Ekonomıka • 05 Naýryz, 2021

Salaǵa dem bergen jan

26 ret kórsetildi

О́mir bir orynda turmaıtynyn eskersek, keshegi jáne búgingi adamdy salystyrý qısynǵa kelmeıtini anyq. Shyndyǵy sol, tehnologııalyq úderister qarqyn alǵan dáýirde «mynaý erdiń isi, anaý áıeldiń atqaratyn jumysy» dep bólip jaratyn kúnder kelmeske ketkeni qashan?! Tipti er azamattardyń qolynan kele bermeıtin sharýany názik jandylardyń urshyqsha ıirip jatatyn kezderi az emes.

Investorlardyń elimizge kelýge dáti barmaıtyn

Ol bir qolymen besikti terbetip qana qoımaı, elimizde tyńnan túren salǵan salanyń damýyna úlesin qosyp keledi. Aınur Sospanova on jyldan artyq ýaqyttan beri Qazaqstanda balama qýat kózderiniń keń etek jaıýyna eńbek etip, atalǵan baǵytty reformarlyq turǵyda ilgeriletýge qareket etip júr. Dálirek aıtsaq, ol Energetıka mınıstrligine qarasty Jańartylatyn energııa kózderi departamenttiń dırektory. Alaıda onyń qyzmettik mansaby ustazdyqtan bastalǵanyn aıta ketken oryndy. Fızık-matematık mamandyǵyn tamamdaǵan azamatsha 8 jyldyq ǵumyryn L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde oqytýshylyq qyzmetke arnaǵan. Keıingi 20 jylda jekelegen kompanııalar men memlekettik qurylymdarda aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar salasynda tabandy túrde eńbek etken. Sońǵy 11 jylda jańartylatyn energııa kózderi baǵytynda tabysty jumys istep keledi.

Qazir adamzat turaqty damýǵa bet burǵandyqtan balama qýat kózderi onyń ajyramas bóligi ispetti. Jahandyq úrdisten Qazaqstan da qalys qalmaýǵa qamdanyp, osy baǵyttaǵy izdenisterdiń úlesin jyldan-jylǵa arttyryp jatyr deıdi keıipkerimiz.

«Negizinen, elimizde jańartylatyn energııa kózderi 2009 jyldan bastap qolǵa alynǵanyn aıta ketken jón. Nege deseńiz, sol jyly jańartylatyn energııa kózderin qoldaý týraly zań qabyldanǵan edi. Osydan keıin salalyq júıeni qalyptastyrýdy ázirlep, ınvestorlarmen jumys isteı bastadyq. Biraq ta bul kezeńde Qazaqstanǵa ınvestorlar kelýge daıyn emes bolatyn. О́ıtkeni olar ınvestısııalyq klımattyń qolaısyzdyǵyn alǵa tartyp, táýekelge barýǵa júrekteri daýalaǵan joq. Dese de 2013-2014 jyldardan bastap tıisti zań ózgertilip, jeńil tarıfter engizildi. Elektr energııasynyń biryńǵaı satyp alýshysyn anyqtadyq. Sodan keıin elektr energııasyn satý jáne satyp alý júıesin ázirlep, teńgeniń dollarǵa qatysty baǵamynyń ózgerýin eskere otyra tarıfter ındeksteýden ótkizildi. Mine osy kezden elimizge alǵashqy ınvestorlar kele bastady. Alǵashqy kúnnen qýat alatyn 50 MVt-tyq elektr stansasy 2014 jyly Jambyl oblysynda salyndy. Iаǵnı, bul kezeń elimizdegi balama qýat kózderiniń bastaýy boldy desek te artyq bolmaıdy», dedi Aınur Sospanova.

EXPO kórmesin kórkeıtýge atsalysty

Sóz oraıy kelgende aıta keteıik, bul mamannyń bastaýymen 2017 jyly elordada ótken  EXPO halyqaralyq kórmesinde Qazaqstan pavılonynyń taqyryptyq mazmuny tolyqtyryldy. Onyń aıtýynsha, atalǵan jahandyq shara elimizde turaqty energetıkanyń qanat qaǵýyna jol ashty.

«Elektr stansalary 3-4 jyl ishinde kezeń-kezeńmen salynatynyn eskersek, elimizdegi negizgi balama qýat nysandary 2018-2019 jyldary iske qosyldy. Búginde respýblıka aýmaǵynda jalpy kólemi 1700 MVt-qa jýyqtaıtyn jańartylatyn energııa kózderi jumys istep tur. Onyń ishinde 100 MVt-tyq kún jáne jel elektr stansalary bar. Álemdik deńgeıde alyp qarasaq, bul jaman nátıje emes. 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha jańartylatyn energııa kózderiniń úlesi 3%-ǵa jetti. 2025 jylǵa qaraı onyń kólemin 6%-ǵa jáne 2030 jylǵa qaraı 10%-ǵa jetkizý mejesi qoıylyp otyr. О́ńirler bólinisinde klımaty jyly ońtústik aımaqtarda kún elektr stansalaryna basymdyq berilgen. Onyń jarqyn mysaly retinde Túrkistan, Jambyl oblystaryn keltirýge bolady. Jel elektr nysandaryn dalaly jáne taýly óńirlerde damytqan qolaıly. Aıtalyq, Almaty jáne Aqmola oblystary. Qazir perspektıvalyq baǵyt retinde gıdro energetıkaǵa basymdyq berilmek. Sebebi bul baǵyttaǵy jobalardy júzege asyrý qymbatqa soqpaıdy. Desek te bul kún jáne jel elektr energetıkaǵa kóńil bólinbeıdi degendi bildirmeıdi», dedi departament dırektory.

Aýksıon tarıfti arzandatty

2018 jylǵa deıin jańartylatyn energııa kózderinen óndirilgen energııanyń quny dástúrli energııa nysandaryna qaraǵanda qymbatqa túsetin. Máselen, kún elektr stansasynan óndirilgen energııanyń tarıfi MVT-qa shaqqanda 34 teńgeni qurasa, jel elektr stansasynan óndirilgen qýat tarıfi 22 teńge bolatyn. Áıtse de 2018 jyldan keıin tarıfti tómendetý maqsatynda tıisti vedomstvo aýksıon ótkizý formatyna aýysty. Bul energetıka naryǵyndaǵy baǵa saıasatyna oń áser etti deıdi A.Sospanova.

«Aýksıon tártibine kóshkennen keıin tarıfter shamamen eki esege tómendedi. Mysaly, 2014 jyly kún elektr stansasynan óndiriletin energııanyń tarıfi MVT-na 34 teńge bolsa, aýksıondaǵy shekti baǵasy 17 teńgeden aspaıdy. JEK nysandarynyń ıelerine Syrtqy ister mınıstrliginiń ınvestısııalar komıtetimen basym baǵyttaǵy ınvestısııalyq kelisimshartqa otyryp, salyqtyq jeńildikter alýǵa múmkindikter qarastyrylǵan. Iаǵnı, Kásipkerlik týraly kodeksinde qamtylǵan normatıvterdi balama qýat kózderimen aınalysatyn isker azamattarda paıdalanýǵa quqyly», dedi vedomstvo basshysy.

Bul salany qarqyndatyp, órkendetý úshin naryqta júıelik ózgerister qajet dep sanaıdy keıipkerimiz.

«Jańartylatyn energııa kózderiniń nysandary óndirilgen energııany jelige jiberedi. Ol KEGOC júıelik operatorynyń nemese óńirlik elektr jelilik kompanııalardyń jelileri bolýy múmkin. Eger de atalǵan jeliler energııany qabyldap, taratýǵa daıyn bolmasa, onda JEK nysandaryna da qajetti qýat kólemin óndirý ońaıǵa tımeıdi. Budan bólek, aspannan kúnniń kózi kórinbeı jáne jel soqpasa, sáıkesinshe energııa da óndirilmeıtinin júıelik operator eskerý qajet. Sondyqtan da ol ortaq júıege basqa balamany berýge daıyn bolǵany abzal. Bul problema bizdiń elimizge ǵana tán emes. Bul álemdik úrdis. Ár memleket ony óz betinshe sheship keledi», dedi A.Sospanova.

Atalǵan máseleni sheshýdiń amaly retinde otandyq mamandar elimizde manevrlik qýat kózderin damytýdy kózdeýde. Osy baǵytta jaýapty organ aýksıon ótkizýdi josparlap otyr.     

Sońǵy jańalyqtar

Almaty qalasynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar