Oqıǵa • 23 Sáýir, 2021

Til men tarıh – halyqtyń qos qanaty

71 ret kórsetildi

Halyqaralyq Qazaq tili qoǵa­mynyń Almaty qalalyq bólim­shesi, sondaı-aq qalalyq Qoǵam­dyq keńes janynan qurylǵan Til komı­tetiniń uıytqy bolýymen mem­­lekettik tildiń mártebesin kóte­rý­ge baǵyttalǵan keleli ke­ńes ótti. Ǵalymdar men til ja­nashyr­­laryn bir alańda jına­ǵan basqosýda qazaq tiliniń aına­lasyndaǵy ózekti máseleler tal­qy­landy.

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin!» degen ustanymyn tilge tıek etken jıynǵa qatysýshylar til tóńireginde qordalanǵan máselelerdi jiliktep tal­dady. Basqosýǵa bastamashy bolǵan qoǵam qaıratkeri Qusman Shalabaev, elimiz­diń ár aımaǵynan jıylǵan jas ǵalym­dardy bir arnada toǵystyrý arqy­ly ana tiliniń qadir-qasıetin as­qaqt­atýdy kózdegenin aıtady. Onyń só­zinshe, eki qazaqtyń bir-birimen qazaq­sha sóılespeýinen nemese óz ana tilin bilmeýinen asqan aıanyshty hal joq.

«Til tolǵaýynyń túıinin tarqatatyn kez áldeqashan jetti. Bul – memlekettik dáre­jede mańyz berilip otyrǵan máse­le. Biz el óńirlerinen zerdeli jastardy jınaı oty­ryp, memlekettik tildiń mártebesin art­tyrýdyń tetik­terin jobalaýdy maqsat tutamyz. Jas­tardyń únine qulaq asyp, oı-pikirlerin, usy­nystaryn tyńdadyq. Uıym­dar men mekemelerdegi is-qaǵazdardy qazaq tilinde ázirleýdiń, jınalys­tardy memlekettik tilde ótkizýdiń naq­ty bir jobasyn daıyndaý kerek sekildi. Mádenı astana­myzǵa balanatyn Almatyǵa qarap, barlyq óńirler boı túzeıdi. Latyn qarpine baılanysty sońǵy usynymdardy da jas ǵalymdarymyz zerdeleı júrgeni abzal. Sondyqtan búgingi jıynǵa A.Baıtursyn­uly atyndaǵy Til bilimi ıns­tıtýtynyń dırektory Anar Fazyl­jan­dy arnaıy shaqy­ryp otyrmyz. Bu­dan keıin de sózden iske kóship, jas ǵalym­darmen birlese ju­mys jasaý­dy jalǵastyra bermekpiz», dedi Q.Shalabaev.

Ana tili qoǵamdyq problemaǵa aı­nal­maýy kerek, ol ana sútimen daryp, bol­mysymyzǵa enýi qajet degen til ja­nashyr­­­lary tildiń qoldanylý aıasyn­daǵy kem­­shilikterdi synǵa ala otyryp, óz paıym­daryn ortaǵa saldy.

– Ulttyń anasy – tili, ákesi – tarıhy. Tilinen nár, tarıhynan tamyr al­maǵan el ult bolmaıdy. Qazaqtyń barlyq ulttyq qundylyqtary tilinde jatyr. Bul bizdiń sanamyzdyń da, úıimizdiń de tórinde turýy kerek. Tili­nen aıyrylǵan halyq ulttyq máde­nıetinen de aıyrylady. О́ziniń ana tilinde sóıleı almaǵan adam ózin esh­qashan saýatty, mádenıetti adammyn dep aıtýyna bolmaıdy. Bizdiń qoǵamdaǵy bas­ty kemshilik, keıbir baýyrlarymyz ózi qazaq bola tura óz tilinde sóıleýge qor­synatyny. Bul – úlken qasiret. Ondaı adam tilmen keletin barlyq qazyna-qun­dylyqtardan aıyrylady. Budan óz ultyn mensinbeýshilik, ana tili dese jıyrylyp, tyjyryna qalatyn is-áreketter týyndaıtynyn baıqaımyz. «О́zegin qurt jegen aǵash, óziniń qula­ǵanyn jerden kóredi» degen sóz bar. Ta­myrymyzǵa qurt túsip, ózegimiz shiri­mesin desek, tilimiz­di qurmetteýdi ózi­mizden bastaıyq. Baıraǵymyzda qy­ran­nyń qos qanaty bar. Onyń biri – ana tilimiz, ekinshisi – týǵan tarıhymyz. Osy ekeýi teń bolmaı, qyran qııaǵa qa­lyqtaı almaıdy. Árbir ata-ana tamy­rymnan óngen urpaq kimniń balasy degen suraqty ózine qoıyp, perzentin tek­tilikke tárbıeleýi kerek. Tektilik – tilmen, rýh­pen bite qaınasyp jatqan qasıet. Búgin­gi jıynnyń kózdegen maqsaty barsha otandastarymyzdy, onyń ishinde qazaq baýyrlarymyzdy ana tilin aıalaýǵa shaqyrý, – dedi til tarıhyn zertteýshi Máńke Nurdáýlet.

Sanaly oı, salmaqty pikirler aı­tyl­­­ǵan jıynda jýrnalıster qaýy­my da taqy­ryptan tys qalmaı, usynys-tilek­terin jetkizdi. Tilshilerdi maza­laǵan máse­leniń biri – úlkendi-kishili me­kemelerde óte­tin is-shara­­lardyń baspasózge arnalǵan aqpa­raty kóbine-kóp resmı tilde daıyndalyp, odan keıin baryp qana qazaq tiline tárji­mala­natyndyǵy. Eń ókinishtisi, ákimdikter men memle­ket­tik mekemelerdiń ózi osyndaı ol­qy­lyqtarǵa jıi boı aldyrady. Bas­shylyq baspasóz-hatshylaryn tańdarda osy jaıǵa baıyppen qarasa, deıdi BAQ-ókil­­deri.

Aldaǵy ýaqytta Almaty qalalyq Qo­ǵam­­dyq keńesiniń janynan jańadan qu­ryl­­ǵan Til komıteti memlekettik tildiń qol­­­dany­lý aıasyn keńeıtý baǵytynda jan-jaqty jumystaryn jalǵastyra bermek.

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Pavlodarda avtobýs baǵanǵa soǵyldy

Oqıǵa • Búgin, 09:54

Batys Qazaqstanda kıikter ólip jatyr

Aımaqtar • Búgin, 09:44

14 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:13

«Barystyń» alǵashqy transferi

Hokkeı • Búgin, 08:50

Gala-baletter: bı kórkemdigi

О́ner • Búgin, 08:44

Ǵasyrlardy toǵystyrǵan ǵajaıyp

О́ner • Búgin, 08:40

Kómir baıytý fabrıkasy iske qosyldy

Aımaqtar • Búgin, 08:38

«Án» be, «ún» be?

Rýhanııat • Búgin, 08:36

Jýrnalıst Qasym

Rýhanııat • Búgin, 08:34

Sóz soıyl: Ázil-ospaq

Rýhanııat • Búgin, 08:32

Sóz soıyl: Táýbeli maqal-mátel

Tanym • Búgin, 08:27

Dalalyq órkenıet taǵylymy

Tarıh • Búgin, 08:23

Balaǵa meıirin tókken polıseı

Qoǵam • Búgin, 08:21

Balabaqshanyń joǵynan bary jaqsy

Aımaqtar • Búgin, 08:18

Kásipke baýlý – qasıetti borysh

Aımaqtar • Búgin, 08:16

Aty-jónimizge abaı bolaıyq

Qoǵam • Búgin, 08:14

Úı ishindegi úılesim

Pikir • Búgin, 08:06

Qoı baqqan ozar...

Aımaqtar • Búgin, 08:03

Halyqaralyq qujattar qabyldandy

Qazaqstan • Búgin, 07:58

Aısberg aqıqaty

Ádebıet • Keshe

Joq kitapty izdeý

Ádebıet • Keshe

Krest-kedergi...

Ádebıet • Keshe

Zaısanda mal qyrylyp jatyr

Aımaqtar • Keshe

Qaıyrymdylyq– qaıyrly is

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar