Qoǵam • 05 Naýryz, 2021

Qazaq sóziniń barynsha durys tańbalanýyna múddelimiz

301 ret kórsetildi

Búgingi álemdik ǵylymda áńgimeniń ózegine aınalyp otyrǵan úlken taqyryptyń biri – qundylyqtar, adamı qundylyqtar. Qundylyqtardy zertteý úlken ǵylym salasyna aınalyp, adamnyń mádenı jáne rýhanı ıgilikteriniń mánin tereń zerdeleı bastaǵany belgili. Qazir sát saıyn ózgerip, qubylyp jatqan álemde ózińdi tanyp, óz jeke basyńnyń tulǵa retinde qadirin arttyryp, qasıetińdi bilý úshin, ózińdi durys baǵalap, baǵalatý úshin basty ulttyq qundylyqtardy bilý, ony ardaq tutý, qadirin bilip, úlgi etý mańyzdy.

Qundylyqtar sapynda ulttyq kodtar myqshegedeı bekigen, bekitilgen. Qun­dylyqqa aınalýdyń ózi onyń boıyndaǵy ulttyń mádenı-rýhanı kodynyń bolýy­men baılanysty. Qundylyq  – dúnıe­tanymnyń rýhanı ózegi, qoǵamda qalyp­tasatyn san alýan jaǵdaıattardyń tarıhı sebepteri men mánin túsinýge múm­kindik beretin negiz. Basty tarazy osy qundylyq bol­maqqa kerek. О́ıtkeni halyqtyń nemese etnostyń ereksheligi men biregeıligin aıqyndaıtyn  osy – ulttyq qundylyqtar.

Qazirgi kezde qoǵamda júrip jatqan mádenı ózgerister mol. Sonyń eń negizgisi de, mańyzdysy da – qazaq jazýy týra­ly másele. О́ıtkeni jazý – ulttyq qundy­ly­ǵymyzdyń negizgi tuǵyry sanalatyn tili­mizdiń tańbalyq kórinisi.  Búgingi qa­byldanatyn jazý – ulttyń bolashaq rýhanı-mádenı damý baǵytyn anyqtamaq, ult­tyń dúnıetanymdyq bolmysyn tanyt­paq. Sondaı-aq bul jazý  – keleshek úshin rýhanı-mádenı ES-ti saqtamaq. Bul jazý úl­gisi qarym-qatynas quraly retinde ult­tyq sanamyzdaǵy dúnııaýı bolmysymyz­dy jańartpaq. Sondyqtan da qazirgi usy­nylyp jatqan jazý bolashaǵyna el beı-jaı qaramaı, áleýmettik jelilerde, kún­delikti baspasóz betterinde belsendilik ta­nytýda. Qazaq sóziniń barynsha durys tań­balaýyna múddelilik kúnnen-kúnge arta túsýde.

Latyn tańbasyna kóshý – saıası sheshim. Ol qabyldandy. Endigi maqsat – qalyń qa­zaq jurtyna ulttyq ádebı tildi damytatyndaı, áralýan saıası ózgeristerge sáıkes ýaqy­tynda bolǵan kemshilikterdi túzeıtin, táýel­siz qazaq eliniń óz jazýynyń kanon­dyq, ózgermeıtin Álipbıin usyný edi.

Qazirdiń ózinde  álipbıdiń  tórt  nusqasy usy­nyldy. 2017 jyly 11 qyrkúıek kúni Parlamentte latyn nus­qasyndaǵy qazaq álip­bıiniń alǵashqy varıanttary tanys­tyryldy (dıgraf nusqasy). Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2017 jylǵy 26 qazandaǵy № 569 Jarlyǵymen bekitildi (apostrof nusqasy). 2018 jyldyń 19 aq­pa­nynda aldyńǵy shyǵarǵan «Qazaq tili álip­bıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» Jarlyǵyna ózgeris engizdi (akýt nusqasy). 2021 jyldyń
28 qań­tarda Qazaqstan Premer-Mınıstri Asqar Mamın qazaq tili álipbıin latyn gra­fıkasyna kóshirý jónindegi ulttyq komıssııa otyrysyn ótkizdi. Onda latyn qarpindegi qazaq álipbıiniń jańa nusqasy usynyldy (jetildirilgen nusqa).

Elimizdegi álipbı ózgertý sııaqty ja­ýap­kershiligi mańyzdy is Sh.Shaıahmetov atyn­­daǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵyly­mı-praktıkalyq ortalyǵy men A.Baı­tursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtyna júkteldi. Ras, úlken jumystar at­qaryldy. Biraq ókinishtisi sol, álipbı qaıta-qaıta ózgertilgendikten de, onyń ulttyq álipbı retinde enetinine el ishinde kúmán týa bastaǵany da belgili. Álipbı qurastyryp usynýshylarǵa, eń aldymen, jaýaptylyq kerek der edik.

Qazirgi usynylyp otyrǵan jańar­tylǵan álipbı burynǵylarymen salys­tyrǵanda, ras, birshama ońdaldy. Bul – irgeli is­tiń jemisi. Úlken ǵylymı pikirtalastar men dıskýssııalardyń nátıjesi. Álipbı tú­zý jeke ǵalymnyń ózindik kózqarasy  tur­ǵysynan jazyl­maǵany jón. О́ıtkeni bul álipbı ultqa arnalyp otyr, ult múd­desi úshin, rýhanı jańǵyrý úshin, tildiń ishki zańdylyǵyn buzbaı tańbalap, eldiń ótkeni, búgini jáne bolashaǵyn jazý úshin, aqparat almasýdyń qazirgi kúngi basty quraly retinde paıdalaný úshin qajet.

Álipbı jónindegi qazirgi pikirtalas «... árkimniń-aq bar talasy» degen prın­sıpten shyǵyp otyrǵan daý emes, qa­zaq ǵalymdaryna, ásirese, til bilimi ǵa­lymdaryna temirqazyq bolýǵa tıisti Ah­met Baıtursynuly ıdeıalarynyń jal­ǵasyp, til damýynyń qazirgi jáne keıingi satysynda ana tilindegi bas­ty zańdylyqtardyń ornyǵýy úshin, ǵyly­mı negizdelgen, júıelengen pikirdiń qabyl­danýy úshin týyp otyr. 

Eń aldymen, kırıll álipbıinen bas tar­týymyzdyń negizgi sebebi – sanaǵa sil­kinis jasaý,  rýhanı jańǵyrý dep túsin­gendikten de, biz tek orys áripterin túgel alyp tastaýdy ǵana emes, sol keńes saıasaty negizinde kirigip ketken dybystardy da Ahmet Baıtursynuly baılamymen qaı­ta ornyna keltirý dep bilemiz. Qazirgi qol­danystaǵy I men Ý tańbalary da sol orys­tyq áripter úlgisine salýdyń kórinisi. Muny zertteýshilerdiń bári moıyndaıdy. Shyn sóz – ǵylymı sóz. Ataqty orys túrkitanýshylary N.A.Baskakov,
K.K.Iýdahın t.b. syndy ǵalymdardyń qazaq tilindegi UÝ, ÚÝ men  YI, II daýys­ty jáne daýyssyz dybystarynyń I men Ý-ǵa biriktirilýi asyra silteý bolǵany tý­raly aıtqan pikirlerin áleýmettik je­lide ǵalymdar  jazdy. Basqasyn bylaı qoı­ǵanda, I men Ý daýyssyzyn birde daýysty, birde daýyssyz etip, onyń aldyndaǵy daýysty dybystardy jazýda elemeý, keıin múl­de joq etý 1938 jylǵy qaýlymen beki­tilgeni de búgin tarıh bolǵanymen, ke­shegi kúndegi naqty fakti edi. Bul týraly daýysty jáne daýyssyz dybysty bi­riktirip, únemdep jazýdy qoldap júrgen Q.Kúderınova «Qazaq jazýynyń tarıhy men teorııasy» atty eńbeginde 1938 jyl­ǵy álipbı men grafıkadaǵy ózgerister bol­ǵanyn, «UÝ men ÚÝ qosar árip ornyna bir ǵana – Ý, YI men II qosar dybysynyń or­nyna bir ǵana – I tańbasy alynǵanyn» ja­zady (2013 j. 255-bette). I men Ý tań­basy arqyly daýysty jáne daýyssyz dy­bysty biriktirip jazý – grammatologııa zań­dylyǵyna qaıshy. Munda qazaqtyń tól daýysty dybystary jutylady da, daýys­syzdyń kóleńkesinde qalyp, aıtylymda sóz­diń áýezdiligi buzylady. 

«Daýysty dybystar sózdiń jany, daýys­syz dybystar sózdiń táni esebinde» dep sanaǵan Ahmet Baıtursynuly árbir árip pen onyń aıtylý jolyn táptishtep túsin­diripti.  Biz UÝ men ÚÝ-di Ý-ǵa, YI men II-di I-ǵa biriktirip, únemdep jazý arqyly ár sózdiń jeke-jeke «janyn» alamyz. «Daýyssyz dybystar daýys­ty dybystardyń ıeliginde» degende ǵalym qazaq tilindegi úndestik zańynyń erekshe qasıetin aıta otyryp, onyń aıtý men jazýdaǵy naqty ári tabıǵı qalpyn saq­taıtynyn eskeredi. Bul ǵylymı shyn­dyqty keıingi barlyq túrkitanýshy ǵa­lymdardyń moıyndaǵany, teorııalyq ta, tájirıbelik te turǵydan anyqtaǵany taǵy shyndyq.

I – Ý (daýyssyz)

Ý – W (daýyssyz) – bolyp tańbalanýy pro­fessor Á.Júnisbek myrza dáleldep júrgendeı, grammatologııalyq turǵydan tildiń ishki zańdylyǵynan shyǵady. Júıeli sózge ǵana emes, barlyq túrkitanýshy ǵa­lymdar aıtyp ketken, qazir qazaq ǵalym­dary túgelge jýyq qoldap otyrǵan (Or­fotopqa enbegen ǵalymdar túgelge jýyq) ǵy­lymı anyq pikirge álipbı jasaýshy ǵalym­dardyń nege toqtamaı otyrǵany túsiniksiz.   

Qazirgi I daýyssyz dybysy A.Baı­tursynuly atyndaǵy til bilimi ıns­tıtýty usynǵan álipbıde Ý (ýaı) tańbasymen berilgen edi. Bul tańba qazirgi qoldanysqa birshama enip, jazylyp júr. N.Nazarbayev, K.Tokayev t.b. kisi ataýlarynyń jazylýy osy­laı qalyptasty.

Jańartylǵan álipbıde daýysty dybystar jýan jáne jińishke syńarymen, jińishke juby bazalyq árpinen ýmlaýt arqyly ajyratylǵan (a-ä, o-ö, u-ü). Osy júıe y men i jýan-jińishke syńarynda da buzylmaı, y – I, i – i túrinde jazylýy jalpy jazý júıesin saqtaý úshin de, oqýshyǵa túsindirý úshin de, este saqtaý úshin de ma­ńyzdy bolar edi.

Usynylyp otyrǵan álipbıdegi v  ár­piniń saqtalýynyń sebebin  -ov, -ev, -ova, -eva bolyp aıaqtalatyn kisi teginde jıi kezdesetindigimen túsindirýge bolady. Biraq f dybysynyń qazaq sózinde kez­despeıtini, arab-parsy tilinen engen sóz­derdiń bárinde «p» bolyp qalyptasyp ket­keni anyq (faryz – paryz, fatýa – pátýa, fer­ǵaýyn – perǵaýyn, falsafa – pálsapa, Fatıma – Patyma, Fazyl – Pazyl).  Álip­bıde F-F tańbasynyń tek «fýtbol» (aıaqdop nemese putbol ) sózi sııaqty sanaýly ataýlardy jazý úshin alynyp otyrǵanyn qoldaý qıyndaý. F(f), h (h), ý (v) – áripteri 1938 jylǵy «Qazaq álippesi men orfografııasyn biraz ózgertý týraly» qaýlysy negizinde engen edi.     

Búgingi tańda jazýdy ózgertýde eski men jańanyń tartysy aıqyn kórindi. Jazý ózgertý tek álipbı ózgertý emes eke­ni anyq bilindi. Jazý ózgertý degen, shyndap kelgende, astary tereń, qyrtysy mol, saıası da, ekonomıkalyq ta, áleýmettik te másele ekenin naqty sezindik.

Eski dep – keshegi zamany ótken keńes­tik kezeń men sol kezeń týǵyzǵan tildegi jalǵan qısyndy túsinemiz. Jańa dep – rýhanı jańǵyrý ýaǵynda jańaryp jat­qan Ahmet qaǵıdasyn uǵamyz. Ult múddesi úshin 5 ret túrmege túsip, 2 ret jer aýdarylǵan Ahmet Baıtursynuly ózi aıtqan «erteńin» erteńge uzartpaı, bolashaq ıyǵyna júk etip artpaı, Táýelsizdik tańynyń 30 jylynda tildiń ishki zańdylyǵynyń óz suranysyna oraı sheshermiz. Álipbı máselesi oń sheshimin tabý úshin, álipbı jasaýshy ǵalymdarǵa, eń aldymen, «menbilemdik» sanadan ult­tyq sana bıigine kóterilýi mańyzdy. Ýa­qyt­tyń ózi osyny talap etkendeı. Qa­z­ir­gi ǵalymdar arasynda oryn alǵan pikir­talastardyń da sebebi bar, saldary da oń bolady, paıdasy El úshin. Halyq­tyń kókirek kózi ashyldy. Keńes úki­meti qu­laqqa quıǵan, sińip qalǵan «keńesterden» qalyń jurtshylyq birte-birte boı tarta bastady. Álipbı týra­ly ǵylymı oı saralanyp, pikirdiń aı­qyndyǵy naqtylanyp, aq pen qarasy ajy­rap keledi.

Demokratııa dendeı engen bizdiń qo­ǵamda qandaı álipbı kerek ekenin ult bolyp qazaq balasy ózi tańdaıtyn deńgeıge de jaqyndap kelemiz. Tildiń rýhanı qun­dylyq ekenin tereńnen túsingendikten, qazirgi qalyń qaýym da, zııalylar da, til bi­limi ǵalymdary da qazaq sóziniń barynsha durys tańbalaýyna múddeli.

 

Anar SALQYNBAI,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory

 

Uqsas jańalyqtar