Qazaqstan • 21 Sáýir, 2021

Táýelsizdik qazaqqa ne berdi?

199 ret kórsetildi

Úsh ǵasyrǵa jýyq bodandyq qamyty moınyn ábden qajap, qansha janshylsa da jasymaǵan halyqtyń táýelsizdik alǵanyna bıyl otyz jyl tolady.

Ult qaımaǵyn qynadaı qyrsa da, qandaǵy bar tektilik qaıta oralyp, genetıkanyń uly zańy talaı asyl uldardy dúnıege ákeldi. Degenmen, bul táýelsizdiktiń qazaqqa bergen eń basty úsh qazynasy bar.

Saıası turaqtylyq – basty qundylyq

Sany bizden birneshe ese kóp, biraq taǵdyrdyń taýqymeti men tarıhtyń teperishin kórip, eldiginen aıyrylǵan, memleketi joq halyqtardy kórgende buǵan ábden kóziń jetedi. Táýbe deısiń. О́ıtkeni ómirde bári de salystyrmaly.

Iá, táýelsizdik jarııalanǵan 1991 jyly elimizde qazaq halqynyń sany nebári 40%-dyń o jaq, bu jaǵynda bolýy – oılanarlyq nárse. О́ziniń kindik qany tamǵan týǵan topyraǵynda ultymyzdyń osyndaı azshylyqqa aınalýy ǵasyrlarǵa sozylǵan otarshyldyqtyń saldary edi. Buǵan sol 40% qazaqtyń jartysyna jýyǵy óziniń ana tilin bilmegenin qosyńyz. Munyń zardabyn áli tartyp otyrǵan jaıymyz bar. 60% ózge etnostar mekendegen jáne jerasty qazba baılyǵy óte mol ulan-ǵaıyr aýmaqta qazaq halqynyń jeke derbes el retinde tarıh sahnasyna kóterilýi alda áli de óte kúrdeli mindetterdiń turǵanyn ishteı sezdiretin.

Máselen, AQSh-tyń kánigi saıasatkeri Z.Bzejınskıı «Uly shahmat taqtasy» kitabynda «Iýgoslavııadan keıingi soǵys Qazaqstanda bolady» dep sáýegeılik jasaýǵa deıin bardy. Budan kóp etnosty, kóp konfessııaly eldiń bolashaǵyna shynymenen senimsizdikpen qaraǵan álemdik saıasattaǵy salmaqty tulǵalardyń az bolmaǵanyn baıqaımyz. Alaıda mundaı sáýegeıshilerdiń zildeı qyp aıtqandary búgingi kún bıiginen sandyraqtaı kóringenimen, sol kezdegi jaǵdaımen alyp qaraǵanda negizi de joq emes edi.

Saıası turaqtylyq sóz bolǵanda aınalyp óte almaıtyn taǵy bir shyndyǵymyz – geosaıası turǵyda qıyn jerde ornalasqanymyz. Biz, tarıhı ádebıettegi beıneli tilmen aıtsaq, «aıý» men «aıdahar» atanǵan alyp ımperııalardyń arasynda san ǵasyrlar boıy amaldap ómir súrip kele jatqanymyzdy umytpaýymyz kerek.

Qazaqstannyń qýatty derjavalardyń naq ortasynda ornalasýy, onyń munaıdan túsetin mol qory, eldiń kól-kósir tabıǵı baılyǵy, kóptegen eldiń qýat kózderine zárýligi elimizdiń halyqaralyq sahnada ózindik salmaqty orny hám saıasaty bar memleket ekenin kórsetedi. Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Qazir úlken memleketterdiń múddeleri Qazaqstanda túıisip otyr. Birinshiden, bizdiń energetıkalyq resýrstarymyz úshin túıisip otyr. Oǵan Amerıka, Reseı, Qytaı, Eýropa jáne basqalary múddelilik tanytýda. Al biz munda tek Qazaqstannyń múddesin kózdeımiz» (Nazarbaev N.Á. Jańa álemdegi jańa Qazaqstan týraly salıqaly suhbat // Altyn Orda. 2007. 17-19 sáýir), dedi.

Qaı kezde de el basqarý ońaı bolǵan emes. Qaı zamanda da, qaı qoǵamda da dara tulǵanyń jóni bólek. Elim degen, jerim degen erlerdiń tarıhtyń tar tustarynda qandaı irgeli ister atqara alǵanyna kári tarıh kýá. Álemdik saıasatta kez kelgen ýaqytta oqtyn-oqtyn bolyp turatyn saıası oıyndar memleket tizginin ustaǵan bıleýshiniń boıynan dara bitimdi, erekshe tulǵaǵa tán kóptegen jeke qasıetti talap etedi.

Tirshilik zańy – kúres. Álemde geosaıası oıyndar ádettegideı toqtaýsyz júrip jatyr. Buryn babalarymyz ǵasyrlar boıy ult azattyǵy jolynda qanyn tógip, janyn berse, endigi kúres, endigi maqsat – táýelsizdikti máńgilik etý. Osy rette asa kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, bilimi kemel Ábish Kekilbaıuly: «Mynaý ólip-talyp kelgen táýelsizdikti aqymaq ıttiń aldyna qoıǵan as sııaqty tógip alatyn bolsaq, erteń bizdiń kúnimizdiń ne bolatyny áli belgisiz. Onyń ústine bizge altyn sandyqtyń ústinde otyrǵan alty jasar bala dep qaraıtyndar bar. Men baıaǵyda táýelsizdik alǵan jyly da osylaı sóılegenmin. Soǵan áli de kózim jetip kele jatyr. Jer astynda jatqan baılyq qazaqtyń baǵy ma, sory ma, ony tarıh sheshedi...Tarıhtyń órmegin sen toqymaısyń, ult toqymaıdy. Tarıhtyń órmegin búkil adamzattyń kollızııalary toqıdy. Sen sonyń qaısysyna shydam bere alasyń, qaısysyna aqylyń jetedi, qaısysyna kúshiń jetedi, qaısysyna aılań jetedi, qaısysyna aramdyǵyń jetedi», degen edi (Kekilbaıuly Á. Syrym – dala demokratııasynyń reformatory // Oral óńiri. Oral. 2007.13 qyrkúıek).

Osy aıtylǵandardyń qaı-qaısysy da el tizginin ustaǵan memleket basshylarynyń, ıgi jaqsylardyń moınynda, óz halqynyń aldynda qanshalyqty jaýapkershilik júgi bar ekenin kórsetedi.

 

Ultymyzdyń qatary qalyńdady

Elimiz táýelsizdik alǵanda memlekettiń negizin qalaǵan ult – qazaq óziniń kindik qany tamǵan týǵan topyraǵynda nebári 40-aq paıyz bolǵanyn joǵaryda aıttyq. Bul – tarıhı shyndyq. Tipti soltústik oblystarda baıyrǵy ulttyń sany 20%-dan da tómen quldyraǵany eshkimge jasyryn emes. 1959 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha, respýblıkada turatyn jergilikti ult ókilderiniń sany 2 mln 787 myń, ıaǵnı Qazaqstandy mekendegen barlyq turǵyndardyń nebári 29%-yn ǵana qurap, óz jerinde ulttyq azshylyq jaǵdaıyna túskenimizdi qazir mektep oqýshysy da biledi.

Ataqonysynda otyrǵan baıyrǵy ulttyń janyna batatyn osy bir óte tómen kórsetkish halqymyzdyń balajandylyǵy men ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń basynda Qytaıdan kelgen 200 myńdaı qandastarymyzdyń arqasynda 1960-1991 jyldar aralyǵynda 2,5 esege jýyq ósip, elimiz táýelsizdik jarııalaǵan tusta 7 mln-ǵa jetip, sonyń ózinde respýblıka halqynyń teń jartysyn da quraı almaǵan edi. Tarıhı tájirıbege súıensek, memleket tarıhynda memleket quraýshy tıtýldy ulttyń sany erekshe ról atqaratyndyǵy belgili.

Biz osyndaı músápir halge qalaı tústik? Ol úshin tarıhqa sál sheginis jasaǵanymyz durys. 1913 jyly «Qazaq» gazetinde qaıran Ahań, ult ustazy A.Baıtursynov «Álhamdýllahı, áıteýir qazaq 6 mıllıonǵa jettik» dep qýanǵan eken. Týra bir ǵasyr, ıaǵnı júz jyl ótkennen keıin respýblıkadaǵy qazaq halqynyń kórsetkishi endi-endi kóterile bastasa, keıbir derekter boıynsha sol kezde 1-2 mıllıon bolǵan «óz aǵamyz» ózbekter qazir 30 mıllıonnan asyp jyǵylypty. Kórshilerimiz sııaqty eselep ósýdiń ornyna qazaq halqy óziniń atamekeninde turyp-aq, quryp ketýdiń aldynda turdy.

Nege bulaı boldy? HH ǵasyrda qazaqtaı azap kórip, «myń ólip, myń tirilgen» halyq jer betinde sırek. Birinshiden, keńestik kezeńde qazaq qoldan jasalǵan asharshylyq, ult asyldaryn qynadaı qyrǵan qýǵyn-súrgin, ártúrli qaqtyǵystar men soǵystar, t.b. saldarynan qoısha qyryldy. Ekinshiden, goloshekındik asyra silteý kezinde jan saqtaý maqsatynda kórshi elderge mıllıondaǵan qandasymyz kóship ketýge májbúr boldy. Úshinshiden, áýeli patshalyq Reseı, keıin Keńes Odaǵy tusynda ártúrli delımıtasııalar (shekara mejeleý) tusynda kesilip qalǵan jerlerimizben birge qandastarymyz shekaranyń arǵy jaǵynda kózderi móldirep qala berdi.

Elimizde sońǵy sanaq 2009 jyly ótti. Sanaq kórsetkishi boıynsha jergilikti halyqtyń sany 65% bolsa, 2017 jyly «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan málimette elimizdegi etnostardyń arasalmaǵy ózgergendigi baıqalady: qazaqtar 71%, orystar 21%, ózge etnostar 8%-dy quraǵan eken. Fransýz Ashıl-Klod Debıýssı «Kez kelgen bılikti baǵalaýdaǵy ólshem – sol memlekettegi memleket quraýshy halyq sanynyń ósip nemese kemýi», degen eken. Bul danalyq sóz táýelsiz Qazaqstan bıligi ustanyp kele jatqan ishki-syrtqy saıasattyń óresi men órisin ańǵartqandaı.

Osylaı, el aman, jurt tynysh bolsa, qazaq halqynyń sany óz Otanynda áli de kóbeıe beretinin ýaqyttyń ózi kórsetip otyr. Buǵan da shúkirshilik. Qazaqtyń sany – qazaqtyń aıbary. Qazaqtyń sany – qazaqtyń rýhy. Qazaqtyń sany – qazaqtyń bolashaǵy.

Qazaq «Kóp qorqytady, tereń batyrady» degendi beker aıtpasa kerek.

Qazir, Qudaıǵa shúkir, biz turyp jatqan Oral qalasynda táýelsizdik tusynda ashylǵan №1, 2, 4, 5,10, 19, 22, 27, 29, 30, 33, 34, 36, 37, 38, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50 mektepterdiń barlyǵy qazaq tildi. Burynǵy orys mektepteriniń ózi aldymen aralas mektepke aınalyp, sosyn qazaqylanyp jatyr. Mysaly, №12, 13, 14, 16, 18, 20, 21, 25, 26, 31, 45 mektepter.

Árıne Qazaqstannyń Reseıge shyǵatyn batys qaqpasy sanalatyn Oral shaharynda qazaq mektepteriniń jyl ótken saıyn kóbeıip kele jatqanyna janyń súısinedi. Keńes bıligi tusynda uzaq jyldar astanamyz bolǵan, mıllıonnan astam turǵyny bar Almaty qalasynyń ózinde bir-eki ǵana qazaq mektebi bolsa, sol tusta Oral qalasynda bir ǵana qazaq mektebi (qazirgi S.Seıfýllın atyndaǵy 11-mektep) bolǵanyn eske túsirsek, kóp nárseniń bizge ózinen-ózi túsinikti bola túseri haq.

 

Jańa astana – altyn shańyraǵymyz

Táýelsizdigimiz jarııalanǵannan keıingi el bıliginiń jedel qabyldaǵan tarıhı sheshimderiniń biri – astanamyzdy Almatydan Aqmolaǵa kóshirý boldy. «El ekonomıkasy áli túzelip kete qoımaǵan tusta osynyń bizge qanshalyqty qajeti bar edi?», deýshilerdiń de qarasy az bolmaǵany belgili.

Árıne 1854 jyly maıor M.Peremyshelskııdiń otrıady negizin qalaǵan Vernyı áskerı bekinisiniń ýaqyt óte kele sándi de sáýletti, Qazaqstandaǵy alyp megapolıske aınalaryn o basta eshkim boljamaǵan da bolar. Astanalardyń lezde qanatyn keńge jaıyp, ondaǵy halyq sanynyń kúrt kóbeıip, joǵary jyldamdyqpen eselep ósetini dúnıejúzi tarıhynan belgili. Bir qaraǵanda, astanalardyń aýysyp, ózgerip otyrýy qalypty qubylys sııaqty.

Álemdik tájirbege kóz júgirtsek, Japonııanyń eski astanasy – Kıoto (batys astana), jańa astanasy – Tokıo (shyǵys astana), qytaılarda Beıjiń – soltústik astana, al Nankın – ońtústik astana rólin atqardy. Túrkııa astanasyn Ystanbuldan Ankaraǵa kóshirse, Reseıde Máskeý men Sankt-Peterbýrg, AQSh-ta Fıladelfııa, Nıý-Iork, 1800 jyldan bastap Vashıngton bolǵanyn tarıhtan bilemiz.

Keshegi keńes dáýirinde Qazaqstannyń astanalary da birneshe márte ózgergeni belgili. Máselen, olar Orynbor (1920-1924), Qyzylorda (1925-1929), Almaty (1929-1998) bolyp jalǵasady.

Qysqasy, táý eter táýelsizdikke qadam basýymyz álemdik tarıh sahnasyna kóterilgen balaýsa memleket retinde óz astanamyzdy ózimizge tańdaý jasaýǵa múmkindik berdi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń: «Biz Alataýdyń baýyryna syımaı ketken joqpyz, qaıta jer jánnaty – Jetisýdy qımaı kettik.Tarıhtyń qatal talaby osyndaı», degen sóziniń astarynda zor maǵyna jatyr. Tuńǵysh Prezıdentimizdiń «tarıhtyń qatal talaby osyndaı» degen sóziniń ár árpinde zil batpan aýyr júk jatqany anyq.

Sebebi memleket astanasynyń eldiń qıyr shetinde ornalasýy geosaıası turǵydan óte qaýipti. Muny dáleldeıtin tarıhı derekter jetkilikti. Osy rette qazaq tarıhynyń alty ǵasyrlyq shejiresin kórkem ádebıette asqan sýretkerlik sheberlikpen somdaǵan, sol jolda qyrýar ortaǵasyrlyq derektermen júıeli jumys istegen klassık jazýshymyz Ilııas Esenberlın «Altyn orda» trılogııasynda mynadaı tamasha úzik keltiredi: «Ol erinbeı ornynan túregelip, qolyndaǵy kúmis kesesin, úıdiń dál ortasynda tóseýli jatqan túkti kilemniń ortasyna aparyp qoıdy. Sóıtti de qaıtadan ornyna kep otyrdy.

– Mynaý jatqan túkti kilem noǵaıly, qypshaq eliniń jeri, al anaý kúmis kese onyń Ordasy – astanasy. Aqyldy bıim, sen myna kilemdi baspaı, búldirmeı maǵan anaý kúmis keseni alyp bershi...

Tóre bı úndeı almaı qaldy. Qart jyraý keńk-keńk kúldi.

 – Árıne, alyp bere almaısyń. Oǵan aqylyń jetpeıdi.

Qart jyraý endi jan-jaǵyna túksıe qarady.

 – Múmkin bul keseni maǵan basqa bireýiń alyp berersińder?! Qane, qaısyń barsyń?! Tek kilemdi baspaısyńdar...

Keń saraıdyń ortasyna tóselgen kilem úlken edi. Onyń ústinen júrmeı, kúmis keseni alý tipti múmkin emes. Otyrǵan jurttyń birde-biri úndeı almady.

– Qane? – dedi Asan qaıǵy, sóıdedi de hanǵa qarady.

– Jaraıdy, men alyp bereıin, – dedi Jánibek kúlimsirep.

Ol ornynan túregelip, kilemniń janyna baryp, bir shetinen búkteı bastady. Sóıtip kilemdi búkteı-búkteı ortada turǵan kesege de jetti. Eńkeıip qolyna alyp, Asan qaıǵyǵa berdi.

– Minekeıińiz, – dedi ol keseni usynyp. О́z jumbaǵynyń sheshimin tapqan hanǵa rıza bolǵan Asan qaıǵy oǵan sál jyly qarady.

– Seni jurt bosqa «áz» demese kerek-ti, – dedi qart jyraý. – Al endi meniń Ordańdy bul shahardan nege kóshir degenimdi túsindiń be?

Jánibek sál basyn ıdi.

– Túsindim. – Ol ornyna baryp otyrdy.

Asan qaıǵy han tapqan sheshimge aqyly jetpeı, kúp-kúreń bolyp qorlanyp otyrǵan Tóre bıge buryldy.

– Han Ordasy degen – el Ordasy, – dedi ol. – Orda – halyq úıiniń altyn shańyraǵy. Shańyraǵy kúırep jerge qulaǵan jurt kózinen aıyrylǵan bas kelbetti... Aqyldy han el kindigin jer shetine qurmasa kerek-ti. El shetindegi Orda jaý alýǵa jeńil. Al jer ortasyndaǵy Orda jaý qolyna ońaı tımeıtini kámil. Ol úshin jańa ózderiń kórdińder, mynaý alyp dala – kilemniń bir shetinen túrip, joldaǵy shepterdiń bárin jeńip, sosyn ǵana jaý Ordańa tıedi kelip. Qandaı myqty ásker bolsyn, bul ońaı emes. Bunymdy eshkim burys demes» (Esenberlın I.Altyn Orda: Roman-trılogııa. Almaty, 1999. 264-265 bb).

Bizdiń qazirgideı ulan-ǵaıyr aýmaqqa ıe bolýymyzdyń negizgi syry uly babalarymyzdyń óz zamanynda tórtkúl dúnıe sanasatyn alyp ımperııalar qurýymen tikeleı baılanysty. Bul memleketterdi Elbasy Ulytaýda sóılegen sózinde bylaı túzgen edi: «Bizdiń eldigimiz, qazaq jurtynyń arǵy túbi ǵundardan bastalady. Ǵundardan keıin kók túrikterge jalǵasady. Odan keıin Altyn Orda ornyǵady. Sóıtip handyq dáýirge ulasyp, keıin birtindep táýelsizdikke kelip tireledi. Osyndaı úlken tarıhymyz bar».

Aıbyndy Ǵun derjavasynyń astanasy búginde Mońǵolııanyń ortalyq óńirinen tabylyp, oǵan arheologter qazba jumystaryn júrgizip jatsa, Kók túrikterdiń astanasy Sýıab qazirgi Qyrǵyz Respýblıkasynyń jerinde jatyr. Altyn Ordanyń astanalary Saraı-Batý men Saraı-Berke Edildiń boıynda qalsa, Qazaq handarynyń 200 jyldaı qonysy bolǵan Tashkent búginde О́zbekstannyń astanasy ekenin bilemiz. Al QazAKSR-niń tuńǵysh astanasy Orynbor keńes dáýirinde Reseıge ótti. Budan shyǵatyn qorytyndy: el astanasynyń jerdiń shetinde ornalasýy eshkimge opa bermegen.

Oıymyzdy tobyqtaı túısek, Saryarqanyń tósinde, hám Uly dalanyń júrek tusynda, toǵyz joldyń torabynda ornalasqan astana – Nur-Sultan shaharynyń el bolashaǵy úshin utymdylyǵyn dáleldeıtin dáıekter tek munymen shektelmesi anyq. Onyń tolyp jatqan basqa da qyry men syry bar.

 

Jańabek JAQSYǴALIEV,

M.О́temisov atyndaǵy BQÝ dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty

 

Sońǵy jańalyqtar

Araq satylmaıtyn aýdan

Aımaqtar • Keshe

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar