О́ner • 12 Qyrkúıek, 2021

Qaryshta, qazaq kınosy!

135 ret kórsetildi

Qazaq kınosy –  qazaqtyń ótken ǵasyrdan bergi san taraý tarıhyn altyn qorymyzǵa túgel taspalap, jas urpaqty jasampaz rýhta tárbıelep kele jatqan el rýhanııatynyń eń úlken tiregi. Jalpy, kıno salasy, onyń túrli tarmaqtary kez kelgen memlekettiń ıdeologııalyq basty quraly ekeni shyndyq. Erteńgi urpaq tárbıesi ekranǵa tikeleı baılanysty. Sol rette qazaq kınosy Alash balasy júrip ótken ónegeli joldy keleshek jas býynǵa túrli janrda oń nasıhattap keledi.

Qazaq kınogerleriniń kásibı merekesi tusynda biz osynaý mańyzdy sala­nyń maıtalmandary atqaryp kele jat­qan eleýli isterdi sanamalap ótkeni­miz durys. Ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn otandyq fılmderimiz óz kórer­menderine alǵash jol tarta bastady. Aıtalyq, 1938 jyly túsirilgen «Aman­geldi» fılmi bizdiń alǵashqy kıno ónim­derimizdiń biri. Reseılik «Lenfılm» kınostýdııasy taspalaǵan «Amangeldiniń» ssenarııi ózimizde jazylsa, rólderdi otandyq akterler somdap shyqqan bolatyn. Jalpy, qazaq kınosynyń tarıhyn budan da ári bastaýǵa bolady.

Eń bir erekshe aıtylýy kerek jaıt, 1941 jyly Almaty kórkemfılmder kınostýdııasy qurylyp, ol bildeı KSRO kınosynyń negizgi ortalyǵyna aınaldy. Iаǵnı soǵys jyldary «Mosfılm» men «Lenfılm» Almatyda jumys istedi. Qazaq kınosynyń osy rette irgetasy myǵym, úlken mektepterdi bastaýshy ortalyqtan qanattanǵany onyń búgingi nyq qadamdarynan aıqyn kórinedi.

Keshegi Sháken Aımanov, Abdolla Qarsaqbaev, Májıt Begalın, Sultan Qojyqov syndy alyptar negizin qa­la­ǵan otandyq kıno bolashaǵy áli de jarqyn belesterdi baǵyndyrýy kerek. Aıtalyq «Qyz Jibek», «Meniń atym Qoja», «Taqııaly perishte» bastaǵan klassıkalyq qazaq kınolary tek qana otandyq kıno ındýstrııanyń jetistigi men jemisi emes, olar tutas ulttyń ádebıeti men mádenıetin, salt-dástúri men ádet-ǵurpyn, tilin, tarıhyn tynbaı nasıhattap kele jatqan baǵa jetpes qundy jádigerler.

«Qazaqfılm» – ulttyq ıdeo­lo­gııa­nyń negizi qaınar bastaýy. Onda jumys istegen árbir maman memlekettiń rýhanı saýlyǵyna tikeleı jaýapty jandar. Biz negizinen kıno týraly aıtqanda, akterler men rejısserlardyń  eńbegin ǵana atap ótemiz de, onyń syrtynda ter tógip jatqan júzdegen mamandy taspadan bólek, tarıhtyń da tasasynda qaldyryp ketemiz. Otandyq kıno jetistigin aıtqanda jaryq túsirý­shiden bastap, sol fılm­niń shyǵýyna shyn janashyr jandardyń bárine qurmet bildir­genimiz jón.

Jalpy, qazaq kınosy qandaı degende álem aldyna ultymyz uıalmaı usyna alatyn ónimderimiz jeterlik. Onyń sany da, salmaǵy da táýelsizdigimizdi alǵan keıingi otyz jyl muǵdarynda tipti arta tústi.

Tarıhı dramalarmyzdy aıt­pa­ǵanda, «Taqııaly pe­rish­te» bastaǵan kınoko­me­dııa­la­ry­myz­dyń kóshiniń ózi búgin úlken be­le­sterdi baǵyn­dy­ryp, kórer­menderdiń shynaıy kózaıy­my­na aınalyp keledi.

Derekterge súıensek, asyl azattyǵymyzǵa qol jetkizgen kún­nen beri qazaq kınosy 600-den astam sapaly ónim túsirip úlgeripti. Oǵan qyzmet etip, ter tókken qaıratker óner ıeleriniń eńbegi zor. Bir-ekeýin atap keter bolsaq, kúni keshe ómirden ozyp ketken Satybaldy Narymbetov bar, erekshe qoltańbalarymen tanymal Ermek Tursynov, Rústem Ábdirash, Aqan Sataevtar qazaq kınosynyń keshegisi men keleshegin jalǵap kele jatqan jasampaz da jańashyl naǵyz maıtalman mamandar.

Qazaq kınosy táýelsizdik alǵan jyldardan bastap qaıta tú­ledi. Ulttyq rýhqa sýarylǵan sony kartınalar kórermenderdiń mol oljasyna aınaldy. Tarı­hı tulǵalarymyz osy sala ar­qy­ly týǵan halqymen qaıta qa­ýyshty. Árıne Keńes ókimeti tu­synda da qazaq halqynyń ótken ómirin barynsha kórsetken «Abaı áni», «Shoqan Ýálıhanov», «Qyz Jibek», «Sultan Beıbarys», «Jambyldyń jastyq shaǵy» syndy fılmder túsirilip keldi. Degenmen olardyń barlyǵynyń astarynda tolyq qamtylmaǵan qazaqtyń baı tarıhy tunshyǵyp jatatyn.

El egemendik alǵan soń ult shejiresi urda-jyq saıasattan ada erkin jazyldy. «Kóshpendiler»,  «Birjan sal», «Qunanbaı», «Qazaq handyǵy», «Jaý júrek myń bala» syndy fılmder kóshpeli qazaq ulysynyń baı tarıhyn jas urpaqqa erkin tanystyra aldy.

Ekran arqyly el mádenıeti qalyp­ta­sady.

Qazaq kınosy – ult shejiresi.

Urpaq óz jadyna tarıh arqyly, ádebıet arqyly úńiledi. Sol kezde kıno salasy birden-bir kómekshi qural.

Sondaı-aq kıno ult talǵamaıtyn aýqymy áldeqaıda keń óner salasy. Kez kelgen ultty olar jaıly túsirilgen bolmasa olardyń ózderi taspalaǵan týyndylardan tanyp alýǵa bolady.

Memleket ana tilin erekshe nası­hat­taǵysy kelse, bala tárbıesimen tolyqqandy aınalysý kerek bolsa, shyn ónerge tolyq qamqorlyq  tanytamyz desek otandyq kıno kókjıegin keńeıtý isin kenjeletpegen jón.

О́z tarıhymyzdy, ótken jolymyzdy, asyl tegimizdi, ata-babamyz qaldyryp ketken baǵa jetpes baı qazynamyzdy kózimizdiń qarashyǵyndaı saqtaý – ár qazaq balasynyń paryzy bolýy kerek. Bul rette tarıh pen kıno tamyrlasyp, astasyp jatqany jón.

Ǵalamtor jelisiniń arzan aqparaty urpaq sanasyn qajetsiz aqparattarmen ýlap jatqan al­maǵaıyp kezeńde biz otandyq kınoǵa erekshe mán bergenimiz durys. Tarıhı sanamyzdy oıatatyn salmaqty da sapaly ónimder ult kele­she­giniń jarqyn kepili.

Qaryshta, qazaq kınosy!

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Áskerı tikushaq apatqa ushyrady

Álem • Búgin, 15:21

Túrkistan oblysynda eki brakoner ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:06

Efıopııada pilder qyrylyp jatyr

Álem • Búgin, 11:58

Qazaqstanda un óndirý kólemi tómendedi

Ekonomıka • Búgin, 11:45

Dastın Pore: Makgregor – ótken shaq

Jekpe-jek • Búgin, 11:40

Gazǵa aýysqan kólikter sany artty

Qazaqstan • Búgin, 10:50

Alvares aýyr salmaqta alypqa aınala ma?

Kásipqoı boks • Búgin, 10:35

Uqsas jańalyqtar