Ǵylym • 11 Sáýir, 2021

Ǵylym – qoǵamdy damytýdyń qaınar kózi

147 ret kórsetildi

Qazir búkil álem, sol álemniń bir bólshegi retindegi bizdiń elimiz de jedel aqparattandyrý dáýirinde, qarqyndy damyǵan tehnologııalar ǵasyrynda damyp keledi.

Mundaı jahandyq damý men básekege qabilettilikke bastamashyl ǵalymdardyń ǵylymı ázirlemeleri men jetistikteri, sony jańalyqtary arqyly qol jetkizetinimiz aqıqat. Ǵylymnyń damýy eldiń jalpy órkendeý deńgeıiniń, onyń ekonomıkalyq ál-aýqatynyń, áleýetiniń artýyna negiz bolady. Qazaqstandaǵy ǵylymnyń jaǵdaıy qandaı, ǵylymdy damytý jáne qazaqstandyq ǵalymdardyń bedelin arttyrý úshin qandaı sharalar atqarylyp keledi degen saýaldar qoǵamdy mazalaıtyny ras. Osy rette elimizdiń Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık Murat JURYNOVPEN áńgimelesken edik.

– Murat Jurynuly, Táýelsizdik alǵaly 30 jyldyń ishinde otandyq ǵylymdaǵy ózgerister, onyń ekonomıkamen baılanysy, ekologııany saýyqtyrýǵa, ónerkásip salalaryn, mádenıetti damytýǵa qosqan úlesi týraly aıtsańyz?

– О́mirdegi myzǵymas aksıomalardyń biri – «Ǵylym eshqashan joıylmaıdy» degen qaǵıdat. Tek ǵylym ǵana progreske jeteleıdi, tek ǵylymnyń ǵana bıik murattary adamzattyń ózine qyzmet etýine jol silteıdi. Jalpy alǵanda, adam balasynyń shyndyqty bilýge degen umtylysy ejelden qalyptasqan qasıet deýge bolady. Múmkin, uly mártebeli tabıǵat adamdy dál osyndaı aqylmen jaratqan shyǵar. Alǵashqy adam jer betinde paıda bolǵan sátten bastap ózine azyq tabýǵa, zilzaladan, tabıǵı apattardan, janýarlardan, jaýlarynan qorǵanýǵa májbúr boldy. Qorshaǵan álemdi, tylsym da qupııa, jumbaq qubylystardy túsinýge degen qushtarlyq, barlyq qupııalardy ashýǵa degen umtylys, talmas qyzyǵýshylyq – munyń bári adamnyń shynaıy bolmysy. Sondyqtan ǵylym eshqashan joǵalmaıdy.

Aldymen Ulttyq ǵylym akademııasy tarıhynyń mańyzdy kezeńderin qysqasha eske túsireıik. 1932 jyly KSRO ǴA Tóralqasy Almatyda KSRO ǴA qazaqstandyq bazasyn uıymdastyrý týraly sheshim shyǵardy. 1938 jyly ol ókilettikteri men quqyqtary kúsheıgen KSRO ǴA-nyń Qazaq fılıaly bolyp qaıta quryldy. 1946 jyly Almaty qalasynda Qazaq KSR derbes Ǵylym akademııasy ashyldy. UǴA-nyń tuńǵysh prezıdenti kórnekti ǵalym, geolog, KSRO ǴA jáne QazKSR ǴA akademıgi, Lenındik jáne Memlekettik syılyqtardyń laýreaty Qanysh Imantaıuly Sátbaev boldy. Jyl saıyn atap ótiletin «Ǵylym qyzmetkerleri kúni» ǵalymnyń týǵan kúnine oraı 12 sáýir kúnine belgilengendigi de teginnen-tegin emes. Osy jyldyń qazan aıynda dástúr boıynsha, QR UǴA óziniń 75 jyldyǵyna arnalǵan mereıtoılyq sessııasyn ótkizýge daıyndalýda, oǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Q.K.Toqaev qatysady dep úmittenemiz.

AQSh-ta jáne Batys Eýropa elderinde belgili bir eldegi ǵylym salalarynyń damýy birinshi kezekte ony qarjylandyrý kólemine baılanysty baǵalanady. Bul másele bizdiń ǵalymdarymyzdyń arasynda asa qyzyǵýshylyq týdyryp keledi. 2018 jylǵy ǵylym bastan keshirgen daǵdarystan keıin qarjylandyrý kólemi eń tómengi deńgeıge quldyrap, IJО́-niń 0,12%-yna tómendegennen keıin, Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Aımaǵambetovtiń basshylyǵynyń, BǴM belsendi jumysynyń arqasynda ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy (ǴZTKJ) qarjylandyrý kólemi álemdegi qarjylyq jáne ekonomıkalyq daǵdarystan týyndaǵan memlekettik bıýdjet tapshylyǵyna qaramastan, jyl saıyn ósip keledi. Ǵylymdy qajet etetin ónimniń úlesi jáne IJО́-niń jalpy kólemine shaqqandaǵy ǵylymǵa arnalǵan shyǵystar bilimge negizdelgen ekonomıkanyń negizgi kórsetkishteri bolyp sanalady. Ekonomıkasy damyǵan elderdiń kópshiliginde zertteýler men ázirlemelerge jumsalatyn ishki shyǵyndardyń úlesi IJО́-niń jalpy kóleminde shamamen 3,0%-dy quraıdy. Mysaly, Shvesııada – 3,8%, Fınlıandııada – 3,5%, Japonııada – 3,44%, Ońtústik Koreıada – 5%, AQSh-ta – 2,84% jáne Germanııada – 2,54%. Budan ári salystyratyn bolsaq, Reseıde – 1,2%, Ýkraınada, Ázerbaıjanda, Jańa Zelandııada – 1,16%, Ońtústik Afrıkada – 0,92%. Bul rette AQSh-tyń ǵylymǵa jumsaıtyn qarajaty álemdik shyǵystardyń shamamen 40%-yn, ıaǵnı 511 mlrd dollaryn quraıdy. Ekinshi orynda – Qytaı 451 mlrd, Reseı Federasııasy ondyqty aıaqtaıdy – 39 mlrd. Bizdiń elimizde qabyldanǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasyna sáıkes ǴZTKJ-ny qarjylandyrý kólemi 2025 jylǵa qaraı IJО́-niń 1,0%-yna jetýge, ıaǵnı 3-4 ese ósýge tıis. Sondyqtan qazaqstandyq ǵalymdardyń bolashaǵy zor dep senemin. Kelesi jyly bul kórsetkish TMD-nyń kóptegen aldyńǵy qatarly elindegideı IJО́-niń 0,7%-yna jetýge tıis dep úmittenemiz.

– Jaqynda BAQ-ta Bilim jáne ǵylym mınıstrligin ekige, ıaǵnı aǵartý men joǵary bilim jáne ǵylym mınıstrligine bólý týraly usynys jarııalandy. Aıtyńyzshy, bul usynys qandaı ýájderge negizdelgen?

– Birinshiden, bul meniń usynysym emes, sondyqtan men ony negizdeý týraly oılanǵan emespin. Ekinshiden, bul meniń ǵylym men bilim alý «ilim» dep atalatyn jıdektiń bir jemisi degen pikirime qaıshy keledi. Qazaq tilinde «ilim» dep atalatyn uǵym asa keń maǵynada qoldanylady. Men baspasózde jáne baıandamalarymda «Mektep – JOO – Ǵylym» tizbegi bir-birimen tyǵyz baılanysty ekenin birneshe ret aıtqan edim. Mektepterge arnalǵan barlyq jańa ádistemelik quraldar men oqý materıaldaryn JOO-nyń pedagogıkalyq kafedralarynyń ǵalymdary ǵylymı-zertteýler negizinde ázirleıdi, al stýdentter oqý praktıkalarynyń barlyq túrlerin mektepterde ótedi. Sondyqtan BǴM-ni eki mınıstrlikke bólý orynsyz dep sanaımyn.

– Ekonomıkany qarqyndy damytý úshin onyń ǵylymǵa negizdelgen qandaı joldary bar ekenin aıtyp berseńiz?

– Eń bastysy, ǵylymnyń ekonomıkanyń naqty sektorymen ózara baılanysyn kúsheıtý, ǵylymı qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý qajet. UǴA mereıtoılyq sessııasynda Memleket basshysynyń ǵylymı-zertteýlerdi qarjylandyrý úshin ónerkásiptiń óndirýshi salalarynyń 1,0%-yn kirisin tájirıbelik-eksperımenttik sehtaryn, konstrýktorlyq bıýrolar qurýǵa jáne ónerkásiptik kásiporyndardyń tehnologııalyq mindetterin sheshýge jumsaý týraly usynysyn tezdetip iske asyrý qajet. Bul sheshimniń oryndalýyn Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev óz baqylaýyna alyp otyr.

Mınıstrlikte osy ýaqytqa deıin qalyptasqan júıe boıynsha 380-ge jýyq ǴZI teń jaǵdaıda baıqaýǵa qatysady. Nátıjesinde, jańa qurylǵan JShS ataqty, tájirıbeli ǴZI-men birdeı deńgeıde turady. Qazirgi kezde ǵylymı uıymdarǵa az ǵana qarjy bólinetindikten, jetekshi ǵylymı mektep apatty jaǵdaıǵa tap bolyp otyr. Reıtıng nátıjeleri boıynsha anyqtalatyn ǵylymı uıymdardyń kategorııalyq júıesine oralý qajet. Bul jaǵdaıda, reıtıngke sáıkes, ár ǵylymı mekemeniń qarjylandyrý kólemi aıryqsha bolýy kerek.

– Ǵalymdar arasynda bizdiń dástúrli «ǵylym kandıdaty» jáne «ǵylym doktory» dárejelerin «joǵaltýymyz» durys bolmady degen pikir bar. Qazirgi PhD doktorantýra ǵylym úshin asa tıimdi emes, óıtkeni doktoranttar óz ýaqytynyń jartysyn oqýǵa jumsaıdy delinedi. Osy jaıynda ne aıta alasyz?

– Bizdiń Bolon konvensııasyna kirýimiz sátti bolmaǵanyn moıyndaǵanymyz jón. Biz ǵylymı kadrlardy daıarlaýda TMD úshin dástúrli qaǵıdalardy, atap aıtqanda, basqa TMD elderi sııaqty dástúrli aspırantýra men doktorantýrany saqtap qala almadyq. Eski dástúrli júıeden keıbir elementterdi saqtaı otyryp, jańa elementterdi engizý kerek edi. Mysaly, ǵylym doktory ataǵy Qazaqstannan basqa, barlyq TMD elinde saqtaldy.

PhD jáne qaýymdastyrylǵan professor (dosent), sonymen qatar professor ǵylymı ataqtaryn alý da qıyndyq týdyryp keledi. Bul joǵary oqý oryndaryndaǵy ǵylymı qyzmetkerler men professor-oqytýshylar quramy sanynyń kúrt qysqarýyna alyp keldi. Degenmen, bul máselede de biz mınıstr A.Aımaǵambetov tarapynan túsinistik pen qoldaý taba bildik.

– Ulttyq ǵylym akademııasy Táýelsizdiktiń 30 jyly ishinde qandaı joldan ótti? Akademııanyń Qazaqstan ǵylymynyń damýyndaǵy róli qandaı?

– Bıylǵy jyly elimizdiń ǵylymy men ekonomıkasyna turaqty ári tıimdi qyzmet etip kele jatqan klassıkalyq Ǵylym akademııasy – QR UǴA óziniń 75 jyldyq mereıtoıyn atap ótedi. Qazaqstannyń Ulttyq ǵylym akademııasy TMD elderiniń klassıkalyq ǵylym akademııalarynyń ishinde birinshi bolyp keńestik modelden bas tartyp, batys-eýropalyq jumys úlgisin qabyldady. Jańa damý jolyndaǵy Akademııa halyqaralyq deńgeıde moıyndaldy. Ol álemdegi eń abyroıly jáne basty ǵylymı qaýymdastyqtar men ǵylymı qoǵamdastyqtardyń bedeldi múshesi boldy.

Qazirgi ýaqytta QR UǴA quramynda 260-tan astam akademıkter men korrespondent-músheleri bar, otandyq ǵylymnyń barlyq salalaryn qamtıtyn elimizdiń jetekshi ǵalymdar shtaby bolyp sanalady. Sonymen qatar QR UǴA quramyna akademııanyń 40 ujymdyq múshesi kiredi, olardyń arasynda ulttyq jáne iri óńirlik ýnıversıtetter men barlyq akademııalyq ınstıtýttar bar. Olar Ǵylym akademııasyn Qazaqstannyń ǵylymı-tehnıkalyq progresin jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýyn qamtamasyz etetin negizgi kúshke aınaldyryp keledi.

QR UǴA ǵalymdary «Ǵylym týraly» zańǵa sáıkes, jyl saıynǵy ǵylym boıynsha Ulttyq baıandamany daıyndaýdy jalǵastyrýda, sonymen qatar 1946 jyldan bastap shyǵarylatyn jáne álemniń 73 eline, onyń ishinde AQSh Ulttyq kongresiniń kitaphanalaryna, Ulybrıtanııa Koroldik qoǵamyna, Fransýz ǵylym akademııasyna jetkiziletin biregeı jýrnaldardy shyǵarýda. Ol jýrnaldardyń suranysy joǵary ári Scopus jáne Web of Science halyqaralyq bazalaryna kiredi.

Qazaqstan ǵylymy eleýli zııatkerlik áleýetke ıe bola otyryp, eldiń halyq sharýashylyǵy áleýetin saqtaýda ǵana tıimdi bolyp qoımaı, sonymen qatar geologııa, hımııa, munaı hımııasy, metallýrgııa, bıologııa, matematıka, fızıka, medısına, agrarlyq ǵylymdar, tarıh, mádenıet, til jáne ádebıet salasyndaǵy zertteýlerdiń damýyna úles qosa otyryp, serpindi tehnologııalardyń jasalýyn derbes qamtamasyz ete alady.

Ulttyq ǵylym akademııasy qoǵamdyq birlestik bola otyryp, óz tájirıbesin keńeıtýmen jáne sheteldik uıymdarmen baılanys ornatýmen belsendi túrde aınalysyp keledi. Mysaly, HǴAQ (KSRO ǴA murageri) Túrki álemi Ulttyq ǵylym akademııalary odaǵynda, Shanhaı yntymaqtastyq uıymynda mańyzdy oryn alady. Al 2020 jyly Almaty qalasyndaǵy QR UǴA bazasynda ANSO – Qytaı Ǵylym akademııasy bazasynda qurylǵan Ulttyq Ǵylym akademııalary Alıansynyń jáne Ortalyq Azııa Ulttyq ǵylym akademııalarynyń ortalyǵyna aınalǵan ǵylymı uıymdardyń óńirlik bólimshesi ashyldy.

Qazirgi kezde QR UǴA aldynda jańa mindetter qoıyldy. Mysaly, el Prezıdenti Q.K.Toqaevtyń Jarlyǵymen ǵylym boıynsha jyl saıynǵy «3 jylda 1 ret kezeńdilikpen forsaıttyq zertteýler nátıjelerine taldaý júrgizý qajettiligi týraly» Ulttyq baıandamany daıyndaý qaǵıdalaryna tolyqtyrýlar engizildi.

Jaqynda Memlekettik hatshysy Q.Kósherbaev pen QR BǴM mınıstri A.Aımaǵambetov UǴA Tóralqasymen kezdesip, ǵylymnyń ózekti máselelerin, ony elimizde odan ári damytý joldaryn, sondaı-aq Akademııanyń 75 jyldyq mereıtoıyna daıyndyq máselelerin talqylady.

– Jaqyn bolashaqta Qazaqstan ǵylymynyń aldynda qandaı mindetter tur? Ony damytý boıynsha qandaı usynystar bar?

– Qazaqstan ǵylymynyń aldaǵy mindetteri boıynsha myna máselelerge nazar aýdarý kerek dep oılaımyn. Ǵylymı jetistikter dolbarlap aıta salýǵa kelmeıdi. Alaıda olardyń praktıkada qoldanylýyna birqatar obektıvti jáne sýbektıvti sebepter kedergi keltirýi múmkin. Olardyń aldyn alý úshin ǵylymnyń ekonomıkanyń naqty sektorymen ózara is-qımylynyń ońtaıly nysandaryn jáne eki tarap úshin de ózara tıimdi ǵylymı qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý tetigin tabý qajet. A.Aımaǵambetov pen onyń jas komandasynyń kelýimen, BǴM-degi jumys jandanǵanyn, ásirese ǵylymı qyzmetti damytý boıynsha júıeli sıpatta júrgizile bastaǵanyn aıtýymyz kerek. Mınıstr UǴA-ǵa akademıktermen jáne korrespondent-múshelermen kezdesý úshin jáne respýblıkanyń ǵylym salasynyń birqatar ózekti máselesin talqylaý maqsatynda arnaıy keldi. Mınıstrliktiń júıeli jańalyqtarynyń negizinde qarjylandyrýdyń udaıy ósýi bastaldy. ǴZTKJ-ǵa arnalǵan konkýrstar jyl saıyn jáne sanattar boıynsha birneshe ret ótkizile bastady. Qazirdiń ózinde biz qarjylandyrýdyń eki eseden astam óskenin kórip otyrmyz. Sonymen qatar bilim men ǵylymdy damytýdyń jańa memlekettik baǵdarlamasyna 2025 jylǵa qaraı ǵylym shyǵyndaryn IJО́-niń 1% mólsherine jetkizý mindeti engizildi. Bul ǵylymdy qarjylandyrý kóleminiń 4 ese ósetinin kórsetedi. Sonymen qatar kelesi jyly-aq ǵalymdar birqatar ilgerileýdi sezinetin bolady dep úmittenemiz.

Mınıstrdiń usynysy boıynsha doktorantýra bitirýshilerine oqýdy aıaqtaǵannan keıin dıssertasııany aıaqtaý jáne qosymsha aqysyz qorǵaý úshin bir jyl beriledi. Doktoranttardyń shákirtaqysy kóterilýde, ol endi 150 myń teńgege jetip otyr.

Qazaqstan munaı, kómir, gaz jáne ýran keni, hrom, mys jáne temir, alıýmınıı, myrysh, qorǵasyn jáne qospalaýshy elementter, asyl jáne sırek metaldar qoryna baı ekeni belgili. Jyl saıynǵy eksport keleshekte 9 mlrd dollarǵa jetýi múmkin (onyń ishinde munaı men gaz – 6 mlrd dollar). Respýblıkanyń barlanǵan mıneraldyq shıkizat qory 3 trln AQSh dollaryn quraıdy, onyń ishinde alynatyn bóligi – 2 trln AQSh dollary. Mundaı tabıǵı baılyqty utymdy paıdalaný Qazaqstannyń aldynda zor bolashaq ashady. Qazaqstannyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasy da osyǵan baǵyttalǵan.

Sondaı-aq bizdegi resýrstar men ekologııalyq rezervter úshin kúrespen qatar, «kemel adam», «adamı kapıtal» dep atalyp júrgen zııatkerlik áleýet úshin kúres budan da ótkir bolatynyn atap ótken jón. Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev óziniń resmı sózinde qoǵamda ádilettilik ornatýdyń mańyzdylyǵyna nazar aýdardy. Adamzat óziniń alǵashqy kúnderinen bastap ádil qoǵam qurýmen aınalysyp keledi. Bul týraly hadısterdiń birinde bylaı delingen: «Muhammed (s.ǵ.s.) paıǵambardyń sahabalarynyń biri: «Aqyrzaman qashan bolady?» dep suraıdy. Ol: «Qııanat pen ádiletsizdik shekten shyqqan kezde», dep jaýap beredi». Al qııanat degen ne? Bul ebi bar, maman adamǵa oǵan laıyqty jumysyn bermeý». Munyń bári kadrlar máselesiniń óte mańyzdy ekenin kórsetedi. Birde áńgime barysynda qytaılyq áriptesimiz óz eliniń ekonomıkasynyń qarqyndy ósýin saılaý júıesin engizý arqyly barlyq jerde, barlyq aımaq pen uıymda, ónerkásiptik kásiporynda jáne t.b. talantty jetekshilerdiń kelýimen túsindirdi. Jasyryn daýys berýge ujymdardyń barlyq múshesi, osy aýdandar men aımaqtardyń turǵyndary qatysady. Osylaısha, sybaılas jemqorlyq, kedeılik pen jumyssyzdyq joıylǵan.

Qazaqstandaǵy ǵylym men bilim berý árqashan TMD-nyń jetekshi tobynyń qatarynda bolǵan jáne Qazaqstannyń ornyqty damýy men gúldenýi jolynda bizdiń qoǵamymyzdyń ekonomıkasy men mádenıetin ilgeriletýge járdemdesýge ábden qabiletti.

Osy múmkindikti paıdalana otyryp, Akademııadaǵy áriptesterimdi jáne barlyq otandyq ǵalymdardy Ǵylym qyzmetkerleri kúnimen quttyqtap, tolaǵaı shyǵarmashylyq tabys, otbastaryńyzǵa amandyq-saýlyq, baq-bereke tilegim keledi!

 

Áńgimelesken

Dýman ANASh,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar