Ekologııa • 25 Qazan, 2021

Balqashtan tuz kóterilý qaýpi bar

110 ret kórsetildi

Jyl ótken saıyn elimizde tabıǵı sý kózderiniń máselesi ýshyǵyp kele jat­qandaı. Máselen, transshekaralyq ózenderdegi sý kóleminiń kúrt azaıýy bıyl erekshe baıqaldy. Oǵan Syrdarııadaǵy sý aǵynynyń aıtarlyqtaı báseńdegeni, Jaıyqtyń jylǵaǵa aınalýǵa shaq qalǵany, Ertis pen Ile ózenderindegi sý mólsheriniń de tıisti deńgeıge jetpeı otyrǵany dálel bolsa kerek.

Sý daýy shýǵa aınalmaı sheshile me?

Qazaqstannyń ishki já­ne syrtqy sý resýrstaryna qa­tys­ty saıasaty ashyq ári naq­ty bol­ǵanymen, bastaýyn ózge memleketterden alatyn aǵyndy ózen­derge kelgende utylatyn tustar bar. Irgeles 5 elmen tabıǵı sý kózderin birigip tuty­ný týraly kelisimge qol qoı­ǵan­byz. О́ki­nishke qaraı, bul keli­simniń bási tómendeı bastaǵan sy­ńaı­ly. О́ıtkeni ortaq sý qoryn tu­ty­ný barysynda elaralyq qu­jat­­tarda jazylǵan normalar jıi buzylady. Ásirese, Ja­ıyq ózenindegi sý mólsheriniń qa­lyp­ty deńgeıin saqtaýǵa qatysty talap­tardy Reseı tarapy jıi buzsa, Syrdarııanyń sýyna qatysty tepe-teńdikti О́zbekstan jaǵy saqtaýǵa qulyqty emes kórinedi. Sol sııaqty Ile ózenindegi sý kólemininiń kúrt azaıýyna Qy­taı eli de jaýapty. Qyrǵyz Res­pýb­­lıkasymen arada da sheka­ra­lyq ózenderge qatysty jıi jıyn ótedi. Máseleniń máni­si ár eldiń ekonomıkalyq damýǵa degen umtylysynda jatyr. Iаǵnı óndiris pen aýyl sharýa­shy­lyǵynyń damýy shıkizat pen sý qoryn da shekteýsiz paıdalanýǵa ákelýde.

Al irgedegi tabıǵattyń ıen tegin baılyǵy – ózen sýyn qajetinshe iske jaratýǵa umtylýǵa bárimiz qaqylymyz. Biraq, bul umtylystyń sońy ekinshi eldiń ekonomıkasy men óńirdiń ekologııasyna keri áserin tıgizetinin esten shyǵarmaý kerek edi. Elaralyq kelisimderdiń ózi osy maqsatqa oraı bekitilmeıtin be edi? Jalpy, búginde tabıǵı sý kózderine qatysty týyndaǵan problema dúnıe jú­zin alańdatyp otyrǵany anyq. Álem qazir eki baǵytta eleń-alań kúı kezip otyrǵan tárizdi. Birinshiden, adamzatty taza aýyz sýmen qamtý máselesi kún tártibinen eshqashan túsken emes, qazir bul tipten ýshyǵyp, ǵalamshardaǵy ishýge jaramdy sý qorynyń azaıyp ketkeni ótkir aıtylýda. Ekinshiden, ózen, kól, muhıt sýlarynyń tartylýǵa bet burǵany jaıyndaǵy aqparat ta jeldeı esip jatyr. Iаǵnı, ǵalamshardaǵy qurǵaqshylyq pen ylǵaldanýdyń tepe-teńdigine zor qaýip tónip keledi eken. Munyń astarynda úlken ekologııalyq problema jatqanyn da álem ǵalymdary ashyq aıtyp, dabyl qaǵýda.

О́kinishke qaraı, osy sý jaǵdaıy Qazaq­stanǵa da shetin másele bolmaı otyr. Bul jaıynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna arnaǵan «Halyq birligi jáne júıeli reformalar» atty Joldaýynda aıtyldy. «Birikken Ulttar Uıymy aldaǵy on jyldyń ishinde jahandyq deńgeıde sý re­sýrsynyń tapshylyǵy bolady dep boljam jasap otyr. 2030 jylǵa qaraı sý tapshylyǵynyń kólemi 40 paıyzǵa jetýi múmkin. Sondyqtan biz jańa tehnologııalar men sıfrlandyrý arqyly sýdy únemdeýge kóshýimiz kerek. Sý tap­shylyǵyn joıýdyń basqa joly joq. Bul – asa mańyzdy mindet. Úkimet sý paıdalanýdy retteý jáne ony únemdeý tehnologııasyn engizý jumysyn yntalandy­rý úshin naqty sheshimder ázirleýge tıis. Sý nysandarynyń ekojúıesin saqtap, ony únemdi paıdalaný úshin asa mańyzdy 120 kanaldy qaıta jańǵyrtýǵa kirisemiz. Aqmola, Almaty, Batys Qazaqstan, Jam­byl, Qyzylorda, Túrkistan oblystarynda jańadan 9 sý qoımasy salynady. Bul – aýqymdy joba. Biraq bizdiń qolymyzda qajetti resýrstyń bári bar...» degen bo­latyn Prezıdent óz Joldaýynda.

Máseleniń túıini Joldaý júktegen min­­dettiń oryndalýyna qatysty Úkimet qol­ǵa alǵan jumystar aıasynda sheshile me? Bál­kim, kórshi eldermen aradaǵy ózen sýyn birigip qoldanýǵa qatysty kelisimderdiń keıbir tustary qaıta qaralyp, arnadaǵy sý kólemin azaıtpaý týraly ońtaıly sheshim qabyldanar. Áıtpese, sý tapshylyǵy kesi­rinen egistigi qýrap, ónimi kúıip ketken qa-­­­­
zaq sharýasynyń janaıqaıy jetiqat as­pan­­ǵa jetip boldy. Bir jaǵynan bul eko­no­­­mıkalyq másele ekeni anyq. Al arnaly ózen­­derdegi sý mólsheriniń qalypty deń­geı­­de saqtalmaýy taǵy bir ótkir proble­ma­ny ýshyqtyra túsýde. Iаǵnı dál qazir Qazaq­­standa sý kózderi tóńireginde paıda bol­­ǵan ekologııa qaýpi de joǵarylap keledi...

Sý deńgeıi qanshalyqty azaıdy?

Transshekaralyq ózen sýynyń kemip ketýinen zardap shegip otyrǵan tabıǵı baılyq kóziniń kósh basynda Balqash kóli turǵany anyq. Jalpy, elimizdiń ǵana emes, álemniń injý-marjanyna aınalǵan aıdyn tóńiregindegi ekologııalyq problema bizdiń jıi aınalyp soǵatyn taqyrybymyzǵa aınalyp keledi. Bul baǵytta sońǵy 2 jyl kóleminde onǵa jýyq maqala jarııa­lap, máseleni bılik pen buqara nazaryna usy­nyp kelemiz. Gazet kótergen taqy­ryp­qa oraı Parlament Májilisinde depýtat­tyq suraý salynyp, Ile ózenindegi sý deń­geıiniń azaıýyna qatysty faktor Úkimet deńgeıinde qaraldy.

Kól sýynyń kózge kórinbeı azaıyp kele jatqany belgili. Muny eko­­­log­ter men gıdrolog mamandar ǵana emes, sý ja­­­ǵalaı qonǵan baıyrǵy jurt ta jyr qy­­lyp aıtady. Mysaly, Almaty obly­­synyń eki aımaǵy – Balqash jáne Qa­ra­tal aýdanynyń turǵyndary keıingi jyl­dardaǵy ózgeristi anyq sezinip otyr. Eki aýdan­da da egin sharýashylyǵy, onyń ishin­de kúrish egistigi jaqsy damyǵan. Ba­lyq aýlaý isi de qarqyndy júredi. Kólge quıa­tyn ózen sýlarynyń azaıýy óńirdegi egistik al­qap­tarynyń kólemin qysqartýǵa deıin ákelýde. Al kól sýynyń jaǵalaýdan shaqy­rymdap alystaýy balyq aýlaýǵa qıyn­dyq týǵyzyp otyrǵan kórinedi.

Mysaly, Balqash aýdanyndaǵy Aq­dala massıvinde kúrish ósirýmen aınaly­satyn iri sharýashylyqtardyń biri – «Tamshybulaq» seriktestigi. Sharýalar bıyl nebári 1 350 gektarǵa aqmarjan egipti. Al sý mol jyl­dary kúrish alqaptary 2 200 gektarǵa deıin jetken eken. Jyldan jylǵa sý tapshylyǵy sezilip, shaýashylyq egistik kólemin azaıtýǵa májbúr bolyp otyr. Bul jerde eki másele bar. Aýyl turǵyndaryn jumyspen qamtyp otyr­ǵan seriktestiktiń tabysy kemip, jumys­shylardy qysqartýǵa deıin baryp otyr­ǵany bir másele bolsa, bos qalǵan kúrish atyzdary sorlanyp, kádimgi tuzdy alqapqa aınalyp barady.

– Buryn qoldanysta bolǵan alqap­tar­dy jylda sýaryp, tuzyn shaıyp tur­masa tuzdyń kóterilip ketý qaýpi bar dep oılaımyz. Týra Araldaǵy jaǵdaı qaı­talanyp otyr. О́ıtkeni birneshe jyl qaral­maı qalǵan jerge sor jınalyp, tuz­danyp qalady. Sol úshin biz alqapty sý­men shaıyp, basqa daqyl egýge kóship jatyrmyz. О́nimdilik az, árıne, biraq, bos tastap qoısaq, múldem eshteńege jaramaıtyn jerge aınalady. Naýqan kezinde bizdiń sharýashylyqtaǵy jumysshy sany júz adamǵa deıin jetedi. Mańaıdaǵy turǵyndardyń basym bóligi osy kúrishpen jan baǵyp otyr. Aıyna 400-500 myń teńge jalaqy alatyndar bar. Jalpy, aýdanda biz sııaqty 40 sharýashylyq kúrish egýmen aınalysady. О́nimdi tazartyp, aqtaıtyn birneshe zaýyt ta bar. Jylyna 30 myń tonna aqmarjan óndiremiz. Basqa daqylǵa aýysýdan góri jańa tehnologııalar engizý tıimdirek bolar edi. Úkimet osy máselege nazar aýdarsa, – deıdi balqashtyq sharýa Mustafa Qalıev.

Sharýa sóziniń jany bar. Jer qyr­ty­synyń sorlanyp, tuzǵa aınalýy eko­logııalyq qaýipke aınalyp otyrǵanyn mamandar da joqqa shyǵarmaıdy. Boljam boıynsha aýmaqtaǵy tuzdy tozań men kómirqyshqyl gazynyń kóp mólsherde jınalýy Alataýdaǵy máńgilik muzdyqtar­dyń jappaı jibýine ákelip soǵady. Qazir­diń ózinde Ile Alataýyndaǵy muzdar erip, taý­daǵy sý qoımalaryna jınalyp jatyr-mys. Árıne, bul másele tyńǵylyqty zert­teýdi qajet etedi.

Bıyl Balqashqa quıatyn Ile ózenindegi sý kóleminiń deńgeıi qalypty jaǵdaıda bolǵany jaıynda aqparat bar. Iаǵnı kólge quıylatyn sý kólemi aıtarlyqtaı azaımaǵan. Bir qyzyǵy, bul faktorǵa Qytaıdan aǵyp keletin ózenniń basta­ý­yndaǵy sý qorynyń túk qatysy joq eken. Ile sýynyń kóbeıýine Alataý muzdyq­tarynan bólingen ylǵal tikeleı áser etip otyrǵan kórinedi.

– Balqashtaǵy sý deńgeıi negizinen Ile ózeni arqyly keletin sýǵa táýeldi. Naqty aıtqanda, jyl saıyn Ile arqyly qansha kólemde sý qosylady, Balqashtyń aýmaǵy da sonshalyqty tolyǵyp turady. Demek kól kóleminiń sońǵy jyldary kúrt qysqarýynyń sebebin Ile ózeniniń bastaýynan bólinetin sýdyń kemýinen izdeý kerek. Ázirge sý tapshylyǵynyń aldyn muzdyqtardan erigen sý kólemi alyp tur. Alataýdaǵy muzdyqtar máńgilik emes, jyldar óte erip taýsylady, – deıdi «Tabıǵat» ekologııalyq odaǵynyń bas­shysy Mels Eleýsizov.

О́kinishke qaraı Balqash kóliniń eko­logııalyq qaýpin anyqtap, Úkimet naza­ry­na usynyp otyrǵan mekemelerdiń jumy­syn­da birizdilik joq. Onyń ústine sońǵy 14 jyl kóleminde kólge qatysty keshendi zertteý jumysy júrgizilme­gen kórinedi. Iаǵnı kól sýynyń jyl sa­ıyn qanshalyqty azaıǵanyn tap basyp aıtý qıyn. Al ashyq derek kózderine júginsek, Balqash kóliniń sý kólemi teńiz deńgeıimen salystyrǵanda 342,8 metr­ge deıin tómendegen. Bul – 2012 jylǵy derek. Jalpy, sońǵy 2 myń jyl boıy teńiz deńgeıinen 346 metrdeı joǵary qalpynan aınymaǵan kóldiń tereńdigi ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynan bastap tómendeýge bet alypty. Qazir sýdyń deń­­geıi burynǵy erneýinen 3-4 metr­ge deıin qul­dılaǵany aıtylady. Biraq eli­miz­degi Jaǵrapııa jáne sý qaýipsizdigi máse­­lelerin zertteý jónindegi ǵylymı ıns­­­tıtýty dırektorynyń orynbasary Saıat Álimqulov bul pikirmen kelispeıdi. Ma­man­nyń aıtýynsha, Balqash kóliniń sý deńgeıi qalypty mólsherde turǵan kórinedi.

– Balqashtyń kólemi 2000 jyldan beri bir deńgeıde tur. Jalpy, kól sýyn esep­teýde Baltyq teńiz júıesi bıiktigin nazar­ǵa alamyz, salystyrmaly túrde qara­ǵanda qazir kóldi qalypty deńgeıde deý­ge bolady. Sýdyń azaıýy 1987 jyly baı­qal­ǵan, ol kezde deńgeı 16 myń sharshy sha­qy­rymǵa deıin tómen túsken eken. Qazir 18 myń sharshy shaqyrymǵa deıin azaıǵan kúnniń ózinde qaýipti shekke jetti dep aıtýǵa bolmaıdy, – deıdi ol.

Alaıda geograf Natalıa Ivkınanyń kól sýynyń deńgeıin anyqtaýǵa qatysty óz ýáji bar. Maman 1941 jyl men 2020 jyl aralyǵynda Balqash kóliniń sý kólemi jóninen birneshe ret ózgeriske túskenin, sý tartylyp, qalpyna kelgen saıyn ondaǵan metr aýmaqtyń qurǵaq aýmaqqa aınalyp otyrǵanyn aıtady.

– Qazirgi derek boıynsha kól sýynyń deńgeıi 342,5 metr shamasynda. Bul ǵylymı kózqaras turǵysynan qalypty bol­ǵanymen, tabıǵı úrdis óz qajetine qaraı su­ranysty arttyrýy múmkin. Iаǵnı aýmaqtaǵy flora men faýna báribir ózgeriske túsedi. О́simdikterdiń beıimdelý kezeńinde kóptegen túri joıylyp ketedi. Bul osy mańdaǵy ań-qustardyń túrine de qatysty. Buǵan sharýashylyq faktoryn qosyńyz. Qazir egistikter bos qalyp jatyr. Sý jetispeıdi deıdi. Ras, burynǵydaı mol sý endi joq. Jańa tehnologııa qoldanyp, egistikten ónim alýdy jalǵastyrý kerek. Qaraýsyz qalǵan jerge qýraı ósip, tuz jınalady. Qazir Balqash jaǵasyndaǵy batpaqtyń qurǵaýynan bólingen tozań Alataýǵa jetip, sińip jatyr. Buǵan Araldan ushqan tuzdy tozańdy qossańyz, túbinde Almaty mańynda qar men muz qalmaıtyn bolady. Bul bárimizdi oılandyrýy tıis, – deıdi ol.

 

Almaty oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Vaksına saldyrǵandar sany artty

Koronavırýs • Keshe

905 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar