Qazaqstan • 13 Qazan, 2021

Álem moıyndaǵan qazaq ǵalymdary

3957 ret kórsetildi

El egemendiginiń 30 jyldyǵynda otandyq ǵylymnyń áleýeti artty. Munyń bir dáleli – elimizden shyq­qan ǵalymdardy halyqaralyq be­del­di uıymdar men sheteldik myq­­ty mamandardyń moıyndaýy. Biz ózimiz bile bermeıtin, biraq álem zertteýshileri eńbegin joǵa­ry baǵalaǵan ǵalymdarymyz je­ter­­lik. Osy oraıda táýelsizdik ta­bys­tarynyń biri retinde óz sa­la­synda álemdik deńgeıde ta­nylǵan bir­qatar ǵylym ókili týraly, olar­dyń ǵylymı joly men eńbek­teri jaıly jazýdy jón kórdik.

100 jylda bir beriletin ataq bizge buıyrdy

Temirǵalı KО́KETAEV. Qoǵamdaǵy kóp jurttyń biri bilse, biri bilmes. Keıingi býynnyń tipti tanymaıtyny anyq. Alaıda ony fızıka-matematıka salasynyń álemdik ǵalymdary jaqsy biletini sózsiz. О́ıtkeni oǵan sheteldik uıymnyń usynysymen 25 jyl boıy zerttep ashqan «Qatty deneniń absolıýttik spektroskopııasy» atty jańalyǵy úshin «Outstanding people of the 20 th century» (qazaqshasy: XX ǵasyrdyń kórnekti adamy) ataǵy berilgen. Bul – bir ǵasyrda bir ret qana beriletin ataq. Osyǵan qatysty esteligin keıipkerimizdiń ózi:

v

– Estonııalyq ǵylymı jetekshim Cheslav Lýshık qońyraýlatyp, osyndaı ataq berilgenin tolqyp habarlady. Telefonda onyń jylap turǵany bilindi. Qýanǵan ǵoı. Sol kezde munyń ne ekenin tolyq túsinbedim. Osy oqıǵadan 1 jyl ótkende Máskeýde bizdiń taqyryp bo­ıynsha halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótti. Is-sharada bir japon kelip, menimen amandasyp: «Sizdiń osyndaı ataǵyńyz bar ma? Siz Temirǵalı Kóketaevsyz ba?» dep surady. Men rastadym. Sonda japondyq maǵan fızıka salasyna sińirgen eńbegimdi baǵalap, dál osy ataqqa laıyq kórip kandıdattyqqa usynǵan Japonııanyń ǵylymı ınstıtýty ekenin jetkizdi, – dep eske alady.

Atalǵan ataqty alýǵa sebepker bolǵan eńbegin álem ǵalymdary baǵalady. Tipti osy ataqqa usynylǵannan keıin úmitkerler men olardyń eńbekteri 5 jyl boıy qaralypty. 1994 jylǵy usynystyń nátıjesi tek 1999 jyly shyqqan. Keıipkerimiz «XXI ǵasyrdyń kórnekti adamy» dep jazylǵan 300 gramdyq taza kúmis medal men ataqtyń kimge berilgeni týraly arnaıy dıplomdy 1999 jyly jeltoqsan aıynyń sońynda ǵana Kembrıdjden poshta sálemdemesi arqyly alypty.

Bir respýblıkanyń emes, búkil álem ǵalymdarynyń arasynda, tipti bir ǵasyr boıyndaǵy myqtylardyń ishinen sýyrylyp shyqqan keshegi júz jyldyqtyń juldyzy oqyǵan dáristi tyńdaǵysy keletinder kóp. Dúnıeniń ár qıyrynan ataqty Oksfordqa jıylǵan ǵalymdardyń aldyna shyǵyp, túıgenin, bilgenin ózgelermen bólisti. Sonda keıipkerimizdiń ǵylymı jetekshisi Ch.Lýshık: «Uly orystyń ózi Oksfordta dáris oqyǵan joq. Sen Oksford ýnı­ver­sıtetinde dáris oqyǵan tuńǵysh qa­zaqsyń!» dep qýanyshyn jasyra almaı masattanǵan eken.

Iá, búkil eńbek jolyn, sanaly ǵumyryn ǵylymǵa arnaǵan fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor T.Kóketaev búginde seksenniń seńgirine shyqty.

 

«Jasyl nobel» ıegeri

Qaısha ATAHANOVA. Biz qorshaǵan ortany qorǵaýǵa sońǵy jyldary ǵana basa mán bere bastaǵandaımyz. Al bul keıipkerimiz el egemendigin ala salysymen, ıaǵnı 1992 jyly óziniń týǵan ólkesi Qaraǵandyda Ekologııa ortalyǵynyń negizin qalady. Qaraǵandydan shyqqan bıolog, radıasııadan paıda bolatyn genetıkalyq aýytqýlardy zerttegen maman, eko belsendi 2005 jyly qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy halyqaralyq Goldman syılyǵyn ıelengen. Goldman syılyǵy «Jasyl Nobel» dep te atalady. Keıipkerimiz – 1990 jyldan beri taǵaıyndalyp kele jatqan qundy syılyqty alǵan jalǵyz otandasymyz. 2019 jyly Goldman syılyǵynyń qarjylaı syıaqysy 200 myń dollardy quraǵan. Másele – syılyqtyń eńbekti baǵalaýdaǵy qundylyǵynda.

p

Ol kishkentaı kezinen tabıǵatqa, ósimdikter men janýarlarǵa jaqyn boldy. Sóıtip bıologııa salasynda bilim aldy. Keıin radıasııadan paıda bolatyn genetıkalyq aýytqýlardy zertteýmen aınalysty. Q.Atahanova radıasııaǵa jaıdan-jaı kelgen joq. Onyń ata-anasy men ápkesi qaterli isikten qaıtys boldy. Jalǵyz aǵasy da qaterli isikke shaldyqqan. Osylaısha, ol Semeı polıgony aýmaǵynda radıasııanyń adamdardyń densaýlyǵyna jáne jan-janýarlarǵa áserin túrli qyrynan tereńirek taný úshin ǵylymı zertteýler júrgizdi. 1992 jyly radıasııaǵa ushyraǵan adamdarmen tikeleı jumys isteýge múmkindik beretin Qaraǵandy Ekologııalyq ortalyǵyn (Eko ortalyq) qurdy. Ortalyqtyń qyzmeti radıasııanyń adamdarǵa, olardyń ómir súrý jaǵdaıyna qalaı áser etetini týraly ǵylymı-tanymdyq aqparat berý boldy. Ekoortalyqty qurýdyń nátıjesinde keıipkerimiz Qazaqstanda ıadrolyq qaldyqtardy kommersııalandyrý men kádege jaratýdyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan jumysty sátti iske asyra aldy.

 

Ýalbaı О́MIRBAEV. 30 jyldaı myqtylardyń ózi jaýabyn taba almaǵan eseptiń sheshimin tapqan matematıkti tanısyz ba? Bul suraqqa barlyq oqyrman birdeı «ıá» dep jaýap bere almasy anyq.

e

Nagata esebi – afındyq algebralyq geometrııa salasyndaǵy kúrdeli prob­lemalardyń biri, 3 ólshemnen turatyn esep. Ý.О́mirbaev óziniń tabandylyǵy men tapqyrlyǵy arqyly erkin al­geb­radaǵy Kon jáne Kargapolov se­kildi belgili ǵalymdar qoıǵan ma­­te­matıkalyq máselelerdi sheship júrdi. Keıin munymen de toqtamaı 30 jyldan beri sheshilmeı kelgen japon ma­tematıgi Nagata problemasynyń tú­ıinin tarqatty. Bul da oǵan ońaıǵa soq­qan joq. Japondyq Nagata óziniń kúrdeli problemalyq esebin 1972 jyly qurastyrǵan eken. Osy esepti sheshýge álemniń qanshama ǵalymy tyrysyp kórdi. Keıipkerimiz 10 jyldaı eńbektenip, matematıkalyq jumbaqtyń jaýabyn tapqandaı boldy. Tek jaýaby qarama-qaıshylyqtarǵa toly bolǵandyqtan, jumysyn qaıta qarady. Áli de pispegen jumys ekenin anyqtaǵan ol taǵy eki jyl eńbektenip kórdi. Aqyry Nagata esebiniń tolyq sheshimin tapty. Matematıka álemindegi osyndaı kúrdeli esepterdi sheshken eńbekteri úshin qazaqstandyq ǵalym 2007 jyly Amerıkanyń matematıkalyq qoǵamynyń joǵary dárejeli «Mýr» syılyǵyn ıelendi. 2009 jyly keıipkerimizdiń eńbekteri Memlekettik syılyqqa usy­nyldy. Sonda onyń ǵylymı eńbek joly men shyǵarmashylyǵyna qatysty pikir bildirgen 19 adamnyń 17-si sheteldik ǵalymdardan boldy. О́ıtkeni Ý.О́mirbaev óziniń jaýaptaryn jyldar boıy she­teldik ǵylymı konferensııalardyń minberlerinde saǵattap aıaqqa tik turyp dáleldedi. Onyń osy saladaǵy zertteý eńbegine arnalǵan álemdik deńgeıdegi ǵalymdardyń pikiri 50 betke deıin jetip, matematıka ǵylymyndaǵy bedeldi ha­lyqaralyq basylymdardyń biri sanalatyn Amerıkanyń matematıkalyq qoǵamynyń arnaıy jýrnalyna jarııa­landy.

 

Pedıatrııadan gerıatrııaǵa deıin meńgergen ǵalym

Janar TО́REBAEVA. Almaty oblysynyń Shelek aýylynan shyqqan keıipkerimiz Fransııada doktorlyq dárejesin qorǵady. Eýropalyqtardy ǵylymda, sonyń ishinde medısına ǵylymynda moıyndatý jeńil sha­ǵylatyn jańǵaq emes ekeni belgili.

v

J.Tórebaeva 1990 jyly Peterbýrgtegi medısına ınstıtýtynyń «Pedıatrııa» fakýltetin támamdap, birden elge oraldy. Sol ýaqyttaǵy túrli usynysqa moıyn burmastan Almatydaǵy Ǵylym akademııasyna jumysqa ornalasyp, sonda júrgende kandıdattyq dıssertasııa­syn qorǵady. Ǵylymı ortada qyzmet etip júrgendikten, konferensııalar, jıyndar, jobalar jóninde baıandama oqýlar bolyp turatyny belgili. Sondaı bir halyqaralyq jobaǵa qatysqannan keıin, anyǵy 1999 jyly fransýz eline attandy. Ǵylymı izdeniste júrip osy elde qalyp qoıdy. Keıin Keńes kezinde alǵan dıplomy Eýropada jaramsyz bolyp qaldy. Sondyqtan kandıdattyq qorǵap qoıǵan keıipkerimiz ınternatýradan qaıta ótti. Muny qanaǵat tutpaı, aspırantýrany bitirip, 8 jyl degende ǵylymı dárejesin qorǵap, «Fransııa medısınasynyń doktory» ataǵyna ıe boldy. J.Tórebaevanyń aıtýynsha, Fransııada medısına ǵy­lymdarynyń doktory ataný – óte joǵary dáreje, úlken jetistik. Má­selen, sol joly osy dárejeden úmit­ti tórt myń shetel azamaty emtıhan tapsyrypty. Solardan 100 dáriger ǵana doktorantýradaǵy ǵylymı eńbegin qorǵaı alǵan. Dıplomdardyń ishindegi eń úzdigi retinde keıipkerimizdiń eńbegi birinshi orynǵa shyǵyp, Fran­sııanyń zań gazetinde jarııalanǵan.

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Mektep oqýshysy mert boldy

Aımaqtar • Búgin, 13:16

Hattonnyń uly Attılany atynan túsirdi

Kásipqoı boks • Búgin, 10:35

Jekpe-jeksiz ótken alǵashqy jyl

Kásipqoı boks • Búgin, 09:08

«Dınamodan» jeńildi

Hokkeı • Búgin, 07:34

Kreatıvti kitap dúkeni

Aımaqtar • Búgin, 07:33

Janbota jarap tur

Sport • Búgin, 07:27

Aqyn tutynǵan kese

Tarıh • Búgin, 07:24

Jekpe-jek keıinge shegerildi

Boks • Búgin, 07:22

Bes belestiń bıigin baǵyndyrǵan...

Qoǵam • Búgin, 00:44

Uly Jambyl murasy ulyqtaldy

Rýhanııat • Búgin, 00:33

Uqsas jańalyqtar