engizý boıynsha jumystardy sátti jalǵastyryp keledi. Mysaly byltyr ylǵal únemdeý tehnologııalary 2019 jylǵa qaraǵanda 11,1 % ósimmen 15 myń gektar alańyna paıdalanylǵan. Tamshylatyp sýarýdy qoldaný aýmaǵy 56 gektardy qurady.

Mal sharýashylyǵy týraly sóz qoz­ǵa­ǵanda, bıylǵy 1 qańtarǵa deıingi sanaq boıynsha iri qara sany 23,1 myń basty quraǵan, bul 2019 jylmen salys­tyrǵanda 4,3%-ǵa artyq. Sonymen qatar byltyr 13 myń tonna et, 28 myń ton­na sút, 282 mln dana jumyrtqa óndi­rilip, aldyńǵy jyldardaǵy kórset­kish­ter­den asyp tústi. Jalpy aýdanda mal sha­rýa­shylyǵy ónimderi aýyl sharýa­shyly­ǵynyń jalpy óniminiń 49%-yn quraıdy.

Aýyl sharýashylyǵyndaǵy negizgi kapıtalda ınvestısııa ósýiniń oń dınamıkasy baıqalady. Jyldyń basynan bastap agrarlyq-ónerkásiptik keshenge (AО́K) 2 mlrd 285 mln teńge mólsherinde qarjy ınvestısııalanǵan. Al bıyl bul salada ınvestısııalar esebinen jalpy somasy 4 mlrd teńgeden asatyn segiz jyljymaly ınvestısııalyq joba iske asyrylyp, 80-nen astam jumys ornyn qurýdy maqsat etken aýqymdy sharýa qolǵa alynbaq. Sonymen qatar shamamen 7,5 mlrd teńgege taǵy da bes jańa ınvestısııalyq jobany iske asyrý jos­parda bar.

Ras, ótken jyl karantındik shekteý­lerge baılanysty kúrdeli kezeń boldy. Biraq buǵan qaramastan, aýdanda kásipkerlik sýbektileriniń sany azaıǵan joq. Kerisinshe, 33 jańa nysan ashylyp, 150 adam jumyspen qamtyldy. Jalpy ótken jyly «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» baǵdarlamasyn júzege asyrý aıasynda Abaı aýdanynda 1 mlrd 362 mln teńge somasyna 42 ınfraqurylymdyq joba iske asyrylyp, 349 jumys orny ashyldy.

Aýdanda «Abaı Sıtı» iri saýda or­­talyǵynyń ashylýy aıtýly oqı­ǵa­nyń biri boldy. Taǵy bir saýda jáne oıyn-saýyq ortalyǵy 2022 jyly paı­da­lanýǵa beriledi dep jospar­lanǵan.

Áleýmettik salada barlyq mindetteme oryndaldy. Mysaly, bilim berý nysandary boıynsha 18 mektep jóndeldi, onyń ishinde 3 mektepte kúrdeli jón­deý jumystary júrgizilgen. Bıyl 4 aýyl mektebinde kúrdeli jóndeýdi jal­­ǵastyrý josparlanǵan. Jergilikti bıýd­jetten 80 kompıýter satyp alý jáne respýblıkalyq bıýdjet esebinen 197 kompıýter, 954 noýtbýk jáne 100 planshet satyp alý arqyly aýdan mek­tepterindegi kompıýterlik park ulǵaı­tyldy. Munyń ózi balalardy qashyqtan tolyqqandy oqytýǵa múm­kindik berdi. Sondaı-aq bıyl mem­leket­tik tapsyrys boıynsha Abaı qa­lasyn­da jáne aýyl­daǵy mektep bazasynda 550 oryndy jeke bala­baqsha, Qyzyl ken­tindegi mektep bazasynda 15 balaǵa arnal­ǵan shaǵyn or­talyq ashylady.

Aýdanda sporttyq ınfraqurylym da damyp keledi. Byltyr Aqbastaý aýylynda jáne Volnyı kentinde 2 kópfýnksıonaldy kort, Abaı qala­synda, Dýbovka aýylynda jáne Qara­bas kentinde 3 Street Workout sport alańy ornatyldy. Al bıyl Kzyl aýylyn­daǵy №8 orta mekteptiń bazasynda 1 kóp­fýnksıonaldy kort ornatý, sondaı-aq Dýbovka orta mektebinde sport alańyna jasyl jamylǵy tóseý jáne qorshaý salý josparlanǵan.

Abaı qalasy men aýdany kezdesken qıynshylyqtarǵa qaramastan, zaman­nyń aǵymyna saı rýhanı turǵyda jań­ǵyryp keledi. Abaı qalasyndaǵy atta­ry ıdeologııalyq turǵyda eskirgen kó­she­lerge ulttyq tanymǵa jaqyn ataý­lar berý boıynsha aýqymdy jumys júr­gizildi. Sonyń nátıjesinde qaladaǵy bu­rynǵy Engels, Karl Marks, Kalı­nın, Lenın, Kýrchatov kósheleri, sáıkesinshe, Álimhan Ermekov, Sáken Seıfýllın, Sherýbaı batyr, Álııa Moldaǵulova atyndaǵy kósheler bolyp ózgertildi.

Bir sózben aıtqanda, hakimniń esimin ıelengen aýdan men qala yntymaq pen birliktiń qalybyn buzbaı júrgizgen baıypty saıasattyń arqasynda baǵyt-baǵdarynan jańylmaı, damýdyń el tańdaǵan biregeı jolyna túsken.

 

Qaraǵandy oblysy,

Abaı aýdany

Sońǵy jańalyqtar

Almaty qalasynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar