Ádebıet • 22 Qazan, 2021

Saıyndy ne úshin oqımyz?

443 ret kórsetildi

Búgingideı kúzdiń qońyr salqy­nyn­da sebepsiz Saıyn­dy oqyǵyń keletini qy­zyq. Árıne, kezekti ret. Sóreńde oqylmaǵan túr­li kitaptar syqıyp tur­sa da, dál osy mezgilde eshqaı­sysyna zaýqyń bolmaı­dy. Ishtegi bir da­ýys «Qylaýdy», «Jabaıy alma» men «Jýsan ısin» izdep turady. Iá, kóńil kúı de kitap talǵaıdy. Ási­rese, kúreń kúzdiń sary-ala saǵynyshqa toly kúnderinde keıipker-Áset­pen («Basynda Úsh­qara­nyń») birge sonaý ólkedegi týǵan aýylǵa, alys-alys qyrattarda qalǵan ba­lalyq shaqqa – jyp-jyly estelikterge sapar shekkimiz keler. Álde kún sýysa, Saıynǵa tar­tatyn Aıannyń kókesiniń jýsan ısi sińgen kúpáıkesi me eken...

Buǵan deıin jazýshy Saıyn Murat­bekov týraly myń-san pikir aıtyldy: bul da sońǵy sóz emes. Eń bastysy, onyń klassık ekeni aqıqat. Osy tusta qaıtalap oqylatyn jazýshy – naǵyz jazýshy de­sek, tym jattandy kórinýi múmkin. De­gen­men oqyrman araǵa ýaqyt salyp, shy­ǵarmadaǵy buryn keshken sezimderdi ishteı saǵynyp, mindetti túrde Saıyndy izdeıdi. Sol keıipkerlerdi tanymaıtyndaı, sol oqıǵalardan múldem beıhabar keıipte qaıta oqı bastaıdy. Qaıta tebirenedi, qaıta tolqıdy.

Soǵys ýaqytyndaǵy balalardyń bá­ri­niń taǵdyry birdeı boldy: kókeleri soǵystan qaıtpady, jalǵyz shesheniń beı­netimen erjetti. Saıynnyń da ómiri ózgelerden ózgeshe bolmady. Alaıda sol dáýirden shyqqan jazýshylardyń shy­ǵarmalarynda, baıqap qarasańyz, qaı­ǵynyń izi kezdesedi, ómirge degen ókpeniń, ádiletke degen jaýapsyz suraq­tardyń taby bolady. Ol qa­lyp­ty sııaqty. Al Saıynnyń qala­myna bul náziktik qaıdan keldi? Shyǵar­­malaryndaǵy jylýlyq qandaı jú­rekten tógilip jatyr?

Ol tek keıipkerleriniń «Jabaıy ­al­ma» jep óskenin aıtady. Jabaıy alma – jazýshy tvorchestvosyndaǵy negizgi áde­bı fon ispettes. Aýyl ómi­rindegi túrli oqı­ǵalar, keıipkerlerdiń ishki sezinýleri men kózqarastary osy jabaıy alma aǵa­shy­nyń aına­la­­synda órbıdi. Osy bir detal arqy­ly shyǵarmalaryndaǵy ómir sabaq­tarynyń salmaǵy seziledi. Jabaıy almanyń qyshqyl dáminiń astarynda ómirdiń ózi jatyr.

Flober birde: «Áńgime jazý qıyn bol­ǵan soń roman jazýǵa májbúr boldym» dep aǵynan jarylypty. Áńgime – jazýshy sheberliginiń aınasy ekenin, onda qalamgerdiń artyqshylyǵy da, kem­­shiligi de kóktamyrlanyp kórinip tura­­tynyn bilemiz. Osy bir shaǵyn janr­­dyń shyńynda turǵan Beıimbet sııaq­­ty jazýǵa kóp adam umtyldy. Sol úmit­tilerdiń ishinde Saıyn Murat­be­kov­­tiń juldyzy jaryq. Ol alǵash­qy
ja­­z­ýynan-aq jańylǵan joq. Shal­ǵaıdan men­­mundalap, bó­lek bit­ken bolmysymen baýrady. Oqyr­man onyń áńgimeleriniń ómirdiń ózindeı shyna­ıylyǵyna sendi. Syrly sazdaı tógilgen názik lırızmine elitti, elik­tedi. Shyǵarmalarynda kórkem­dikten bólek áldebir baıaý mýzyka bardaı áser qaldyratynyna tańǵaldy.

Saıynnyń stılinde jazyp, Aıan men Sataı syndy oqyrman jadynda jattalar kesek beıneler jasaýǵa talpynǵandar da az bolǵan joq. Máse­len, «Meniń qaryn­dasymnan» keıin aq bantıkti qyzdar ja­ıynda ártúrli deńgeıde jazylǵan shyǵar­malar kóbeıdi. Al «Jýsan ıisinen» soń áde­­bıette jýsan týraly jamy­raı jazý úr­disi beleń aldy.

Saıynnyń pasportyna aınalǵan osy povestiń qalaı jazylǵany týraly ja­zýshynyń jary óz estelikteriniń bi­rinde: «Saıyn kóbine túnde jazatyn. Kúz­de qarly jaýyn jaýady ǵoı. Ási­re­se, sol kezdi qatty jaqsy kóretin. On­daı ýaqyttarda jumystan kele sala ja­zýǵa otyratyn. Áýejaı mańyndaǵy úı­den qaladaǵy páterge kóshkende Sa­ıyn­­nyń «Kókoraı», «Kúsen-Kúseke», «Ja­­baıy alma», «Jýsan ıisi», «Basynda Úsh­qara­nyń» syndy shyǵarmalary dúnıege keldi. «Jýsan ıisin» jazyp bitken soń ol keremet kóńil kúıde júrdi», deıdi. Iá, jazýshy da oqyrmanǵa qımas dos bolatyn ertegishi bala syılaǵanyn sezgen shyǵar. «Eı, toqtańdarshy, men senderge búgin keshegiden de qyzyq ertegi aıtamyn» de­gen jalynyshty únmen balalardyń sońy­nan dalbaqtap júgiretin Aıannyń taǵ­dyry – sol dáýirdiń kórkem jazýdaǵy kóri­nisine aınaldy. Bul Aıannyń obrazy tek sol ýaqyt keńistigine ǵana syıady degen sóz emes. Soǵys jyldarynda ash­qarynǵa alma jep ósken balalardan keıin qanshama urpaq almasty. Sol ýaqytta qan maıdannyń dúmpýi eldiń úreıin ushyrsa da, qazir ol da bir tarıhı oqıǵa bolyp, sanada Jeńis kúni merekesi bolyp qala berdi. Desek te ertegishi Aıannyń obrazy búgingi táýelsiz urpaqqa da bóten emes. Áli qansha ýaqyt oqyla beretinin kim bilsin... Klassıkanyń kúshi osynda shyǵar.

Jazýshynyń Ǵumar degen dosy bylaı dep aıtqan eken: «Seniń «Otaý úı» atty kitabyńda «Jýsan ıisi» atty áńgimeń bar emes pe?! Mine, sony oqyǵan bizdiń aýyl­dyń Tájibaı, Naýqan degen aǵaıyndy meha­nızator eki jigittiń úlkeni: «Bul men týraly jazylǵan eken», deıdi qyzyp otyryp. Ony estigen kishisi: «Joq, mundaǵy Aıannyń taǵdyry týra maǵan uqsaıdy», dep oǵan qarsylyǵyn bildiredi. Sóıtip ekeýi shartpa-shurt tóbelesip, aqyrynda olardy ázer aıyryp alypty». Aıan – aýyl balalarynyń taǵdyrynan quralǵan jıyn­tyq obraz bolǵan soń mundaı oqıǵanyń bir emes, birneshe ret bolǵany sózsiz.

Keıde Saıyn men Oralhan Bókeı­diń jazýynda ortaq bir dúnıeler bar sııaqty kórinedi. Ishki sezinýi, keıip­kerden shyǵyp ketip oı soǵýlary uqsaı­tyndaı.

Saıyn roman jazǵan joq, esesine birtalaı áńgime-povesteri qaıtalap oqylady. Ol memlekettik qyzmette de eńbek etti. Jazýshynyń bul tańdaýy shyǵarmashylyǵyna áser etken de bolar, bálkı. Odan bólek Saıynnyń aýdarmashylyǵy jıi aıtylmaıdy. Ol Ánýar Álimjanovtyń belgili roman-povesterin, Aleks La Gýmanyń «Tas ǵalam» romanyn, t.b. kórkem shyǵarmalardy tárjimalady.

Bıyl sol qarasózdegi lırık Saıyn­nyń týǵanyna 85 jyl tolyp otyr. Mereı­toılyq dástúrdi ańsap, ádet­tegideı, es­kertkishin túgendeý – maqsa­tymyz emes. Onyń ústine Saıynnyń shyǵarmalary da jıyn-toılarǵa muqtaj emes. Degenmen jazýshynyń bıylǵy mereıtoıy atalyp ótilmedi. Keıde ádebıette de ádiletsiz­dik bardaı kórinedi. Kez kelgen talantty qalamger ómirden ótken soń joqtaýshysy bolmasa, umytylyp kete barady (máselen, Táken Álimqulov, tipti keshegi Farıza qoǵamnan alystap bara jatqandaı). Saıyn da osy bir óliara shaqta kóp atalmaı, qoǵamynyń ádiletsizdiginen ýaqyttyń shyńyraýyna túsip ketpese eken deımiz. Biraq klassıka oǵan des bermes.

Sońǵy jańalyqtar

Jetim kórseń, jebeı júr

Aımaqtar • Keshe

Ar aldynda arylý

Rýhanııat • Keshe

Talanttar Otanyn tastap ketkende...

Rýhanııat • Keshe

Kedeı elderge kómek

Ekonomıka • Keshe

Ǵasyr ájimi

О́ner • Keshe

Ǵazymbektiń ǵazız beınesi

Aımaqtar • Keshe

Almatyǵa jaryq qaıta berildi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar