Elbasy • 19 Qazan, 2021

Qazaqstannyń bitimgerlik mindeti mańyzdy

124 ret kórsetildi

Qazaqstan 1991 jyldan bastap Tuńǵysh Pre­zıdent Nursultan Nazarbaevtyń basta­ma­symen búkil álemdegi beıbitshilik úshin mańyzdy ról atqaryp keledi. 1995 jyly 10 tamyzda Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy Semeı qalasynda qazaqtyń uly aqyny, «qazaq rýha­nııatynyń jany» – Abaı Qunanbaıulynyń 150 jyldyǵyn toılaýdy qolǵa aldy. IýNESKO-nyń sol kezdegi Bas hatshysy Federıko Ma­ıor Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaevqa jáne barlyq qatysýshyǵa arnalǵan óziniń quttyqtaý sózinde: «Sizder kóleńkede boldyńyzdar, biraq budan bylaı halyqaralyq qoǵamdastyqtyń nazary – sizderde», dedi.

Eldiń moıyndalýynyń taǵy bir kórsetkishi – basqa kóptegen eldiń qatarynda Fransııa da 1992 jyly batys­ta alǵashqylardyń biri bolyp «kó­leń­keden shyqqan jas respýblıkany» mo­ıyndady. Fransııa Prezıdenti Fransýa Mıtteran men Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń resmı issaparlarymen ekijaqty qarym-qatynas nyǵaıa tústi.

Búgingi kúnge deıin saqtalyp kele jatqan jemisti baılanystardy ornatýǵa degen osyndaı umtylys halyqaralyq qoǵamdastyqtyń 1992 jyldan bas­tap Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev qabyldaǵan sharalardy, atap aıtqanda, Semeıdegi keńestik «ıadrolyq polıgondy» jabý jónindegi sharalardy oń qabyldaýymen túsindiriledi.

Tuńǵysh Prezıdent «KSRO ydyraýy­nyń saldaryn túzetýge jáne Eýrazııa elderi arasyndaǵy ǵasyrlyq baılanys­tardy saqtaýǵa» umtyla otyryp, búkil álemde beıbitshilikke baǵyttalǵan jańa geosaıasat qurý úshin el ishinde de, basqa memleketterge qatysty da beıbit sharalardy qolǵa aldy.

Ishki alańda, mysaly, jańa zańna­ma­lyq bazany ázirleý úshin konstıtýsııalyq quqyq jónindegi keńesterge súıene otyryp, olardyń qatarynda eki fransýz sa­rap­shysy – Jan-Per Mazo men Gı Kar­kasson usynǵan elde qazirgi zamanǵy bas­qa memleketterdiń modeli boıynsha Senat pen Májilisten turatyn qos pa­la­taly Parlament quryldy, ony Kon­s­tıtýsııalyq Keńes tolyqtyrdy.

Sondaı-aq eldiń kóp etnosty qu­ra­myn eskere otyryp, jáne qazaqstan­dyq­tardyń ártúrli quramdas bólikteri arasyndaǵy kelisim men úılesimdilikti qamtamasyz etý maqsatynda Tuńǵysh Prezıdent álem­degi biregeı ınstıtýt – Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurdy.

Qazaqstan óziniń Tuńǵysh Prezı­den­tiniń basshylyǵymen ashyqtyq jáne bitimgershilik rýhyn saqtaı otyryp álem­de beıbitshilikti saqtaý maqsatynda halyqaralyq qoǵamdastyq joǵary baǵa­laǵan joǵary deńgeıdegi halyqaralyq uıym­dardy qurýda mańyzdy ról at­qar­dy. Osylaısha, jas respýblıka álemge erekshe saıası jetistikter ákele alatynyn dá­leldedi.

Máselen, Tuńǵysh Prezıdenttiń 1992 jylǵy 5 qazandaǵy bastamasy boıynsha Azııada jáne tipti álemde qaýipsizdik pen turaqtylyqty nyǵaıtý maqsatynda Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sha­ralary jónindegi Konferensııa (AО́SShK) quryldy. Bul tamasha bastamadan keıin Shanhaı yntymaqtastyq uıymy (ShYU) quryldy, onyń qyzmetine N.Nazarbaevtyń bastamasy boıynsha Qazaqstan da belsendi qatysty. Bul elde osy uıymnyń sammıti eki ret ótki­zildi – 2011 jyly jáne 2017 jy­ly. As­ta­na 12 múshe eldiń ókilderin, so­nyń ishinde jańadan qosylǵan Úndis­tan men Pákistandy, sondaı-aq Iran­dy ba­­qylaýshy retinde qabyldady. Sonymen qatar bul jerde de álemdik qoǵam­das­tyq­ty nyǵaıtýǵa jáne jańa saıası, ekono­mıkalyq tártip ornatýǵa umty­lys Qazaq­stanǵa halyqaralyq qoǵam­dastyq jo­ǵary baǵalaıtyn óz daǵdylary men obek­tıvtiligin kórsetýge múmkindik ber­di.

Jaýapkershilik pen shıelenisti tómen­detý nıetine negizdelgen bul álemdik yqpal 2003 jyldan bastap Qazaqstan negizin salǵan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderlerin árbir úsh jyl saıyn bi­riktiretin sharaǵa aınaldy. Belgili sáý­letshi Norman Foster salǵan keremet Beıbitshilik jáne kelisim saraı­ynda ártúrli dinderdiń jetekshi qaı­ratkerleri eń ózekti máselelerdi talqy­laıdy. Olar álemniń túrli rýhanı aǵym­dary beıbitshilikte ómir súrip jatqan Qazaqstanda óz oılary úshin qolaıly atmosferany tabatynyn biledi. Bul – Tuńǵysh Prezıdent pen Qazaqstan maq­tana alatyn joǵary madaq.

Taǵy bir mysaldy atap ótý kerek. Taıaý Shyǵystaǵy janjaldy she­shý úshin 2013 jyly Astana qalasy tań­daldy. О́ıtkeni onyń basty qatysý­shy­lary Tuńǵysh Prezıdent Nursul­tan Nazarbaevtyń arqasynda Qazaq­stan­­nyń beıtaraptyǵyna jáne onyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaq­ty múshe­le­rimen jaqsy qarym-qaty­nas­taryna senimdi boldy.

Abaı óziniń 25-shi qara sózinde bylaı dep jazdy: «Árbireýdiń tilin, óne­rin bilgen kisi onymenen birdeılik da­ǵýa­syna kiredi, asa arsyzdana jalyn­baıdy». Osylaısha, 1991 jyldan bastap Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zı­denti Nursultan Nazarbaev bergen ser­­pin­men, bul áli de jas respýblı­ka álem­degi kóptegen halyqtyń tańda­nysyn maq­tanyshpen qabyldaı alady. Ha­lyq­aralyq qoǵamdastyqtyń belgili ókilderi N.Nazarbaevtan keńes alý úshin júginedi jáne onyń búkil álemdegi beı­bitshilik jolyndaǵy qyzmetin ba­ǵa­laıdy.

Álemniń tanymal sáýletshileri óz­de­riniń dástúr men qazirgi zaman tendensııa­laryn úılestire bilgen jumystaryn usynyp, naǵyz sáýlet zerthanasyna aı­nalǵan Nur-Sultandaǵy eskert­kish­­terdiń biri – Báıterek. Ol kókke umtyl­ǵan aǵash, butaqtary álemdi qa­byl­dap, qorǵaý úshin jan-jaqqa qa­raıdy. Qazaq ańyzyndaǵy Samuryq qusy sal­ǵan mıftik jumyrtqa da kóri­nis tapqan. Aǵash qýatty kúshpen kókke umty­lady, osy­laısha barsha álemnen kóz tik­ken baqy­laý­shylardy tań qaldyrý­dan jalyq­paıtyn jas Qazaqstan Respýb­lıka­synyń dınamıkasyna ilesip keledi. 

 

Alber FIShLER,

Fransııanyń Qurmetti professory, Akademııalyq palmalar ordeniniń kavaleri, Qazaqstan Respýblıkasynyń Beıbitshilik jáne rýhanı kelisim syılyǵynyń laýreaty, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń altyn medaliniń ıegeri

Sońǵy jańalyqtar

Qarsylasyn 7 raýnd boıy sabady

Kásipqoı boks • Búgin, 10:32

Indonezııada jer silkindi

Álem • Búgin, 09:32

Úshinshi jeńilis

Jekpe-jek • Búgin, 09:02

Josparyn joqqa shyǵardy

Kásipqoı boks • Keshe

Kópirden sekirip ólmek boldy

Aımaqtar • Keshe

Úzdik ondyqta Golovkın joq

Kásipqoı boks • Keshe

Mektep oqýshysy mert boldy

Aımaqtar • Keshe

Jekpe-jeksiz ótken alǵashqy jyl

Kásipqoı boks • Keshe

Uqsas jańalyqtar