Rýhanııat • 14 Sáýir, 2021

Altyn Orda – túrkitildes halyqtardyń ortaq murasy

548 ret kórsetildi

– Iýlaı Shamıloǵly, áńgimeni aldymen ómir jolyńyzdan órbitsek, qaıda týdyńyz, qaıda oqydyńyz?

– Ákem – Bashqurtstanda týyp-ósken Qazan tatary. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta tutqynǵa túsip, 1952 jyly Germanııadan Amerıkaǵa barady. Sheshem Qytaıdyń shekarasynda týyp, Manchjýrııada ósken. Keıin sondaǵy tóńkeristen soń anamnyń otbasy Túrkııaǵa qonys aýdardy. Ekeýi 1957 jyly Túrkııada tanysyp, bas qosady. Men 1958 jyly Nıý-Iork qalasynda ómirge keldim. AQSh azamatymyn. 1986 jyly Taıaý Shyǵys jáne Ortalyq Azııa tarıhy boıynsha Kolýmbııa ýnıversıtetinde oqyp, doktorlyq dárejesin aldym. 1983-1989 jyldary Indıana ýnıversıtetinde sabaq berdim. 1989 jyldan 2017 jylǵa deıin Vıskonsın Madıson ýnıversıtetinde oqytýshylyǵymdy jalǵastyrdym. Sonymen qosa osy oqý ordasynda Ortalyq Azııa zertteýler baǵdarlamasy men Taıaý Shyǵys baǵdarlamasynyń tóraǵasy qyzmetin atqardym.

– Qazaqstanǵa qashan keldińiz?

– Alǵash qazaq jerine tabanym ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń basynda tıdi. Onda ǵylymı konferensııaǵa qatysýǵa keldim. Odan keıin AQSh-tyń sheteldermen baılanys departamentiniń aýdarmashy-konsýltanty retinde taǵy jolym tústi. 2009 jyldan bastap Nazarbaev ýnıversıtetiniń qurylysyna qatystym. 2010 jyly bir top mamanmen birge osy oqý ornyndaǵy gýmanıtarlyq jáne áleýmettik pánder mektebiniń jobasyn jasadym. 2016 jyly Qazaqstannan taǵy da dám buıyrdy. Al 2017 jyly Nazarbaev ýnıversıtetinde qazaq tili jáne túrkitaný kafedrasy ashylyp, sonyń meńgerýshiligine shaqyryldym. Qazir osy qyzmetimdi atqaryp jatyrmyn.

– Siz polıglot kórinesiz, neshe til bilesiz?

– Maqtanǵanym emes, biraz shet tilin bilemin: fransýz, orys, vengr, azdap ıtalıan tilinde sóıleımin. Al túrki halyqtary arasynda tatar, túrik, ózbek, qazaq tilderin erkin meńgergenmin. Arab, parsy tilderin úırenýge biraz ýaqytymdy jumsadym. Qytaı, mońǵol tilderin de oqydym.

– Qazaqshany qaıdan úırendińiz?

– Onyń tarıhy qyzyq. Jas kezimde túrki halyqtarynyń tilderine qyzyǵýshylyǵym oıanyp, Qazan tatarlarynyń ádebı tilin oqýǵa kúsh saldym. Al qazaq tiliniń emlesi óte kúrdeli bolǵandyqtan, onsha túsinbedim. 1991 jyly Máskeýde turatyn tilshi-ǵalym, tanymal túrkolog Keńesbaı Musaev Amerıkaǵa kelip, qazaq tilinen sabaq berdi. Sol kisiden kóp nárse úırendim. Tildiń tabıǵatyn túsindim. Odan keıin de Amerıkaǵa Qazaqstannan til mamandary jıi kelip júrdi, solarmen áńgimelesip júrip, tilimdi ustarta bastadym. Ásirese qazaq tilin erkin meńgerýge Qytaıdyń Shyńjań ólkesinde ómirge kelgen Talant Maýqanuly degen ǵalym dosymnyń kómegi kóp boldy. Sodan biraz tálim alyp, onymen qazaqsha sóılesetin deńgeıge jettim. Sosyn joǵaryda konsýltant bolǵanymdy aıttym ǵoı, sol kezde oryssha-qazaqsha sózdikpen jumys istep, tájirıbe jınadym. Osynyń bári qazaqshany taza sóıleýime septigin tıgizdi.

– Altyn Orda dáýiriniń tarıhyn zerdeli zerttep júrgen ǵalymsyz, bul salaǵa bet burýyńyzǵa ne sebep boldy?

– Ultym tatar bolǵandyqtan, Altyn Orda tarıhyna qyzyǵýshylyǵym erte oıandy. Ýnıversıtette oqyp júrgende Orta ǵasyr dáýirine zer salyp, ásirese Altyn Orda men Mońǵol ımperııasynyń tarıhyna biraz úńildim. Jasyratyny joq, alǵashynda onsha túsinbedim. Sosyn qolyma B.Grekov pen A.Iаkýbovskııdiń 1950 jyly shyqqan «Zolotaıa Orda ı ee padenıe» degen kitaby tústi. Ony súzip shyqtym. Sonda da Altyn Ordanyń tarıhyna tereń boılaı almadym. Odan keıin de birqatar kóne kitap pen derekti sholdym. Birte-birte Orta ǵasyr dáýiriniń tarıhy tarta bastady. Sodan «Altyn Ordanyń rý-taıpa saıasaty jáne áleýmettik qurylymy» jaıynda doktorlyq dıssertasııamdy jazdym. Ony 1986 jyly tabysty qorǵadym. Biraq sol kezde atalǵan ǵylymı eńbegime eshkim nazar salmady, qazir oǵan zertteýshilerdiń qyzyǵýshylyǵy artty. Keıin ol kitap Qazanda oryssha basyldy, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń qoldaýymen aǵylshynsha jaryq kórdi.

Altyn Ordanyń quramyndaǵy Qyrym, Qazan, Qasym, Túmen jáne taǵy basqa da handyqtardyń jeke bılik júıesi bolǵan. Ony árbir rý-taıpanyń kósemderi basqarǵan. Osy júıe qaıdan paıda boldy degen oımen XIII-XIV ǵasyrdaǵy tarıhı derekterge úńildim. Sonyń nátıjesinde Altyn Orda dáýirine qatysty biraz másele aldymnan shyqty.

– Solardyń arajigin ashyp, tarqatyp berseńiz?

– Biz kóbinese Altyn Orda tarıhyna tereńdegende, Reseı tarıhshylaryna toqtalamyz. Olar Orta ǵasyr dáýirindegi derekkózderge súıenedi. Onda tek qysqa-nusqa málimet berilgen. Mysaly, odan «Mońǵoldar keldi» degen taq-tuq derekti ǵana oqısyz. Al XV-XVI ǵasyrdaǵy «Patrıarshaıa» nemese «Nıkonovskaıa letopıs» sııaqty jazbalarynda olar tarıhty uzaq qyp jazǵan. Biraq olardyń deni keıin jazylǵan, shyn mánindegi tarıh dep aıtýǵa kelmeıdi. О́zim ol tarıhqa senbeımin. Olardan ıdeologııalyq saryn baıqalyp turady. Iаroslav Pelenskıı degen ǵalym óziniń kitabynda ol derekterdiń Qazan handyǵyn jaýlaý úshin jazylǵanyn aıtady. Sonymen birge Altyn Orda týraly arab, parsy, túrik tilderinde hattalǵan derekkózder bar, olardy zertteýge kóp ýaqyt qajet, bir jaǵynan tildi bilý kerek. Menińshe, Reseıdegi Altyn Orda men Mońǵol tarıhyn zerttep júrgen ǵalymdar oǵan mán bermeıdi. Olar aldymen ózderiniń tilderinde jazylǵan málimetterge júginedi. Alaıda Karamzınnen bastap orystardyń akademııalyq emes, ulttyq tarıhy jazyldy. Ár ulttyń tarıhy jazylǵanda onyń mıfologııasy qosa júredi, ony jadydan óshire almaısyz. Sondyqtan búginge deıin Reseıdiń akademııalyq tarıhyn jazýdyń negizinde ulttyq kózqaras turady.

– Alyp ımperııanyń tarıhtaǵy orny men róli qandaı boldy, soǵan toqtalsańyz?

– Birinshiden, XIII ǵasyrda qurylǵan Mońǵol ımperııasy sonaý Shyǵys Eýropaǵa deıin sozylǵan keń-baıtaq jerdi alyp jatty. Ol Ortalyq Azııadaǵy Shaǵataı handyǵynan, Batystaǵy Altyn Ordadan, Irandaǵy Ilhanıda bıligi men Qytaıdaǵy Iýan dınastııasynan turdy. Budan buryn dál osyndaı úlken ımperııa boldy ma, bolmady ma, ony aıtý qıyn. Sebebi VI ǵasyrdyń ortasynda Túrki qaǵanaty 552 jyldan bastap Qara teńizge deıin jerdi ıelense de, onyń ǵumyry qamshynyń sabyndaı qysqa boldy. Ǵundar men skıfter kezeńinde de dál osyndaı úlken memleket boldy dep aıta almaımyn.

Ekinshiden, Osmanly ımperııasyn qurǵan túrik aǵaıyndardan alysta ómir súrgen, ásirese Reseı ımperııasynyń qol astynda bolǵan túrkitildes halyqtardyń kóbisin Altyn Orda memleketi bir shańyraqtyń astyna biriktirdi. Olardyń bári ıslam dinin qabyldady, ortaq ádebı tili boldy. Sondyqtan XIV ǵasyrdan keıingi Qyrym, Qazan, Astrahan, Túmen, Qasym jáne Noǵaı Ordasy, Shaıbanı áýleti men Qazaq handyǵy, qysqasy bárimizdiń ata-babalarymyz osy ımperııadan shyqty. Sondyqtan Altyn Ordany túrkitildes halyqtardyń ortaq murasy dep aıtýdy durys kóremin.

– Endi ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵdaıyn aıtsańyz.

– Shyńǵys han qurǵan Mońǵol ımperııasy saýda-sattyqqa negizdelgen, sondyqtan ol jaýlap alǵan eldermen nemese kórshiles memlekettermen saýda júrgizýge kelisimshart jasap otyrǵan. Tarıhı derekterde Shyńǵys hannyń úlken kerýenderi bolǵandyǵyn aıtady, ol sol arqyly memleketiniń saýda júıesin keńeıtýdi kózdegen. Máselen, qazaq jerindegi Otyrar Iran men Orta Azııadan Sibirge, Mońǵolııa men Qytaıǵa qatynaıtyn saýda jolyndaǵy mańyzdy qala boldy. Biraq osy Otyrarǵa jibergen Shyńǵys hannyń elshileri óltirilip, kerýeni qoldy bolǵannan keıin ol ashýlanyp, ósh alý úshin Otyrarǵa shabýyl jasady.

Altyn Orda memleketi de saýda-sattyq júıesin jaqsy jolǵa qoıdy. Batý men Berke handar kóshpeli bolyp júrse de, olardyń Saraı Berkede saýda oryndary jumys istedi. Ony sol dáýirdegi saıahatshylardyń jazbalarynan bilemiz. Mysaly, Qyrymnan tuz alyp sheteldikterge satqandyǵy, sol úshin saýdagerlerdiń kelgendigi jazylǵan. Olardy mońǵol áskerleri alyp júrip otyrǵan. Keıin bas qala Saraı Batýdan Saraı Berkege kóshkende Don ózenine jaqyn ornalasqan. О́zen-kólder saýda júrgizýge tıimdi boldy. Aıtalyq, Altyn Orda aýmaǵyna ıtalııalyq saýdagerlerge kelýge ruqsat berildi. Altynordalyqtar bıdaıdyń eksportyn jasap, ony Italııaǵa kememen jiberdi. Italııalyqtar Azov teńizinen balyq aýlady. Qul saýdasy da júrdi. Osy saýda-sattyq arqyly Altyn Orda ımperııasy biraz baıydy. Batý han ózi bas bolyp úlken saraılar saldyra bastady. XIII ǵasyrda Altyn Ordanyń saýda júıesi kúshti bolǵan dep aıtady. Bir tarıhshy Italııanyń otaryndaǵy elder men Venesııa, Genýıa jáne Pızanyń saýdasy Altyn Orda memleketi arqyly Aq teńiz ben Qara teńizge shyqty deıdi. Menińshe, osy durys baılam.

– Memlekettiń basqarý júıesi qalaı boldy?

– Bul ulan-ǵaıyr aýmaqty Joshyǵa ákesi Shyńǵys han alyp berdi. Joshy han ulysy tek qana XVI ǵasyrda jazylǵan Qazan tarıhynda birinshi ret Altyn Orda dep atalǵan. Alaıda Joshy ákesinen buryn, ıaǵnı 1227 jyly qaıtys boldy, sol jyldary Shyńǵys han da dúnıeden ótken. Sóıtip Joshy ıelengen aýmaq uldaryna qaldy. Altyn Orda memleketi Zaısannan bastap, Shyǵys Eýropaǵa deıingi aımaqty alyp jatty. Sondaı-aq Joshy ulysynyń batysy Aq Orda, shyǵysy Kók Orda dep ataldy. Joshy ólgennen keıin Aq Ordada ákesiniń jolyn Batý han jalǵastyrdy, odan soń Berke han boldy. XIV ǵasyrda О́zbek han saltanat qurdy. Odan keıin Jánibek, Berdibek han taǵynda otyrdy. Árıne, arasynda Joshynyń basqa urpaqtary da handyq bılikti júrgizdi.

Ǵylymı eńbegimde Qyrym, Qasym, Qazan, Astrahan, Sibir handyqtarynyń el basqarý isin qarap, XIII-XIV ǵasyrdaǵy Altyn Ordanyń bılik júıesin zertteýge tyrystym. Men odan ne taptym deısiz ǵoı, XV-XVI-XVII-XVIII ǵasyrlarda Qyrym handyǵynda, al XV-XVI ǵasyrdyń ortasyna deıin Qazan handyǵynda han bılikti bólisip otyrǵan. Shyńǵys han urpaqtary han bolyp saılansa da, sol kezdegi tórt rý-taıpanyń kósemderi de elge bılik júrgizgen. Máselen, Qazan, Qyrym handyǵyna Shirin, Baryn, Arǵyn, Qypshaq sekildi taıpalar Toqtamys hanmen birge keldi. Olar handy da ózderi taǵaıyndaıtyn bedelge ıe boldy. Ásker basqarý isine aralasyp, shet memlekettermen hat almasyp, qarym-qatynas jasady. Qysqasy, atalǵan handyqtarda tórt rý-taıpa kósemderiniń buıryǵynsyz eshkim artyq qadamǵa barǵan joq. Soǵan qaraǵanda, hannyń bıligi shekteýli bolǵan sekildi. Atalǵan rý-taıpalardyń kósemderi Shyńǵys han urpaqtarymen qyz berip, qyz alysyp, qudandaly aralasty. Bul jaıynda XIII-XIV ǵasyrdaǵy arab, parsy, túrik tilderindegi derekkózderde baıandalǵan. Osy ǵasyrda tórt rý-taıpa kósemderi «ulys begi» atanyp, sondaı júıeni ornatty. Olardyń basshysy bir derekte «bekleri bek» dep aıtylǵan. Meniń Altyn Orda tarıhyna qosqan alǵashqy úlesim osy. Qazan qalasyndaǵy tarıhshy áriptesim Damır Ishakovtyń «Osylardy bilmeı, Altyn Ordanyń tarıhyn túsine almaısyz» dep aıtqany bar edi.

– Altyn Orda kezeńinde Jibek joly qalaı damydy?

– «Jibek joly» tujyrymdamasyn  XIX ǵasyrdyń tujyrymdamasy dep aıtýǵa bolady. Menińshe, Mońǵol ımperııasynyń kezeńinde saýda joldary memleket tarapynan qorǵaldy. Mysaly, Ibn Battýtanyń qysqasha aıtqan bir sózi bar: «Olar jylqylardy jınap, Úndistanǵa jiberdi» degen. Soǵan qaraǵanda, Altyn Orda memleketi Italııamen, Vızantııamen ǵana emes, Úndistanmen de saýda-sattyq jasaǵan. Máselen, Marko Polo jáne basqa da saıahatshylar Italııadan kelip, Qytaıǵa deıin saparlap barǵan. Olar jolda eshqandaı qaýip-qater kórmegen. Jibek joly boıynda jibek qana emes, Eýropadan túrli matalar ákelinip saýdalandy. XIV ǵasyrda Edil boıyndaǵy turǵyndar jaıqaltyp egin salyp, qazirgi tilmen aıtqanda, eksportqa shyǵardy. Qysqasy, Altyn Orda kezinde saýda-sattyqtyń birneshe túri órkendedi.

– Orta ǵasyr dáýirinde eldi qynadaı qyrǵan indetter bolǵan dep aıtady, bul jaıynda ne bilesiz?

– XIV ǵasyrdyń ortasynan, ıaǵnı 1330 jyldardan bastap, múmkin odan erte, oba indeti paıda boldy. Ony Eýropada «qara ólim» dep aıtqan. Atalǵan indet Qytaı Halyq Respýblıkasyndaǵy Tıbet ústirti men Ystyqkól arqyly Ortalyq Azııa qalalary, Horezmge, Qazaq dalasyna jáne 1346-1347 jyldary Qyrym ólkesine jaıyldy. Sosyn Konstantınopol arqyly Sırııaǵa, odan ári búkil Eýropa, Soltústik Afrıka men Ońtústik Afrıkaǵa deıin tarady. Osynyń saldarynan 1346-1347 jáne 1351-1353 jyldary aralyǵynda Eýropa halqynyń alpys paıyzǵa jýyǵy kóz jumdy dep aıtady. Ásirese turǵyndary kóp qalalarda indet tez tarady. Indetti kemirgishter taratqan. Osy indetti byltyr bir amerıkalyq tarıhshy XIII ǵasyrda bastalǵan dep jazypty. Ásirese Saraı, Edil boıyndaǵy Bulǵar qalasynda da biraz adam qaza bolǵan. Bir derek kózinde Qyrymda indetten seksen myń adam ólgen deıdi. Bul bir jylda bolǵan oqıǵa ma, ýaqytyn naqty bilmeımin. Joshy ulysynyń batys bóliginde de kóp adam qyrylǵan.

 

Azamat ESENJOL,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

Pavlodarda avtobýs baǵanǵa soǵyldy

Oqıǵa • Búgin, 09:54

Batys Qazaqstanda kıikter ólip jatyr

Aımaqtar • Búgin, 09:44

14 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:13

«Barystyń» alǵashqy transferi

Hokkeı • Búgin, 08:50

Gala-baletter: bı kórkemdigi

О́ner • Búgin, 08:44

Ǵasyrlardy toǵystyrǵan ǵajaıyp

О́ner • Búgin, 08:40

Kómir baıytý fabrıkasy iske qosyldy

Aımaqtar • Búgin, 08:38

«Án» be, «ún» be?

Rýhanııat • Búgin, 08:36

Jýrnalıst Qasym

Rýhanııat • Búgin, 08:34

Sóz soıyl: Ázil-ospaq

Rýhanııat • Búgin, 08:32

Sóz soıyl: Táýbeli maqal-mátel

Tanym • Búgin, 08:27

Dalalyq órkenıet taǵylymy

Tarıh • Búgin, 08:23

Balaǵa meıirin tókken polıseı

Qoǵam • Búgin, 08:21

Balabaqshanyń joǵynan bary jaqsy

Aımaqtar • Búgin, 08:18

Kásipke baýlý – qasıetti borysh

Aımaqtar • Búgin, 08:16

Aty-jónimizge abaı bolaıyq

Qoǵam • Búgin, 08:14

Úı ishindegi úılesim

Pikir • Búgin, 08:06

Qoı baqqan ozar...

Aımaqtar • Búgin, 08:03

Halyqaralyq qujattar qabyldandy

Qazaqstan • Búgin, 07:58

Aısberg aqıqaty

Ádebıet • Keshe

Joq kitapty izdeý

Ádebıet • Keshe

Krest-kedergi...

Ádebıet • Keshe

Zaısanda mal qyrylyp jatyr

Aımaqtar • Keshe

Qaıyrymdylyq– qaıyrly is

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar