Rýhanııat • 15 Sáýir, 2021

Ezop pen Abaı

237 ret kórsetildi

Ejelgi grekterdiń áńgime janry sheberleriniń biri, ańyzǵa aınalǵan syqaqshy, mysal janrynyń atasy Ezoptyń esimi b.z.b VI ǵasyrlardan belgili.

Ejelgi grekter men rımdikter «Ezop áńgimeleri» dep ataıtyn mysaldar bes júzge jýyq. Bul áńgimeler sıýjeti men kórkemdik jelisi jaǵynan Hemınser, Dmıtrıev, Krylov shyǵarmalaryna san jyldar arqaý boldy. Ezop mysaldary álemniń ár tilinde jaryq kórgenimen, túpnusqaǵa saı, mazmuny dál, tolyqtyrylǵan nusqasy 1962, 1965 jyldary orys tilinde jınaq bolyp jaryq kórdi.

Ezoptyń bizge jetken mysaldarynyń birshamasy qazaq tiline de ár jyldary aýdarylyp jatty. Solardyń alǵashqy aýdarmashysy Abaı ekenin anyqtap otyrmyz. Abaı Ezop mysaldarynyń sıýjetin tolyq bilgen. Ol mysal janryna qalam tartýda, aýdarmashy retinde sheber meńgerdi.

Ezoptyń «Dýb ı Trostnık» mysaly mazmunyna, túıinine kóz júgirtsek, Abaıdyń «Emen men shilik» aýdarmasy oıǵa oralady. Abaı aýdarmasynda:

Basy kókke, sıraǵy jerge ense de,

Aqyryp doldanǵanda alyp urdy.

Maıysqannan shiliktiń nesi ketti,

Batyr, maqtan kúıleme, sen de, o ǵurly,

dep oqyrmanyna oı silteıdi. Abaı aýdarmasy men Ezop mysalynyń úndes ekendigi belgili boldy.

Á.Jırenshınniń ázirleýimen sóz sońy, túsinikterimen basylǵan 1961 jylǵy aqynnyń bir tomdyq shyǵarmalar jınaǵynda: «...shyǵarmanyń teksti 1909 jylǵy jınaq jáne Múrseıit qoljazbalary (1905, 1907, 1910) boıynsha berildi. I.Krylovtyń «Dýb ı Trost» degen mysalynyń aýdarmasy...», dep túsinikteme berilgen. I.Krylovtan aýdarylǵan mysal ekendigi aqynnyń keıingi basylǵan jınaqtarynda da atalyp kórsetilip, qaıtalanyp, basylyp keledi. 1988 jyly Máskeýde «Detskaıa lıteratýra» baspasynan shyqqan I.Krylovtyń mysaldar jınaǵynda berilgen «Dýb ı Trost» mysaly Ezop mysalymen jete úndes. Abaı Ezopqa Krylov arqyly kelgen. Krylov mysaldaryn aýdarý arqyly Ezop mysaldarynyń qazaq arasynan keńinen taraýyna zor úlesin qosqan. I.Krylov mysalynyń mazmunymen Abaı aýdarmasy sáıkes keletinine kóz jetkizemiz.

Abaı aýdarmalarynyń aýdarylý tarıhy týraly biz janrlyq jaǵynan, hronologııalyq turǵydan osy ýaqytqa deıingi abaıtaný zertteýlerinen bilemiz. M.Áýezov, Q.Muhamedhanov, Á.Jırenshın, M.Myrzahmetov, Ǵ.Esim, T.Jurtbaı zertteýleri men ǵylymı eńbekteri árdaıym ózekti.

Kórkem aýdarmalardy oqý barysynda zertteýdi qajet etetin kelesi suraqtarǵa jaýap izdeýimizge týra keledi: Krylov Ezoptan qandaı mysaldardy aýdardy? Álde bul shyǵarmalar Krylovtyń tól týyndysy ma? Abaı aýdarmasynyń ózegi neden bastaý alady?

Álemdik ádebıet teorııasynda «sıýjetterdiń aýysýy» degen uǵym bar. Keıin «sıýjetterdiń aýysýy» uǵymy teatr qyzmetkerleri men sýretshilerdiń sahnada oınalatyn shyǵarmalardan balalar úshin jańa shyǵarma jazyp shyǵýy degen túsinikke aýysty. Bul aqynnyń shyǵarmashylyq zerthanasymen de tyǵyz baılanysty. «Sıýjetterdiń aýysýy» dálirek aıtsaq, ýaqytpen birge ár aqynnyń shyǵarmashylyq laboratorııasynda ózgerýi de múmkin.

Teorııa sharty boıynsha, aqyn ózine deıin jyrlanǵan shyǵarmalardaǵy oqıǵa mazmunyn qaıtalaýyn «remınıssensııa» dep atasaq, «sıýjetterdiń aýysýynda» shyǵarmanyń mazmuny sál de bolsa (janrlyq ózgeris, baıandalý tásili) ózgeriske ushyraıdy. Avtory ártúrli shyǵarmalarda bir sıýjettiń qaıtalanýy, bul – sol sıýjettiń jańǵyrýy. Sıýjettiń jańǵyrýy ýaqyt pen keńistik uǵymymen qatar damyp otyrady.

Mysal janrynyń atasy atanǵan Ezop shyǵarmalary dúnıe júzine keń taralýynyń ózi – urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp kele jatqan ádebı transformasııadaǵy «remınıssensııa». Al kez kelgen remınıssensııaǵa áser etýshi shyǵarma sıýjeti kimniń shyǵarmasynan bastaý alsa, ol sol sıýjettiń avtory sanalady da, qalǵan shyǵarmalardaǵy sıýjet remınıssensııa týdyrýshy sıýjet bolyp esepteledi. Sıýjettiń jańǵyrýynda da, avtordyń dúnıege kelý, ómir súrý jyldary mańyzdy sanalady.

Ezop mysaldary álemniń 100-ge jýyq tiline aýdarylǵan. Sózimiz dáleldi bolýy úshin keıbir tilderdegi Ezop mysaldaryn taqyrybyna baılanysty zerdelep kórdik. Mysaly, orys tilindegi Krylovtyń aýdarmasyndaǵy «Lıagýshka ı Vol» mysaly aǵylshyn tilindegi «Frog and Ox» mysalymen úndes. Taqyryby da, sıýjettik jelisi de bite qabysqan. Tek Krylovtyń qolymyzdaǵy shyǵarmalar jınaǵynda bul mysal aqynnyń tól týyndysy dep kórsetilse, aǵylshyn tilinde jarııalanǵan bul mysaldyń avtory Ezop ekendigin kórip otyrmyz. Krylov mysalynda baqa óziniń shamasynan tys áreket etedi. Mysaldyń aǵylshyn tilindegi nusqasy da Ezop avtorlyǵymen beriledi ári túıer oıy da osy oqıǵa túıinimen úndes. Muny Abaı «Baqa men ógizde» bylaı jyrlaıdy:

«Qarasań, tym-aq kóp

Kóre almas ishi tar.

Nesi artyq, bizden dep,

Salyspaq jurt ta bar.

О́z-ózinen bir baqa

Kúshendi de, bórtindi.

Qarny úlkeıdi qampaıyp,

О́gizdeı bolam dep isindi.

Qasyndaǵy joldasqa

«Qarashy, – dedi,– sen bizge!

Qıyn ba eken úlkeıý,

Jetkem joq pa ógizge?..».

«Ezop masallari» degen atpen jarııalanǵan ózbek tilindegi «Baqa va buqa» nusqasy da bar. О́zbek ádebıetinde bul mysal avtory Ezop ekendigi keńinen taralǵan. Bul jerde mysaldyń keıipkerleri bir ári oı salarlyq maqsaty da aıqyn. «Árkim óz kúshine qaraýy tıis» degen tálimi zor oıdyń maǵynasyn ashady.

О́z oqyrmanyna oı salatyn Krylov óziniń mysalynda: «prımer takoı na svete ne odın» deıdi. Abaı: «Isindiń, kebindiń, Sonda da ne paıda? ...Talaspa, janym-aı, Qolyńnan kelmeske. Bolarsyń baqadaı, Kóp tússeń egeske» dep keletin mysaldyń ózbekshe nusqasynda oqıǵa túıini «Baqa va shu payt paq etib yorilib ketibdi» dep keltirilse, aǵylshyn tilindegi nusqasynyń túıini: «Self-conceit may lead to self-destruction». Bir sózben qorytyndylasaq, ózin ózi zoryqtyrý, qoldan kelmes iske umtylý.

О́mirdegi túrli minez-qulyqtaǵy adamdardy, olardyń is-áreketin kórsetý barysynda ań-qustardy, jan-janýarlardy mysalǵa ala otyryp, jaǵymsyz beınelerdi áshkere etýde mysal janrynyń orny zor. Ezoptyń 124-mysalynda qarǵa men túlki obrazy arqyly aqyl taıazdyǵy, qýlyq sýretteledi. Bul sıýjet Krylovta da, Abaıda da bar.

«...Is bitti, qý ketti», dep túıindeletin Abaı aýdarmasynyń aıtar oıy da «qur maqtanǵa boı aldyrmaý». Aǵylshyn tilindegi osy «The Fox and the Crow» mysalynyń sıýjeti de «Do not trust flatterers!» degendi anyq aıtady. Berilgen mysal mátinin qazaq tiline aýdarý qajettiliginiń joqtyǵy – Abaıdyń aýdarma sıýjetimen tutas úndes ekendigin kórsetedi. Túlki men qarǵanyń áreketi arqyly aqylsyz istelgen is ókinishke aparatynyn, maqtaný kóńilge jel bitiretindigin kórsetedi.

Zertteýimizdiń nysanyna aınalyp otyrǵan sıýjet uǵymynyń ádebıet teorııasynda alatyn orny zor.

О́leń – taýys qusyndaı kórkemsózdiń baǵynda,

Kemel kórinisine kemel sana yntyǵar.

Qara sóz – totyqus táttiligi kóńildiń gúlzarynda,

Uǵym onyń nyǵmetinen paıda bolar,

– degen shyǵys jyrlarynan jetken sıýjet týraly sóz bar . Sıýjet – shyǵarmanyń jany.

Sıýjettiń eń mańyzdy fýnksııasy – kollızııany tabý. Bul arqyly ómirlik qarama-qaıshylyqty bilýge jol ashylady. Hronıkalyq sıýjet pen konsentrli sıýjet erekshelikterine qaraı, kez kelgen kórkem shyǵarma sıýjeti kelesi bir kórkem shyǵarma sıýjetine uqsas bolýy múmkin. Bul sıýjetti quraıtyn oqıǵalardyń ózara uqsastyǵy men aıyrmashylyǵyna, jazylǵan (jyrlanǵan) ýaqyty men sebep-saldaryna baılanysty.

Sıýjetter keıipkerler úshin is-áreket alańyn týdyryp, sonymen qatar avtorǵa olardyń minez-qulyqtaryn ashýǵa, ózindik paıym jasaýǵa múmkindik beredi. Keıde sıýjet arqyly aqyndar keıipker tulǵasynyń qalyptasýyn týdyrady.

Oqıǵalar arasyndaǵy taza ýaqyttyq baılanystyń basymdyǵyna qurylǵan sıýjetter hronıkaldy (ýaqyttyq) bolyp sanalady. Hronıkaldy sıýjettiń bir ereksheligi saz, yrǵaqqa qurylady. Eger belgili oqıǵadan sıýjet tolyqtaı aýyspaı (kóshpeı), /ádebı teorııalyq turǵyda: «kóshpeli nemese aýyspaly sıýjetter»/ belgili bir mysaldar alynyp, oı kelesi bir shyǵarmada qoldanylsa, bul sıýjettiń motıvi dep atalady. Motıv shyǵarma qurylysy arqyly, oı arqyly, ıdeıa, tipti bolmasa, bir baıandalatyn jaıttyń taqyryby arqyly da berilýi múmkin.

Tek Abaı aýdarmalary ǵana emes, A.Baıtursynulynyń 1922 jyly Qazan qalasynda «Qyryq mysal» jınaǵynda jaryq kórgen mysaldardyń birqatary I.Krylovtan aýdarylǵany belgili bolsa da, bul shyǵarmalardyń Ezop mysaldary sıýjetimen úndes ekendigin anyqtap otyrmyz.

Biz Ezop mysaldarynan bastaý alatyn oılardy Abaı aýdarmalarymen salystyra otyryp zertteýde kóz jetkizgenimiz: Abaı mysaldardaǵy árbir oıdy qazaqtyń dúnıetanymyna saı, erkin baıandaıdy. Áıtse de, forma men ıdeıasy mysal janry qalyptaryna tolyq saı keledi. Bul jerde ári sıýjet, ári motıv bar.

 

Araı JÚNDIBAEVA,

fılosofııa doktory (PhD), ádebıet synshysy, abaıtanýshy, Shákárim ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory

 

SEMEI

 

Sońǵy jańalyqtar

Araq satylmaıtyn aýdan

Aımaqtar • Keshe

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar