Ádebıet • 03 Tamyz, 2021

Hoseniń qos óleńi

149 ret kórsetildi

2013 jyly, arada júz otyz bes jyl ótken soń, Gvatemala mem­le­ketine kelgen Kýba elshisi eski qorym­daǵy bir jas qyzdyń beıi­tine es­kertkish taqta ornatty. Onda al­tyn áriptermen mynadaı sóz ja­zylǵan edi:

«Sezinemin, sát týǵanyn –

Syrdy ashatyn – dertti arman:

Gvatemalalyq qyz týraly,

Ǵashyqtyqtan mert bolǵan!

Munda Marııa Garsııa Granados ja­tyr, ol – «La Nına de Gva­temala».

Kýba Syrtqy ister mınıstrligi»...

Álqıssa. Syrtta – on toǵyzynshy ǵasyr, al aq mármárdan qalanǵan záýlim saraıdyń ishinde – beıne bir aqqýdaı shákı basyp, ántek kúlgen sulý boıjetken án salyp, aınala bılep júr. Ol máńgilik mahabbat jaıly, bir-birine yntyqqan qos júrektiń, bálkim, eshqashan da qosyla almaıtyn qos júrektiń saǵynyshy jaıly án salatyndaı. Ol – Marııa Garsııa Granados edi. Gvatemalanyń eks-prezıdenti, general Garsııa Granadostyń jalǵyz qyzy.

v

1877 jyly, Kýba halqynyń ult qa­harmany, «Kýba azattyǵynyń kıesi», aqyn, jýrnalıst, ustaz Hose Martı-ı-Peres óz elindegi saıası qysymnan jer aýyp, Gvatemalaǵa keledi. Árdaıym úıinde saıası elıta men óner ıntellıgensııasyna arnap qonaqasy beretin general aqyndy da shaqyrady. О́ziniń týa bitti sheshendigi jáne kisi baýrap alatyn kórkem minezimen Gvatemalada «Doktor Torronte» atanǵan Hose Martı bul shaqyrýdan bas tartpaıdy. Marııa bir kórgennen aqyndy unatyp qalady. Odan keıin Ortalyq Amerıkadaǵy Qyz­dar akademııasynda Hose Martı fılosofııadan dáris oqyp júredi. Onyń alǵyr shákirtteriniń biri – taǵy da sol Marııa. Biz biraz alǵa uzap ketken sekil­dimiz. Keıin sol qonaqasyda bolǵan M.B.Martınes degen kisi osy oqıǵany bylaısha eske alady: «Gvatemalaǵa kel­genine eki kún bolǵan aqyndy general qurmettep úıine shaqyrdy. Sıqyrly bı sherýin tamashalap otyrǵanymyzda Hose Martı menen «Mysyrlyq hanshaıym­sha kıingen anaý sulý qyz kim?» dep sura­dy. «Generaldyń qyzy Marııa» dedim. Onyń sulýlyǵy men bıine aqynnyń arba­lyp qalǵanyn birden ańǵardym». Martı men Marııa arasyndaǵy sezim ushqy­ny osylaısha jalt etken edi. Alaıda aqyn Meksıkada óziniń qalyńdyǵy qalyp ket­kenin de aıtqan syńaıly. Sebebi «Siz­­diń Gvatemalaǵa qaıtyp kel­geni­ńiz­di estidim. Alaıda menimen kez­desýge kel­­medińiz. Nelikten? Biraq maǵan bola sa­paryńyzdan qalmańyz. Siz qalyń­dy­ǵyńyzdyń bar ekenin, oǵan úılenýge mo­raldyq mindetteme alǵanyńyzdy ár­daıym jadyma salýshy edińiz. Sonda da, tezirek kelýińizdi ótinemin» deıdi Marııa aqynǵa jazǵan hattarynyń bi­rinde. Biraq aqyn sol saparynda óziniń qalyńdyǵyn erte keledi. Aqyn kelgen kúni ózenge shomylýǵa ketken Marııa­nyń óli táni ǵana tabylady. Dáriger­ler «ókpesine sýyq tıgen» degen uıǵarym­ǵa keledi. Jas sulýdy jerleý rásimine qatysqan aqyn keıin Marııany máńgilik ólmes jyrdyń mýzasyna aınaldyrady. Endi onyń álem ádebıetindegi esimi – «La Nına de Gvatemala». Aqynnyń osy dańqty óleńin oqıyq:

Sezinemin, sát týǵanyn –

Syrdy ashatyn – dertti arman:

Gvatemalalyq qyz týraly,

Ǵashyqtyqtan mert bolǵan!

Jasmın men lala gúli,

Jansyz júzin kómkerdi,

Baýyryna aldy dala muńyn,

Baýyryna onyń dert endi.

Súıgen edi ol... erte me edi?!.

«Kútem» degen, sert etip,

Jigit... jaryn erte keldi,

Qyz sezimin tárk etip.

El betke aldy jas qabirdi,

Aýyr tabyt kóterip,

Jurt aǵyldy – jas tógildi,

Kózdiń quny ótelip.

...Keldi jigit! Sherte keldi,

Arman ánin, jarq etip...

Biraq jaryn erte keldi,

Qyz júregin tárk etip!

Nege, sáýlem, bulaı ettiń,

Qońyraýlatty-aý kúı óktem!

...Sýyq júzin jylaı óptim,

Sýyǵy ótti súıekten.

...О́li tánin ketken sýyp,

О́zennen ap, kóp dedi el:

«О́kpesinen ótken sýyq»,

Joq, júrekten ótken ol!

Nege, sáýlem, bulaı ettiń,

Jıyp kep em bar gúldi!..

Qos qolynan jylaı óptim,

Qabir aldy-aý sol gúldi!

Molańnan kep alyp ketti

meni...

Seni – aldy tún!..

Jaryq ketti!

Zaryq ketti!

Qalyp ketti jalǵyz ún...

(О́leńdi aýdarǵan: E.Júnis)

Aqyn Marııany tek gúlderdiń arasynda qalǵandaı elestetetini óleńnen anyq ańǵarylady. Eń tańǵalarlyǵy, qalalyq zırattyń qyzmetkerleri keıbir túnderde qorymnan bir qyzdyń án salǵan daýysy estiletinin jáne «meniń zıratyma gúl qoıyńdarshy» dep júretin aq kóılekti qyzdy únemi kóretinderin aıtady. Bul da bir qalalyq ańyzdardyń biri bolar. Alaıda osy bir ǵasyrdan astam ýaqyt boıy Marııanyń qulpytasynan jasmın men lala gúli úzilmegen eken. Qabir basynda árdaıym jańa ǵana ju­lyn­ǵan gúlder jatady eken.

Hose Martıge qalyńdyǵy Karmen Zaıas Bazan ul syılady. Aqyn úshin Marııa Granados obrazy mahabbat mýzasy ǵana emes, revolıýsııa jankeshtiliginiń beınesine aınalsa, uly Hose Fransısko – revolıýsııa jasampazdyǵynyń jáne jeńisiniń kýltine aınalǵan sekildi. Aqyn­nyń ózi «Ismaello» dep erkeletken jal­ǵyz ulynyń eki jasqa tolǵan tý­ǵan kúninde jazǵan óleńin oqyp kórelik:

Jas hanzada qurmetine,

Bul meıramdy oılap taptyq.

Jas hanzada qurmetine,

Merekeniń otyn jaqtyq.

Onyń tolqyn súmbil shashy,

Iinine tógiledi,

Qos janary səýle shashyp,

Qos juldyzdaı kórinedi:

Jalt etedi tańǵy nurdaı,

Jarq etedi sónbeý úshin;

Ol men úshin – jastyǵymdaı,

Təj ben semser – ol men úshin!

Qanquılymen alysqanda,

Qalt etpeıtin berik, bekem –

Meniń qolym – ol ustasa,

Balaýyzdaı erip keter.

Qabaǵy səl túıilse eger,

Qabaǵynyń astyndamyn,

Kózine jas úıirse eger,

Kózime alam jastyń bərin.

Sonyń qany tamyrym men

Tul boıymda, bilegimde,

Sonyń ǵana əmirimen

Soǵyp turar júregim de!

Jas hanzada qurmetine,

Bul meıramdy oılap taptyq!..

(О́leńdi aýdarǵan: E.Júnis)

Keıin aqynnyń uly Hose Fransısko da ult azattyǵy jolyndaǵy kúreskerge aınalyp, general sheninde zeınetke shyqqan.

Latyn Amerıkasynyń eń uly aqyn­darynyń biri Hose Martıdiń, bálkim, eń bir dańqty, ańyzǵa aınalǵan osy eki óleńinen onyń ómirin de, ómirlik ustanymdaryn da baıqaýǵa bolady. Súıgen, kúresken, bulqynǵan, aýyrǵan, sengen júrektiń bir baıany osy.

Sońǵy jańalyqtar

Almatyda baqylaý kúsheıtildi

Koronavırýs • Búgin, 14:08

Aqsha emes, abyroı qymbat

Boks • Búgin, 13:04

Kúrshim ózeni de lastana bastady

Ekologııa • Búgin, 12:38

Tiliksiz ota jasaldy

Medısına • Búgin, 12:20

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Búgin, 09:35

Koronavırýstan 9 adam qaıtys boldy

Qazaqstan • Búgin, 09:28

Emdelip jatqan 634 naýqastyń jaǵdaıy aýyr

Koronavırýs • Búgin, 09:22

Qazaqstanda vaksına saldyrǵandar sany artty

Koronavırýs • Búgin, 09:17

Almaty oblysy «qyzyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Búgin, 09:15

Sport jańalyqtaryna sholý

Sport • Búgin, 09:07

Sarannyń uzyn sákisi

Qazaqstan • Búgin, 09:05

Kóbelekter kórmesi

О́ner • Búgin, 09:04

Qarsylastar anyqtaldy

Sport • Búgin, 08:59

Jáýdir ana

Tanym • Búgin, 08:56

Taǵy bir sport nysanynyń tusaýy kesildi

Aımaqtar • Búgin, 08:53

Fızıkalyq ýran qoryna qatysady

Ekonomıka • Búgin, 08:46

543 mlrd teńgeniń ónimi óndirildi

Ekonomıka • Búgin, 08:44

Áıelder kásipkerligi qoldaý taýyp jatyr

Ekonomıka • Búgin, 08:43

Basqa basylymdarǵa sholý

Álem • Búgin, 08:41

Uqsas jańalyqtar