Ekonomıka • 03 Tamyz, 2021

Tutynýshy quqy qalaı qorǵalyp júr?

637 ret kórsetildi

Qara bazarda da, jyltyraǵan saýda úıinde de, odan bólek san alýan qyzmet kórsetý oryndarynda da klıent quqyǵy jıi taptalatyny belgili. Byltyr arnaıy júrgizilgen saýaldamada el turǵyndary tutynýshylar quqyǵyn jıi buzatyn bes salany atapty. Olar – medısına, temir jol, qalaaralyq jáne halyqaralyq avtotasymal, bilim mekemeleri jáne baılanys qyzmeti. Kinárat týrızm, qoǵamdyq tamaqtaný, turǵyn úı-kommýnaldyq qyzmet sektor­larynda da bar.

Jıi jasalatyn shaǵymdar

Saýda jáne ıntegrasııa mı­nıstri Baqyt Sultanovtyń ózi «Tu­tyný­shylardyń kórsetilgen qyz­metke kóńili tolmaıtyny áli de bolsa joǵary bolyp tur. Sa­typ alýshylardy mazalaı­tyn su­raqtar jyl saıyn qaıta­laný­da», dep moıyndaǵan bolatyn.

Byltyrdyń ózinde mınıstr­likke 30 myńǵa jýyq shaǵym joldanǵan. Sonyń nátıjesinde qazaqstandyqtarǵa 249 mln teńge qaıtarylypty. Tutynýshy­lar quqyǵyn qorǵaý komıteti­niń habarlaýynsha, azamattar kásipkerlerge qatysty mynadaı máseleler boıynsha jıi shaǵymdanyp jatady: sapasy tıisti deńgeıdegi nemese tıisti deńgeıdegi emes taýardy qaıtyp alýdan nemese aıyrbastaýdan bas tartý; satýshy nemese taýar týraly aqparatty usynýdan bas tartý; taýardy alǵanyn jáne qajetti sertıfıkaty bar ekenin rastaıtyn qujatty kórsetpeý; jumysty sapasyz oryndaý; qyzmetti sapasyz kórsetý; kelisimshart toltyrý kezinde tutynýshylar quqyn buzý; fors-major jaǵdaıynda kelisimshartty buzý kezinde aldyn ala tólemdi qaıtarýdan bas tartý.

«Satybaldy» tutynýshylar qu­qyǵyn qorǵaý qoǵamdyq bir­lestiginiń tóraǵasy Serik Mo­myshevtiń aıtýynsha, tuty­nýshylar quqyǵyn kóp buza­tyn­dardyń biri de biregeıi mıkro­qarjy uıymdary eken.

– Negizinen «Bank jáne bank qyz­metteri týraly» zań talaptary jıi saqtalmaı jatady. Ásirese, «Zaımer», «Tenge KZ», «Koke» sııaqty mıkro­qar­jy uıymdaryn atap aıta alamyn. Tu­tynýshylar quqyǵyna beıjaı qa­raı­­­tyn mekemeler qata­rynd­a páter jón­deýmen aınaly­satyn qurylys uıymdary da bar. EKB Group JShS 3 mln teń­geden asa somadaǵy keli­sim­shart mindettemesin oryn­da­maı qoıǵan. Saryarqa aýdan­dyq soty bolsa, sheshimdi zardap shegýshilerdiń emes, zań bu­zý­shylardyń paıdasyna she­ship bergen. Kóp jaǵdaıda mık­ro­qarjy uıymdarynan nesıe alyp, ony ýaqytyly tóleı al­ma­ǵan zeınetkerlerdiń qu­qy­ǵyn qor­ǵap, kómektesýge týra keledi. Is sot oryn­daýshy­laryna ketip qalsa olar zeınet­aqy shotyn buǵattap tastaıdy. Al bul zańǵa qaıshy. Olar zeınetaqy tólemi boıynsha memlekettik ortalyqqa qaǵaz jiberip, óz keze­ginde zeınetaqynyń 50 paıyzdan kóp emes bóligi ǵana ustalýy kerek, – deıdi S.Momyshev.

Tutynýshylar quqyǵyn qor­ǵaý salasyndaǵy saıasatty qalyp­tastyrý basqarmasynyń basshysy Oljas Seıitbekov qolǵa alynǵan E-tutynushy onlaın qosymshasy áli óz tıimdiligin kórsete qoımaǵanyn aıtady.

– Onlaın jobanyń basty maqsaty – kásipker men tu­ty­nýshy arasynda dáneker bolý. Qazirgi talapqa sáıkes kásip­ker tutynýshynyń shaǵymyna 10 kún ishinde jaýap berýi kerek. Jaýap bermese ákimshilik jaýapkershilikke tartylady. Joba endi ǵana bastalǵandyqtan birqatar kemshiligi bar. Biz sol qatelermen jumys istep jatyrmyz, – deıdi O.Seıitbekov.

 

Qoǵamdyq uıymdar jumysy nátıjeli me?

Qazir elimizde tutynýshylar quqyǵyn qorǵaýdy maqsat etken 50-den asa qoǵamdyq birlestik ju­mys isteıdi. «Ádilet» qo­ǵam­­dyq birlestigi tóraǵa­sy­nyń oryn­basary Tursyn Jaǵy­pa­ro­va­nyń aıtýynsha, salada sheshi­min tappaı daǵdaryp turǵan má­se­­leler kóp-aq. Sonyń biri – qar­jy­­landyrý problemasy.

– Táýelsizdik alǵaly beri 30 jyl ishinde bul salada úl­ken nátıjelerge qol jet­ki­ze al­madyq. Zańǵa 2016 jyly engi­zil­gen ózgeriske sáıkes tutyný­shylar quqyǵyn qor­ǵaý­men aına­ly­satyndarǵa de­meý­shilik jasalmaıdy. Bul bir jaǵynan alǵanda durys ta shyǵar. Sebebi keıbir uıym­dar kásipkermen birigip, tuty­ný­shylar quqyǵy nazardan tys qalýy kádik. Alaıda kez kelgen is alǵa jyljý úshin qar­jylandyrý kerek. Onsyz kóp sharýa sheshilý kezegin kútip qalady. Sondyqtan bul máselege mınıstrlik te bas aýyrtýy kerek. Taǵy bir aıta keterlik nárse – biryńǵaı aqparattyq júıe de durys jumys istep turǵan joq. Tu­tynýshylar quqyǵyn sheshý jo­lynda tek mınıstrlikke  súıenbeı, jergilikti bılik organ­daryna arnap yńǵaıly júıe jasaýymyz kerek, – deıdi T.Ja­ǵy­parova.

Sondaı-aq S.Momyshevtiń aıtýynsha, tutynýshylar quqyn qor­ǵaıtyn birlestikter men pro­ký­ratýra arasynda bitispes kú­res bar.

– Biz isti sotqa nemese tergeý organ­daryna deıin jetkizbeı sheshý úshin uıymdarǵa sotqa deıingi aıyptaý jiberemiz. 10 kún bitken soń talap aryzymen sotqa nemese jeke shaǵymmen pro­ký­ratýraǵa júginemiz. Al olar bolsa bizdiń pozısııamyzdy qoldaı bermeıdi. Olar bizdi synǵan ýnıtaz ben ydys-aıaq bo­ıynsha ǵana shaǵymdanýǵa quqy­ly dep esepteıdi. Biraq olar tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý týraly zańǵa tereń úńiler bolsa, azyq-túlik pen jıhaz satyp alýshy adam ǵana tutynýshy emes, bank, jóndeý uıymdary, hımııalyq tazalaý mekemeleri, sulýlyq salondarynyń qyzmetin paıdalanýshylar da tutynýshy ekenin esten shyǵarmaý kerek, – deıdi quqyq qorǵaýshy.

 

Quqyqty qalaı qorǵaý kerek?

Tap qazir eldegi tutyný­shy­lar sany – 18,7 mln adam. Olar kúnine 6 mln-nan asa ta­­­­ýar sa­typ alady jáne qyzmetter tu­tynady.

Zań boıynsha tutynýshylar quqyn qorǵaýdyń úsh satyly júıesi qalyptasqan. Birinshi kezeńde zań aıasynda múddesi taptalǵan tutynýshy tikeleı sa­tý­shyǵa (daıyndaýshy, atqa­rý­shy tulǵaǵa) shaǵymdana alady. Bul rette qoǵamdyq birlestikter kómegine de júgi­ný­ge bolady. Eger bul isten nátıje shyqpasa memlekettik organǵa, ıaǵnı tu­ty­­nýshylar quqyn qorǵaý ko­mı­­tetine habarlassa bolady. О́z kezeginde olar bıznes ıe­si­ne qatysty ákimshilik shara qol­da­nady. Úshinshi kezeń – istiń sotta qaralýy. Qos tarap ortaq kelisimge kele almaǵan jaǵdaıda daý-damaıǵa sot aralasady.

Qazirgi kezde «Tutyný­shy­lar­dyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» zańǵa túzetýlerdiń 2-paketi ázirlenip jatyr. Ko­­­­mı­tettiń habarlaýynsha, jańa talaptar tizbegi ár­túr­li túsindirmeleri bar qu­qyq­tyq olqylyqtardy, anyq emes normalardy joıýǵa baǵyttalǵan. Pandemııa bas­tal­ǵaly beri onlaın saýdanyń óristeýi de osy saladaǵy quqyq buzýshylyqtardy kóbeıtken. 2020 jyly 689 adam ınternet-dúkenderdiń jumysyna jáne onlaın-qyzmetterge qatysty shaǵym bildiripti. Qabyldanǵan sharalardyń arqasynda tuty­ný­­shylarǵa 13,2 mln teńge qaı­­tarylypty. 2021 jyldyń bes aıynda 556 qazaqstandyq jú­ginip, olarǵa 7 mln teńge qaıtadan tutynýshy qaltasyna túsken. Osyǵan baılanysty 2-pakette elektrondy saýda­ny tutynýshylardyń qu­qyq­taryn qorǵaýdy kúsheıtý jó­nindegi bólim kózdelgen. Mı­nıstrlik 2025 jylǵa taman tutynýshylar quqyǵyn qor­ǵaý salasynda qa­naǵattaný deńgeıin 80 paıyzǵa arttyramyz dep belsenip otyr. So­nymen qatar «sannan – sa­paǵa» atty ustanymdy serik etken ulttyq tutynýshylar qa­ýym­das­tyǵy qurylmaq. Atal­ǵan qaýym­dastyqtyń iske aralas­ýy tutynýshylar daý-dama­­ıyn sheshýdegi memleket úlesin azaıt­­paq.

 

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Pavlodarda taǵy da qus tumaýy tirkeldi

Aımaqtar • Búgin, 16:00

Urlanǵan 28 kólik tabyldy

Oqıǵa • Búgin, 15:11

Qazgıdromet aldaǵy qysqa boljam jasady

Qazaqstan • Búgin, 14:11

Atyraýda 23 adamdy shaıan shaqqan

Aımaqtar • Búgin, 13:35

Túrkistan oblysynda brakonerler ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 12:40

Aqtaýda er adam bıikten qulap mert boldy

Aımaqtar • Búgin, 10:53

Sport jańalyqtaryna sholý

Sport • Búgin, 09:11

Bárimiz bir aspannyń astyndamyz

О́ner • Búgin, 09:10

Sýretshiler úıi ashyldy

Aımaqtar • Búgin, 09:08

Bal bulaq bolyp aqty

Aımaqtar • Búgin, 09:07

Ońaılyqpen em qonbaıdy

Medısına • Búgin, 09:05

Bárekeldi, Vıktorııa!

Sport • Búgin, 09:02

Taı elinde qola medal buıyrdy

Sport • Búgin, 09:00

Seısenbige arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 08:57

Mazmun men sapaǵa mán berilse

Bilim • Búgin, 08:55

Atyraý oblysy «sary» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Búgin, 08:54

Salada sheshimin tabar is kóp

Bilim • Búgin, 08:52

Bala súıý – baqyt

Qoǵam • Búgin, 08:50

Qamba toldy astyqqa...

Aımaqtar • Búgin, 08:49

Barlyq salada ósim bar

Aımaqtar • Búgin, 08:47

Erekshe balalardy elegender

Aımaqtar • Búgin, 08:43

Uqsas jańalyqtar