Qoǵam • 31 Mamyr, 2021

Álemde bala quqyǵy qalaı qorǵalady?

148 ret kórsetildi

 

Bul ataýly kún 1925 jyly Jenevada ótken balalardyń sapaly ómirine qatysty dúnıejúzilik konferensııadan bastaý alady. Sol is-sharadan keıin birqatar memleket balalar máselesine kóńil bólý maqsatynda osy kúndi Balalardy qorǵaý kúni dep belgiledi. Sodan beri júz jylǵa jýyqtady. Balalardyń quqyǵy álemde qalaı qorǵalýda?

Naqty bir kún belgilenbese de, jıynǵa qatysqan memleketter­diń kóbi konferensııa ótkizilgen dál 1 maýsymdy qup kórdi. Bul, ásire­se, Keńes Odaǵyna múshe memle­ketterde resmı merekege aınaldy. Ál­bette, bul kún úlken mereke re­tin­de jáne barlyq elde birdeı toı­lan­basa da, balalar máselesi kún tár­tibinen túspeýi keregin eske sa­lyp turady. Máselen, AQSh-ta Balal­ar kúni 20 qarashada atalyp ótiledi.

Balalardy qorǵaý kúni belgi­len­gen kezde BUU-ǵa múshe mem­le­ketter násiline, jynysy­na, túsine, dinine, shyqqan tegi­ne qaramastan, ár balanyń mahab­batqa, jaqsy tamaqtanýǵa, medı­sınalyq qorǵaýǵa, tegin bilimge, zorlyqtan qorǵalý men beıbit kúnde ómir súrýge quqyǵy bar degen ortaq qarar qabyldady.

Burynǵy Keńes Odaǵynyń múshelerinen basqa, Albanııa, Aljır, Bosnııa jáne Gersegovına, Ekvador, Grýzııa, Germanııa, Sol­tústik Koreıa, Mońǵolııa, Mıan­ma, Mozambık, Polsha, Rýmynııa, Serbııa, Slovakııa, Slovenııa, Tan­zanııa, Iemen de 1 maýsymda Balalardy qorǵaý kúnin toılaıdy.

20 qarashanyń da óz sebebi bar. 1959 jyly 20 qarashada BUU Bas Assambleıasy Balalar quqyǵy dek­larasııasyn qabyldady. Al 30 jyldan keıin dál osy kúnde Bas Assambleıa Balalar quqyǵy konvensııasyn qarady.

Joǵaryda atalǵan eki qujat­tyń da jahandyq saıasatta mańyzy zor. Máselen, 54-baptan turatyn Balalar quqyǵy konvensııasynda balalardyń ómir súrýge, aty-jóni bolýyna, bir eldiń aza­mat­tyǵyn alýǵa quqyǵy syndy ne­gizgi quqyǵynan soǵys, apat­­­tyq jaǵdaı syndy tótenshe jaǵ­daı­larda qorǵanýyna deıin kórsetilgen.

Konvensııada jaqsy otbasyda ómir súrý, tulǵanyń qalyp­tasýyna jaǵdaı jasaý, bilim berýden bólek, onyń rýhanı damýy da sóz bolǵan.

Álbette, balanyń quqyǵyn negizgi qorǵaýshylar – onyń ata-anasy. Degenmen ata-ana da keıde qaýqarsyz. Sondyqtan balanyń qorǵalýy – memleket úshin mańyzdy másele. Sondyqtan baldyrǵannyń bilim alýy, mádenı kemeldenýi, tamaqtanýy syndy keı máseleler de úkimetke júkteletin mindet.

Alaıda qaı memlekette de kúrmeýi sheshilmeı turǵan másele – zorlyq-zombylyq. IýNISEF usynǵan málimetke nazar salsaq, AQSh-ta 10 balanyń bireýi – zorlyq-zombylyq qurbany. Al olardyń 90 paıyzyn ózderi tanıtyn, senetin adamdar zorlaıtyn bolyp shyqqan. Qazaqstanda da bul – ózekti másele. Oǵan qosa, eli­miz balalardyń ózine qol jum­saýy boıynsha nashar statıstıka­men kózge túsip otyr. 2016 jyly Qazaq­stan balalardyń ózine qol salýy boıynsha álemde 2-orynda boldy.

Búgingi tańda álem boıynsha balalar quqyǵynyń qorǵalýyn qadaǵalap, sol jolda jumys is­tep jatqan birneshe uıym bar. So­nyń ishinde ECPAT Internatio­nal uıymy búgingi tańda balalar quqyǵyn qorǵaý boıynsha úlken qurylym bolyp sanalady. Bangkokta ornalasqan uıym balalar eńbegin qanaý jáne olardy satý syndy ózekti máselelerdi de nazarda ustaıdy.

«Balalar quqyǵy boıynsha halyqaralyq jeli» toby bul máselege mádenıet pen zań turǵysynan qaraıdy. Onyń músheleri –  zombylyqqa qarsy ádilet izdeýshiler.

PLAN International uıymy álemniń 76 memleketinde jumys isteıdi. Olar kóbine balalardy qoldaýdy maqsat etedi. Al Save the Children halyqaralyq uıymy álemniń 120 memleketine qyzmetkerlerin jiberý arqyly balalardyń ómir sapasyn jaq­sartýǵa úles qosýda.

Bulardan bólek, WE Charity, «Balalar quqyǵy boıynsha halyqaralyq bıýro», World Vision, Humanium uıymdary da osy jolda qajyrly eńbek etip keledi. Soǵys jaǵdaıynda ómir súrip jatqan Sırııa, Aýǵanstandaǵy balalardyń da jaǵdaıy – nazarda. Degenmen úkimetter men úlken uıymdar qansha baǵdarlama jazyp, jobalardy qolǵa alsa da balalardyń barlyǵy birdeı qaýipsiz ortada ómir súrip jatqan joq. Balalar quqyǵynyń qorǵalýy, olardyń ómir sapasynyń artýy eresekter qabyldaıtyn sheshimderge tikeleı baılanysty ekenin jáne olardyń balalyq shaǵynyń alańsyz ótýi de úlkender jaýapkershiliginde ekenin esten shyǵarmaǵan abzal.

Sońǵy jańalyqtar

Jetim kórseń, jebeı júr

Aımaqtar • Keshe

Ar aldynda arylý

Rýhanııat • Keshe

Talanttar Otanyn tastap ketkende...

Rýhanııat • Keshe

Kedeı elderge kómek

Ekonomıka • Keshe

Ǵasyr ájimi

О́ner • Keshe

Ǵazymbektiń ǵazız beınesi

Aımaqtar • Keshe

Almatyǵa jaryq qaıta berildi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar