Ekologııa • 14 Sáýir, 2021

Balqashtan baq taımasyn desek...

69 ret kórsetildi

Keıingi ýaqytta Balqash kóliniń bolashaǵyna alańdaýshylar kóbeıdi. Máselege baıbalammen emes, baıyppen úńilgenderdiń de bazynasy barshylyq. Jaman aıtpaı jaqsy joq, Qazaqstannyń ońtústik-shyǵysynda ornalasqan aıdyndy kól Araldyń kúıin keship qalmaı ma? Bul másele jóninde Ekologııa mınıstrligi ne deıdi?

Balqash kóliniń qadir-qasıeti men qajettiligi týraly ámbege aıan dese de bolady. Sondyqtan sıpatyna emes, qazirgi ahýalyna mán bersek. 2000 jyldary teńiz deńgeıinen 346 metr joǵary turǵan kól búginde 4-5 metrdeı tartylǵan. Tuıyq kóldiń  basty máselesi syrttan keletin sý deńgeıine baılanys­ty. Ásirese, Balqashtyń batys bóligine kuıatyn  Ile ózeniniń mańyzy orasan. Bul tustaǵy sýdyń tushy bolatyny sodan. Budan bólek, Qaratal, Aqsý, Lepsi, Aıagóz sekildi ózender de qosylady. Soǵan qaramastan, kól kóleminiń ózgeriske ushyraýyna túrli faktor áser etýi yqtımal. Ileniń Tıan-Shan taýynan bastaý alatyn Tekes pen Kúnes jáne Qas ózenderiniń qo­sylýynan paıda bolatynyn eskersek, máseleniń túıini áride jatqan sy­ńaıly. Osyndaı sebepterge baılanys­ty birneshe jyldan beri Qazaqstan men Qytaı transshekaralyq ózenderdi paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi birlesken komıssııa jumysyn uıymdastyryp keledi. Kelissózder barysynda qazaqstandyq tarap qaınar kózin Qytaı aýmaǵyndaǵy taýlardan alatyn ózen aǵysyna Balqash kóliniń táýeldi ekenin jasyrmaǵan. О́ıtkeni Balqash kólin Ile ózeninsiz elestetý múmkin emes. Al sol ózen boıyn jaǵalaı ornalasqan jurt tirshilik náriniń azaıyp bara jatqanyn aıtýda. Bir ǵana mysal, 2020 jyldyń tamyz aıynyń basynda Ile transshekaralyq ózenindegi sý deńgeıiniń tómendiginen Qapshaǵaı qalasynyń halqy aýyz sý jáne sýarmaly sýdyń tapshylyǵyna dýshar boldy.

Másele «Qazsýshar» RMK-nyń Almaty fılıaly 1,5 shaqyrymdyq qosymsha jetkizýshi kanal-qubyryn salǵannan keıin ǵana sheshimin tapqan. Osy sekildi irili-usaqty máselelerdiń kezigip jatatyny jasyryn emes.

– О́zen-kólderden aıyrylyp qalý qalypty tendensııaǵa aınalyp barady. Ekologııanyń ózgerýi men suranystyń artýyna baılanysty sý resýrstarymyz zardap shegip jatyr. Máselen, zaýyttar men fabrıkalardyń zııanyn aıt­­paǵannyń ózinde, ońtústigimizdegi alpaýyt kórshimizden keletin Ile ózenin tutynýshylar sany qarqyndy ósýde. О́zen sýy azaıǵan saıyn Balqashtan aıy­rylý qaýpi de sonshalyqty kóbeıedi. Bul iske geosaıası jaǵdaıǵa aralasa ala­­­tyn yqpaldy orta kirispese oń she­shimin tabar emes. Múmkin, Memleket basshysy óz baqylaýyna alýy kerek shyǵar. Tipti bolmasa, biz sekildi uıym­dar partııaǵa aınalyp jatsa, kórshi eldiń kompartııasymen mardymdy jumys ister edi. Biz qoǵamdyq uıym bol­ǵanymyzǵa qaramastan aıtylǵan máselelerdiń alǵy­shartyn iske asyryp jatyrmyz. Mundaı sharýaǵa jaıbaraqat qaraýǵa bolmaıdy, – deıdi «Baıtaq bo­lashaq» ekolo­gııalyq alıansynyń tóraǵasy Azamatxan Ámirtaı.

1

Árıne, qos el mamandary ortaq ózen­derge qatysty sharýalardy sheshýde qol qýsyryp otyr deýge kelmeıdi. Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Szınpınniń Qazaqstanǵa memlekettik sapary barysynda 2015 jyldan bastap transshekaralyq ózender sýyn bólý ja­ıyn­da kelisim jobasyn ázirleý týraly  sheshim qabyldanǵany belgili. Osyǵan deıin birlesken komıssııanyń 17 otyrysy ótkizilgen. 2019 jyldyń qazan aıynda Beıjińde ótken Birlesken komıssııanyń 17-shi otyrysynda Qytaı tarapy atal­ǵan kelisim jobasyn talqylaý kezinde taraptardyń ekojúıelerin damytý men saqtaý múddelerin eskerýge kelisken bolatyn. Demek aımaqtaǵy tabıǵı ózgeris­ter­di qytaılyqtar da qalamaıtyn bolyp tur.

 Pandemııa kezindegi kúrdeli epıde­mıologııalyq jaǵdaıǵa qaramastan, sý bólý jónindegi kelisim jobasyn ma­quldaý boıynsha jumys áli de jalǵasyp jatyr. Jobaǵa saı jumys kúrdeli jáne ǵylymı zertteýler júrgizýdi talap ete­tin kórinedi. Muny buryn Sý sha­rýa­shylyǵy mınıstri bolǵan Narıman Qypshaqbaev ta quptap otyr:

– Balqashty qazirgi deńgeıinen túsir­meýimiz kerek. Áıtpese, rasymen de Aral­dyń kúıin keshýi múmkin. Bul – bas­qa­laryna qaraǵanda tereńdigi jaǵy­nan taıyz kól. Sál-pál ózgeristiń ózi jaǵdaıyn kúrt ýshyqtyryp jiberýge qaýqarly. Osy máseleni bizdiń mamandar Qytaımen aradaǵy kelisimder kezinde negizge alyp otyr. Qysqasy, bul jaǵ­daıdy el ıgiligine qaratyp, ońtaıly  she­shý úshin bilimdi mamandar saýatty ári ǵylymı túrde iske aralasyp, komıs­sııa ju­­mysyn jandandyrýy qajet, – deıdi ol.

Eks-mınıstrdiń atalǵan sala tóńi­reginde aıtar ýáji de joq emes. Onyń oıynsha, Qazaqstanda sý salasyna jaýapty respýblıkalyq deńgeıdegi qýatty mekeme joq.  «Mundaı qurylymdar Qytaıda, Reseıde, О́zbekstan men Túrkimenstanda bar. Onyń quzyryna eldi turaqty sýmen qamtamasyz etý máseleleri men ózen-kólderdi saqtap qalý sekildi basqa da ju­mystar engizilýi kerek», deıdi sý sala­synyń bilgiri.

Mundaı ıdeıa 2010 jyly Parlament Senatynda da aıtylǵan. Ol kezde sý qoryn paıdalaný jáne qorǵaý sala­syndaǵy baqylaý, ruqsat berýge jaýap beretin memlekettik organ Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrliginiń qarama­ǵynda boldy. Sol ýaqyttaǵy senator Qýanysh Aıtahanov joǵary bılik qurylymynda Melıorasııa jáne sý sharýashylyǵy agenttigin qurý qajettigin aıtqan bolatyn. Búginde Sý komıteti Ekologııa, geologııa jáne ta­bıǵı resýrs­tar mı­nıs­­trligine qaraıdy. Qa­zirgi tańda eko­logııaǵa qatysty barlyq másele osy mı­nıs­­trliktiń qadaǵalaýymen sheshiledi. Onyń ishinde Balqash kóliniń máseleleri de bar.

Jaqynda Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken brıfıngte Ekologııa mınıstrligi basshysynyń orynbasary Qytaı Halyq Respýblıkasymen sý bólý jónindegi kelissózder prosesinde qazaqstandyq taraptyń ustanymy Ile ózeniniń aǵynyn keminde 12 tekshe metr kóleminde ustap turý ekenin málimdedi. Aradaǵy atqarylǵan jumystarǵa toq­talýdy da umytpady. Sondaı-aq jı­ynda qoǵamda talqylanyp jatqan Balqash kóliniń ahýaly jaıly pikirge naqty jaýap berdi.

– Aıta keteıik, sońǵy on jylda kól deńgeıi Baltyq júıesi boıynsha 340 metr deńgeıinen tómen túsken joq. Jyl saıyn Balqashqa 12 tekshe shaqyrym sý quıylsa, kóldiń tu­raq­­ty qalypta saqtalýyna kepildik beriledi. Sonymen birge Dobyn shekara beketindegi gıdro­logııalyq derek­ter­di taldaý Ile ózeniniń ortasha uzaq merzimdi aǵyny 2001 jyldan 2020 jylǵa deıin 13,8 tekshe shaqyrymdy qu­­raǵanyn kórsetti. Aral taǵdyry qaı­­­talanatyndaı Bal­qash kóline qaýip tónip turǵan joq, – dedi Ekologııa, geo­­logııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıs­tri Serik Qojanııazov.

Sonymen qatar ol Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy yntymaq artqaly beri Qorǵas ózeninde birlesken ortaq sý torabyn salý jáne Súmbe ózenindegi sý taratý qurylysyn qaıta qurý sııaq­ty birqatar birlesken jobalar iske asy­ryl­ǵanyn tilge tıek etti.  Nátı­je­sinde ózen­derdiń sý resýrstaryn 50 de 50 etip bólisýge bolatynyn aıtty. Sol sııaqty Úlken Ulasty ózeninde birlesken sý taratý qurylysyn salý jóninde ýaǵ­dalastyq bar. Qazirgi ýaqytta taraptar osy ózenniń gıdrologııalyq rejimin zerttep jatyr.

Serik Qojanııazovtyń aıtýynsha, Qytaı kórshiles Reseı, Úndistan, Pákis­tan, Aýǵanstan, Qyrǵyzstan, Tá­jik­stan, Vetnam, Bangladesh, Nepal, Sol­tústik Koreıa, Býtan, Kambodja sııaq­ty memleketterdiń eshqaısysymen sý bólisý jóninde birde-bir halyqaralyq shart jasaspaǵan. Al jalǵyz kelissóz júrgizip jatqan Qazaqstanmen aradaǵy kelisim jobasynyń 25% mátini maqul­danyp úlgergen.

Eskeretini – máselege mán berip, ke­lisimde kesh qalmaý. Baby kelisken istiń baǵy janatyn bolsa, Balqash kó­liniń baǵy taıa qoımas...

Sońǵy jańalyqtar

Pavlodarda avtobýs baǵanǵa soǵyldy

Oqıǵa • Búgin, 09:54

Batys Qazaqstanda kıikter ólip jatyr

Aımaqtar • Búgin, 09:44

14 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:13

«Barystyń» alǵashqy transferi

Hokkeı • Búgin, 08:50

Gala-baletter: bı kórkemdigi

О́ner • Búgin, 08:44

Ǵasyrlardy toǵystyrǵan ǵajaıyp

О́ner • Búgin, 08:40

Kómir baıytý fabrıkasy iske qosyldy

Aımaqtar • Búgin, 08:38

«Án» be, «ún» be?

Rýhanııat • Búgin, 08:36

Jýrnalıst Qasym

Rýhanııat • Búgin, 08:34

Sóz soıyl: Ázil-ospaq

Rýhanııat • Búgin, 08:32

Sóz soıyl: Táýbeli maqal-mátel

Tanym • Búgin, 08:27

Dalalyq órkenıet taǵylymy

Tarıh • Búgin, 08:23

Balaǵa meıirin tókken polıseı

Qoǵam • Búgin, 08:21

Balabaqshanyń joǵynan bary jaqsy

Aımaqtar • Búgin, 08:18

Kásipke baýlý – qasıetti borysh

Aımaqtar • Búgin, 08:16

Aty-jónimizge abaı bolaıyq

Qoǵam • Búgin, 08:14

Úı ishindegi úılesim

Pikir • Búgin, 08:06

Qoı baqqan ozar...

Aımaqtar • Búgin, 08:03

Halyqaralyq qujattar qabyldandy

Qazaqstan • Búgin, 07:58

Aısberg aqıqaty

Ádebıet • Keshe

Joq kitapty izdeý

Ádebıet • Keshe

Krest-kedergi...

Ádebıet • Keshe

Zaısanda mal qyrylyp jatyr

Aımaqtar • Keshe

Qaıyrymdylyq– qaıyrly is

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar