Qazaqstan • 21 Qazan, 2021

Veterınarııa salasyna serpin bergen ınstıtýt

36 ret kórsetildi

Qazaq ǵylymynyń tuńǵyshy – Qazaq ǵylymı-zertteý veterınarııa ınstı­tý­ty­nyń (QazǴZVI) qurylǵanyna 2021 jyldyń 15 qańtarynda 116 jyl toldy.

Táýelsizdik jyldary aralyǵynda QazǴZVI 100 jyldyq mereıtoıy atalyp ótti, bul el tarıhyna Qazaqstannyń es­te­lik poshtalyq markasymen endi (tıra­jy 1 mıllıonnan asa dana). Mundaı mar­kanyń elimizdiń veterınarııa qur­me­tine shyǵarylýy TMD-da alǵash ret boldy. 2013 jyly ınstıtýt qyz­met­ker­le­riniń basta­masymen, dástúrli qazaq qo­ǵamyndaǵy medısınanyń sımvolyna sáıkes uly ǵalym Sh.Ýálıhanovtyń eń­be­gine «Ot tazartatyn qasıetke ıe, eki ottyń arasy­nan ótkizip tazartady. Qazaqtarda tazar­tý rásimi «alastaý» dep atalady. Qys­taqtan kóshetin kezde olar eki ottyń ara­synan kóship ótedi» dep silteme jasaı otyryp, Qazaqstanda vaksınalyq aldyn alýdyń 100 jyldyǵyna arnalǵan poshtalyq markanyń úlgisi jasaldy. Maket Densaýlyq saqtaý mınıstrligimen bekitilip, «Qazposhta» AQ-ǵa jarııalaýǵa berildi. «Qazposhta» AQ 2015 jyldyń 15 qańtarynda 10 myń dana tırajben poshtalyq kórkem markasyn qoldanysqa shyǵardy.

Qazaqstannyń tabysty ekonomıkalyq damýy ǵylymǵa da oń áserin tıgizdi jańa teh­no­logııalardy damytýǵa, janýar­lar­dyń ártúrli aýrýyn balaýdyń tıimdi qu­ral­dary men ádisterin jasaýǵa memleket jet­kilikti qarajat bóledi. Osyǵan oraı, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ǵylymı-zertteý jumystarynyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda «Biryńǵaı zerthanalyq jelini qurý» baǵdarlamasyn bekitti, ony júzege asyrý barysynda ınstıtýt kúrdeli jóndeý jumystarynan ótti. Zerthanalyq janýarlardy ustaýǵa jáne ósirýge arnalǵan jańa vıvarıı, hlorator salyndy, ınstıtýttyń barlyq ǵımaraty kúrdeli jóndeýden ótti, ınjenerlik jeli­ler aýystyryldy jáne joǵary ádis­te­melik deńgeıde, dalalyq jáne zert­ha­nalyq jaǵdaıda, kúrdeli jáne jos­par­ly taldaý ádisterin qoldana otyryp, irgeli jáne qoldanbaly zertteýler júr­gi­zýge múmkindik beretin, halyqaralyq stan­dart­tarǵa saı keletin zamanaýı qural-ja­bdyqtar satyp alyndy. QazǴZVI qu­ral-­jabdyqtary attestattaýdan ótti, ná­tı­­jelerdiń senimdiliginiń joǵary deń­ge­ıin­ ras­­taıtyn sáıkestik sertıfıkattary bar.

Instıtýt MemST ISO/MEK 17025-2019 talaptaryna sáıkes synaý ortalyǵy retinde akkredıtteldi, onyń akkredıta­sııa aýqymyna janýarlardyń 30-dan astam juqpaly aýrýlarynyń dıagno­s­tı­­kasy (serologııalyq, bakterıo­lo­gııa­lyq, molekýlaly-genetıkalyq, pa­ra­zı­to­logııalyq, vırýsologııalyq), barlyq veterınarııalyq preparattardyń sapasyn anyqtaý, janýarlardan jáne ósimdikterden alynatyn ónimder men shıkizatta GMA, antıbıotıkterdi, et ónimderiniń falsıfıkasııasyn anyqtaý kiredi; MemST ISO/IEC 17043-2013 sáıkes 6 asa qaýipti ınfeksııalardy zerthanalyq balaý (balaýdyń 14 ádisi) boıynsha biliktilikti tekserý provaıderi retinde akkredıtasııadan ótti. II, III, IV toptardaǵy patogendi mıkroorga­nızm­dermen jáne gelmınttermen tájirı­belik, dıagnostıkalyq jáne óndi­ris­tik jumystar júrgizýge, Den­saý­lyq saqtaý mınıstrliginiń Re­jım­dik komıs­sııa­sy­nyń ruqsaty, ınstıtýttyń kásibı qu­zyrettiligin rastaıtyn kýálikteri men memlekettik lısenzııalary bar. Vete­rı­na­rııa­lyq preparattardy óndirý úshin GMP EC sertıfıkaty alyndy.

QazǴZVI-de respýblıkalyq ma­ńyzy bar rejımdik nysan statýsynda jumys isteýge arnalǵan barlyq quja­ty bar. Akkredıtasııadan ótý, Elbasy N.Nazarbaevtyń «ekologııalyq taza ónimder óndirisiniń kóshbasshysy bolý jáne veterınarlyq qaýipsizdikti qam­ta­ma­syz etýdi jalǵastyrý» degen úndeýi bo­ıynsha maqsatqa saı jumys isteıdi. Sonymen qatar barlyq ruqsat berý qujat­ta­ry ǵylymı ujymnyń joǵary kásip­qoılyǵyn moıyndaýǵa, ıaǵnı QazǴZVI-di zerthanalyq synaqtardyń senimdiliginiń kepili retinde tanýǵa aınaldy. Munyń artynda akkredıtteýdiń halyqaralyq jáne ulttyq talaptaryna sáıkes ınstıtýttyń búkil ǵylymı qyzmeti men qurylymyn jańǵyrtý boıynsha úlken eńbek jatyr.

Qazirgi kezde ınstıtýttyń qurylym­dyq bólimshelerinde 10 ǵylym doktory, 30 ǵylym kandıdaty, 3 PhD, 44 magıstr jumys jasaıdy.

Instıtýt qyzmetkerleriniń ınfeksııa oshaqtarynda jańa oqshaýlanǵan qozdyrǵyshtardyń túrlerin anyqtaýda, ónimdi shtamdardy alý men irikteýde, jergilikti, ımmýnologııalyq belsendi shtamdardy qoldana otyryp, bakterııaǵa qarsy jáne vırýsqa qarsy preparattardy jasaýda mol tájirıbesi bar.

Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyly ishinde ınstıtýt 741 qorǵaý qujatyn (ónertabysqa patentter, paıdaly modelderge patentter, ǵylym týyndylaryna kýálikter) aldy. 1992 jylǵy 24 maýsymda Qazaqstan Respýblıkasy El tarıhynda alǵash ret QR Patenttik Zańyn qabyldady. Atalǵan zańdy ázirleý jónindegi Úkimettik jumys tobyna QazǴZVI qyzmetkeri kirdi. Bul zań onyń basylyp shyqqan alǵashqy kúnderinen bastap qazirgi ýaqytqa deıin óz kúshine ıe. Zań birneshe ret basylyp shyqty, biraq bastapqy shyǵarylymdy shamaly ózgeristermen saqtap qaldy.

Nátıjesinde, ınstıtýt biregeı tájirı­be jınady. Qazaqstannyń veterınarııa ǵy­lymynyń tarıhynda tuńǵysh ret QazǴZVI bizdiń ǵalymdar ázirlegen bıopreparattardy paıdalaný quqyǵyna 6 lısenzııa satty. Sońǵy jyldary ınstıtýt Qazaqstannyń veterınarııalyq preparattar tiziliminde 20-dan astam preparatty tirkedi jáne olar sátti engizilip keledi. Bıýdjetten tys qyzmetten túsetin kiristi arttyrý maqsatynda QazǴZVI bıýd­jettik baǵdarlama boıynsha túrli baı­qaýǵa únemi qatysady. Osylaısha, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men Res­pýblıkalyq veterınarııalyq zertha­nasynyń tenderi aıasynda QazǴZVI jyl­qy­lardyń epızootııalyq lımfan­gıtin, qoshqardyń ınfeksııalyq epıdı­dı­mıtin jáne janýarlardyń trıpanosomozyn dıagnostıkalaýǵa arnalǵan jıyn­tyq­tardy, janýarlar brýsellezin dıagnos­tı­kalaý kezindegi plastınkaly agglıýtınasııa reaksııasyna arnalǵan Roz-bengal antıgenin, bıelerdiń salmonellezdi túsigine qarsy vaksınany tapsyrady. Instıtýt preparattary shetelde de sura­nysqa ıe. Mysaly, 2010 jyly Ázerbaı­janǵa myna dıagnostıkýmdar jetkizildi: janýarlar brýsellezin dıag­nos­tıkalaýǵa arnalǵan rozbengal-antıgen jáne sútqorektilerge arnalǵan PPD-týberkýlın; 2019 jyly Reseı Federa­sııasyna «Immýnofarm» ımmýnomodý­lıatory, qoshqardyń ınfeksııalyq epı­dı­dıtin dıagnostıkalaýǵa arnalǵan jı­naq­ jetkizildi. Instıtýt ǵalymdary ve­­terınarııalyq qolaılylyqty qamta­ma­­syz etý jáne epızootııaǵa qarsy is-sharalardyń ǵylymı negizdelgen júıe­le­rin engizý maqsatynda jeke fer­me­rlik sharýashylyqtarmen kelisimsharttar jasaıdy, atap aıtqanda respýblıkamyzdyń 14 oblysynyń sharýashylyq sýbektileri etqorektiler ehınokokkozyn emdeýge jáne aldyn alýǵa arnalǵan preparatyn (EhınoSTOP) satyp aldy.

Instıtýt Qazaqstan Respýblıkasy mal sharýashylyǵynyń veterınarııalyq qolaı­lylyǵyn qamtamasyz etýge ǵyly­mı qoldaý kórsetedi. Búgingi tańda ıns­tı­t­ýtta aýsyl aýrýymen kúresý­­diń ja­ńa strategııasy daıyndalyp, she­tel­­dik sarapshylardyń, sonyń ishin­de Ha­lyq­aralyq epızootııalyq bıýro­nyń (HEB), otandyq ǵalymdar men maman­dan­­dyrylǵan ǵylymı-zertteý ıns­tı­týt­­tarynyń, sonymen qatar tájirı­be­lik veterınarııalyq mamandardyń jan-jaqty taldaýynan keıin tájirıbege engizildi. Aýrý­men kúresý strategııasy aıasynda vak­­­­sı­na qoldanǵannan keıin, QazǴZVI-diń aýsyldyń epızootııalyq jaǵdaıyna júr­gizgen monıtorıngi, Qazaqstanda 2013 jyldyń mamyr aıynan bastap aýsyldyń klınıkalyq túri anyqtalmaǵanyn jáne aýsyl vırýsynyń taralý belgileriniń joq ekenin kórsetti. Oblystarǵa sáıkes keletin HEB statýsyn alý úshin, aýsyl boıynsha qolaıly epızootııalyq jaǵdaıǵa baılanysty 9 oblys aýmaǵyna vak­sınalaýsyz aýsyldan taza aımaq re­tin­de qujattama, sondaı-aq 5 oblys aýma­­­ǵyna vaksınalaýmen aýsyldan taza aı­­­maq retinde qujattama daıyndaldy. Mun­daı halyqaralyq dárejeniń berilýi, Qa­­zaqstanǵa janýarlardy, shıkizat pen malsharýashylyǵy ónimderin eksporttaýǵa múmkindik beretini óte mańyzdy. Bizdiń elimiz úshin qol jetkizilgen dárejeniń arqasynda ózimizdiń janýarlar men ónim­­de­rimizdi kórshi Reseı aýmaǵyna eksporttaı alatynymyz da mańyzdy.

Qazaqstandy aýsyl aýrýy boıynsha qolaıly epızootııalyq jaǵdaıy bar aýmaq retinde halyqaralyq moıyndaýy QR AShM Veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý Komıteti qoıǵan mindetke sáıkes keledi. Aýsyl aýrýynyń taralýymen kúresýde QazǴZVI-diń qol jetkizgen jetistigi Qazaqstan ekonomıkasy úshin óte mańyzdy, óıtkeni aýsyl aýrýynan mıllıardtaǵan teńge shyǵynǵa ushyraýy múmkin. Aýsyl aýrýy bul jer silkinisi, sý tasqyny nemese daýyl sııaqty tabıǵı apattardan ekonomıkalyq shyǵyny bo­ıynsha on ese artatyn bıologııalyq apat. Mysaly, Taıvanda 1997 jyly 6 myńnan astam aýsyl aýrýy oshaǵy paıda bolyp, 4 mıllıonnan astam shoshqa joıylyp, 10 mlrd dollarǵa jýyq shyǵyn keldi. Ulybrıtanııa 2001 jyly O tıpti aýsyl epızootııasynan 12 mlrd dollar kóleminde shyǵynǵa ushyrady.

Sonymen qatar Qazaqstannyń veterınarııa ǵylymy men tájirıbesinde alǵash ret aýylsharýashylyq janýarlarynyń juqpaly aýrýlaryn dıagnostıkalaý men aldyn alýdyń jańa ádisterin qoldana otyryp, Strategııalar daıyndalyp, olar veterınarııalyq tájirıbege sátti engizilýde (qutyryqpen kúresý, aýsyldyń aldyn alý, shoshqalardyń afrıkalyq obasynyń aldyn alý, ehınokokkoz devas­­tasııasy, usaq kúıis maldarynyń obasy (ChMJ) boıynsha epızootııalyq jaǵdaıyn baqylaý strategııasy, nodýlıarly dermatıtpen kúresý boıynsha); aýsyl, brýsellez jáne leıkoz aýrýlaryn baqylaýǵa arnalǵan Ulttyq baǵdarlamalar daıyndaldy.

Instıtýt halyqaralyq talaptarǵa sáı­kes keletin ǵylymı zertteýler júr­gi­zedi, muny Qazaqstan aýmaǵynyń aýsyl aýrýy, jylqylardyń afrıkalyq obasy jáne klassıkalyq shoshqa obasy boıynsha taza statýsy jónindegi HEB bergen 13 sertıfıkattary kýálandyrady. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan aýmaǵynyń IQM kontagıozdy plevropnevmonııasynan taza statýsyn alýǵa arnalǵan Dose qarastyrylýda. HEB saıtynda shoshqanyń afrıkalyq obasy men qus tumaýynan qolaılylyq týraly ózin-ózi deklarasııalaý jarııalandy.

Alǵash ret «Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵyndaǵy sibir jarasy aýrýynyń topy­raqtyq oshaqtarynyń kadastry» jasa­lynyp, jarııalandy. Bul elimiz oblys­ta­rynyń jergilikti atqarýshy or­gandary­men birlesip, 2016 jáne 2017 jyl­­dardaǵy sibir jarasynyń belgisiz kó­mindilerin saraptaý kezindegi ınstıtýt qyzmetkerleriniń jumys nátıjeleri negizinde qurastyryldy. Kadastrda sibir jarasy kómindileri boıynsha ótken ǵa­syr­dyń 30-jyldarynan bastap qazirgi ýaqytqa deıingi málimetter bar.

Instıtýt alys jáne jaqyn shetel­derdiń 17 ǵylymı-zertteý ınstıtýttary­men (Qytaı, Fransııa, Ulybrıtanııa, Italııa, Belgııa, Fransııa, Polsha, Shveı­sarııa, Mońǵolııa, Reseı, Tá­jik­stan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan) bir­­le­sip qyzmet etedi. Tek sońǵy 3 jyldyń ishinde ınstıtýttyń 36 jas ǵaly­­my Shveı­­­sarııa, Anglııa, Fransııa, Grýzııa, Polsha, Serbııa, Ońtústik Koreıa, Is­pa­nııa, Túrkııa, Ýkraına, Reseı elde­­ri­niń jetekshi sheteldik mekeme­le­rinde, AQSh Densaýlyq saqtaý jáne áleý­met­tik qorǵaý departamentiniń (CDC) qoldanbaly epıdemıologııa kýrs­tarynda taǵylymdamadan ótti. Qazirgi ýaqytta ǴZJ oryndaýǵa 6 alys sheteldiń ǴZÝ ǵa­lym­dary (Fransııa, Parıj, Ha­lyq­ara­lyq epızootıkalyq bıýro; Uly­brı­­tanııa, Pırbraıt ınstıtýty; Shveı­­sarııa, Sıýrıh ýnıversıtetiniń fa­kýlteti Vetsýıs epıdemıologııa ıns­tı­týty; Polsha, Pýlava q., Ulttyq veterınarııalyq zertteý ıns­­­tıtýty; Belgııa, Brıýssel q., Sciensano Instı­tý­ty; Ulybrıtanııa, Veıbrıdj q. Ja­n­ýarlar men ósimdikter densaýlyǵyn qor­ǵaý Agenttigi (ARNA)) qatysýda. Nıý­kasl aýrýy, qus tumaýy, iri qara mal­dyń leıkozy boıynsha HEB aımaqtyq re­ferenttik zerthanasy mártebesin alý maq­satynda HEB egıdasymen 2 tvınnıng joba oryndalýda.

Qazirgi tańda doktorantýrada 9 jas qyzmetker oqıdy, onyń ishinde 1-eýi – Shveısarııada, Sıýrıh ýnıversıtetiniń granty esebinen; tórteýi QazUAÝ dok­to­ran­­ty bola otyryp, Pırbraıt ıns­tı­tý­tynda (Ulybrıtanııa); Ulttyq veterı­narlyq zertteý ınstıtýtynda (Polsha) jumys isteıdi; tórteýi Ál-Farabı atyn­da­ǵy QazUÝ-da oqıdy. Eki qyzmetker JDBǴZI (Reseı) aspırantýrasyn bitirip, kandıdattyq dıssertasııalaryn sátti qorǵady, bireýi QazUAÝ doktorantýrasyn aıaqtady jáne dıssertasııalyq jumysty aldyn ala qorǵaýdan ótti.

Instıtýt bazasynda, QR BjǴM «Ǵy­lym qory» ǴTQN kommersııalızasııa­laý jobalary aıasynda, Qazaq ǴZVI ǵalymdary ázirlegen preparattar óndi­ri­sin jáne tehnologııalaryn oryndaý je­lileri jasaldy.

Ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerin nasıhattaý, olardy tájirıbege engizý maqsatynda, tájirıbelik veterınarııalyq qyzmet ókilderiniń jáne QR Májilis pen Senat depýtattarynyń qatysýymen semınar-otyrystar ótkizildi. Instıtýt bazasynda Nur Otan partııasynyń «Agrarlyq sektor» baǵyty boıynsha komıssııanyń «Qazaqstan 2021: Birlik. Turaqtylyq. Qurý» syrttaı otyrysy ótkizildi.

Oblystar, aýdandar, aýyldyq okrýgter jáne epızootııalyq birlikter sheń­be­rin­de janýarlardyń asa qaýipti juqpaly aýrýlarynyń epızootııalyq jaǵdaıyn anyqtaý jáne baǵalaý kezindegi zertteý nátıjelerin sıfrlandyrý bas­tal­dy. Epızootııalyq derekterdi zertteý jáne statıstıkalyq taldaý nátı­je­leri negizinde, sandyq jáne sapa­lyq kórset­kish­teri bar, epızootııalyq oshaqtar týraly elektrondyq málimetter bazasy ja­salyp, avtomattandyrylǵan rejımde vızýa­lızasııalanady.

Táýelsizdik jyldarynda QazǴZVI kóptegen ǵylymı ázirlemeni oryndady jáne muny jalǵastyrýda. Olardy engizý eldegi epızootııalyq jaǵdaıdy baqylaýda ustaýǵa jáne qazaqstandyqtardy mal sharýashylyǵynyń sapaly ónimderimen qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

Bolashaqta epızootııalyq turaqty­lyq­ty qamtamasyz etý boıynsha memle­ket­tiń strategııalyq mindetterin oryndaý úshin ınstıtýttyń mynadaı josparlary bar:

– ınstıtýt bazasynda GMP standarttary boıynsha shaǵynbıokombınat qurý arqyly QazǴZVI ǵalymdary ázirlegen bıopreparattar óndirisin uıymdastyrý;

– veterınarııa mamandarynyń bilik­ti­ligin arttyrý jáne magıstrler men PhD-di oqytý boıynsha oqý-bilim berý ortalyǵyn qurý;

– HEB erejelerine sáıkes asa qaýipti, zooantroponozdyq jáne emerdjenttik aýrýlardyń táýekelderin boljaý, baǵalaý jáne basqarý boıynsha aqparattyq-taldaý ortalyǵyn qurý;

– asa qaýipti jáne emerdjenttik ın­fek­sııalardyń (qus tumaýy, Nıýkasl aýrý­y, leıkoz, brýsellez) zerthanalyq dıagnostıkasy jáne monıtorıngi boıynsha HEB óńirlik referens ortalyǵyn qurý.

Instıtýtty jańǵyrtý boıynsha ke­le­­shekke qoıylǵan barlyq mindet biz­diń elimizdiń aýmaǵynda turaqty epı­­­­zoo­tııa­lyq­ salamattylyqty qam­ta­ma­syz etý úshin zertteýlerdi ha­lyq­ara­lyq ta­laptarǵa jaýap beretin jo­ǵary ǵy­ly­mı-ádistemelik deńgeıde oryndaýǵa múmkindik beredi.

 

Ahmetjan SULTANOV,

 veterınarııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym jáne tehnıka salasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty

 

Sońǵy jańalyqtar

Qyrǵyzstanda tynyshtyq kúni ornady

Álem • Búgin, 12:30

Koronavırýstyń jańa shtammyna ataý berildi

Koronavırýs • Búgin, 11:37

Vaksına saldyrǵandar sany artty

Koronavırýs • Búgin, 09:35

Pavlodar oblylysy «qyzyl» aımaqtan shyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:16

905 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:08

Bek pen Aıdos jattyǵýǵa kiristi

Kásipqoı boks • Keshe

Uqsas jańalyqtar