Suhbat • 27 Qazan, 2021

Ushqyshtar áýleti

969 ret kórsetildi

Mońǵol elinde áýe kemesin tizgindeýge qushtar qazaq áýleti bar. Bul áýlettiń áýelgi ushqyshy – shetel qazaqtarynan shyqqan alǵashqy general (1944 j), Mońǵolııa áýe kúshteriniń bas qolbasshysy (1939-1950) Jaısanyp Raıyshanuly Múdáris bolsa, ekinshisi – onyń inisi otstavkadaǵy polkovnık Tashtýan Tóteıuly. Tákeń 1936 jyly Baı-О́lke aımaǵynda dúnıege kelgen. Reseı Federasııasy Rıazan oblysy Sasovo qalasyndaǵy avıasııa ýchılıshesin jáne Máskeý túbindegi Gagarın akademııasyn bitirgen. Mońǵolııaǵa eńbek sińirgen ushqysh (2000 j). 

Sýrette: general Jaısanyp pen inisi Tashtýan. 1962 j. Baı-О́lke.

Úshinshisi – Tashtýan aǵamyzdyń úlken uly Áýez. Ol – 1963 jyly Baı-О́lke aımaǵynda týǵan. Qazir MIAT Mongolian Airlines kompanııasynyń beldi ushqyshy, Boeing 767-300 ushaǵynyń ekıpaj komandıri. Omby azamattyq avıasııalyq ushý-tehnıkalyq kolledjin, keıin Kırovograd joǵary ushý akademııasyn támamdaǵan. Tórtinshisi – Tashtýan qarııanyń inisi Boltaıdyń balasy Áset. Bul azamat qazir «Eırbas» ushaǵyn tizgindep júr. Besinshisi – Tákeńniń kenje uly Esbolat. Bul bala ákesiniń jolyn qýyp, Sasovo avıasııa ýchılıshesin bitirgen. Ulybrıtanııa-Japonııa birlesken «Izness» fırmasynda Boeing 737-800NG ushaǵynyń ekıpaj komandıri. Bul dańǵyl áli de jalǵasatan túri bar. Tákeńniń týǵan inisi Tábiltaı qarııanyń bir nemeresi Zamanbek jýyqta Majarstan elindegi azamattyq avıasııa oqýyna attanypty. Buıyrsa, bir áýletten altynshy ushqysh shyǵady.

Osy oraıda, jasy seksenniń be­sine aıaq basyp otyrǵan, ushqyshtar dınas­tııasynyń kózi tiri kóshbasshysy Tashtýan aǵamyzǵa habarlasyp, onlaın suhbattastyq.

– Tashtýan aǵa, sizdiń ushqysh bo­lýyńyzǵa Jaısanyp aǵańyzdyń kó­megi tıgen deıdi jurt. Ras pa?

– Ras. Men orta mektepti Ulan-batyr qalasynda bitirdim. Úzdik oqyǵan birneshe oqýshyny Keńes eline oqýǵa jiberetin boldy. Ishinde men barmyn. Maǵan úsh joǵary oqý ornyn kól­deneń tartty. Birinshisi, Lenıngrad qala­syndaǵy Sport ınstıtýty. Ekinshisi – Ha­lyqaralyq shet tilder ınstıtýty. Úshinshisi – Irkýtsk qalasyndaǵy Qury­lys ınjeneri ınstıtýty.

Úsh kún mursat berdi. Osy úsheýiniń birin tańdaýym kerek. «Jaraıdy» de­dim. Sodan aıańdap Jaısanyp aǵama keldim. Ol kezde kókemniń bedeli sum­dyq. Mońǵoldar tiri táńir tutady. Ba­ryp jónimdi aıttym. Osylaı da osylaı. Jákeń meni tyńdap az-maz otyrdy. «Bul bolmaıdy», dedi: «Men saǵan qazir hat jazyp berem. Osy qaǵazdy alyp Áýe qatynastary komıtetine bar. Polkov­nık Serendorjǵa tike kir!». Kókemniń buıryǵy qatty. Bultarý joq bizde. So­dan komıtetke baryp, bas­tyǵyna kirip, qolymdaǵy hatty berdim.

– Hatta ne jazylypty?

– Ony ózim de bilmeımin. Sóıtip turǵanda taǵy bireýler kelip, álgiler ózara áńgimelesip ketti. Polkovnık aıtyp jatyr: «Myna bala general Jaısanyptyń baýyry eken. Aǵasynyń jolyn qýyp, ushqysh bolǵysy keledi». Sonda bildim. Jákeń meni Keńes Oda­ǵyna ushqyshtar daıarlaıtyn oqýǵa jibe­rińder dep hat jazypty emes pe.

Qolma-qol Keńes eline ushqyshtyń oqýyna baratyndardyń tizimine qosty da jiberdi. Qolyma eki paraq qaǵaz ustatty da: «Dereý áýejaıǵa tart. Baı-О́lkege attanatyn ushaqqa otyr. Myna eki bılet baryp-qaıtatyn jol shyǵynyń. Jolyń bolsyn! Úsh aptadan keıin oqýǵa attanasyń, keshigip qalma», dep shyǵa­ryp saldy.

Bul qarańǵylyqty qoısańshy. Ja­taqhanaǵa kelsem, birge oqıtyn baı-ólkelik alty bala mashınaǵa oty­ryp, jazǵy demalysqa úılerine júrgeli ja­tyr eken. Sodan qyzyǵyp ketip, kýzov­tyń bir shetine qystyrylyp men de otyryp aldym. Ushaqtyń eki bıleti qaltada shań-shań bolyp júk kóliginiń ústinde ketip baram. Kún ystyq, mashınanyń sýy qaınap júrmeıdi. Qońyr shıshannyń (mashınanyń) yǵynda kóleńkelep jatyp, aspanda ushyp bara jatqan appaq shaǵaladaı ushaqtarǵa qaraımyn. Bes saǵat ushyp úıge jetip baratyn adammyn ǵoı. Endi kelip qyzyl qumda kesirtkemen birge typyrlap jatysym mynaý.

– Sonymen aryp-arshyp Baı-О́lkege jettińizder...

– Zorǵa degende jettik. Qaıtarda jol­dyń azabynan aýzym qúıip qalǵan, ári qaltamda bıletim bar bolǵandyq­tan Ulanbatyrǵa júretin ushaqqa kelip shubar qaǵazymdy kórsettim. Ekı­paj bastyǵy kórip: «Mynany qarańdar, Baı-О́lkeden taǵy bir Jaısanyp shyǵa­tyn boldy», dep kúldi. Keshikpeı Reseı­diń jasyl ormanyn betke alyp tartyp otyrdym.

– Sóıtip, Reseıge ushqyshtyń oqýy­­na keldińiz?

– Rıazan oblysyna qarasty Sasovo degen shaǵyn qala bar. Osyndaǵy aza­mat­tyq avıasııa ýchılıshesine 10 bala oqýǵa keldik. Men ǵana qazaq, qalǵan­da­ry mońǵol. Jergilikti halyq moń­ǵol deıtin eldiń baryn da bilmeıdi eken. Bizdi «qytaılyqtar» dep qabylady. Úsh jyl oqydyq.

Jazda teorııa, qysta ushyp-qoný tá­­jirıbesin jasaımyz. Qarasha aıyn­da 10 kúnge demalys beredi. Onyń 3-4 kúni poıyzda ketedi. Baı-О́lke­degi úıi­me kelip, eki-aq kún qonyp qaıta jolǵa shy­ǵamyn. Sheshem jaryqtyq Jaı­sa­nyp­ty jazǵyrady: «О́zi qańǵyr­ǵanymen qoı­maı, balamdy da qańǵyrtyp orystyń ushqysh oqýyna jiberdi, bul da orys­tan qatyn ákele me kim bilsin...», dep eńireıdi.

– Reseıden azamattyq avıasııanyń oqýyn bitirip kelgen soń alǵash ushaq­qa otyryp, aspanǵa kóterilgenińiz esińizde me?

– Oqýdy 1960 jyly bitirip Ulan­ba­tyrǵa keldik. Bizge dereý áskerı shen berdi. Dál osy jyly Baı-О́lke aıma­ǵynyń ornaǵanyna 20 jyl tolyp, úlken toı bolǵaly jatyr eken. Toıǵa Orta­lyq­ partııa komıtetinen adamdar baryp syı-syıapat jasaıdy dep «Il-14» markaly lıýks ushaǵyn daıyndap qoıypty. Bas­tyqtar álgi ushaqtyń tizginine meni otyr­ǵyzyp, Baı-О́lkege qaraı samǵatyp qoıa berdi. Osylaı ushqysh bolyp shyǵa keldim.

– Al endi ushqysh bolǵannan keıingi hıkaıalaryńyzdy aıta otyryńyz?

– Ol zamanda batys úsh aımaq – Qob­da, Ýbsy, Baı-О́lkeniń ortasyna ar­­­naıy bir úlken ushaq qatynaıdy. Ol Qobda­­ǵa túsedi. Ulanbatyrdan Qobdaǵa kel­gen jolaýshylardy Baı-О́lkege tasıtyn shaǵyn, 14 kisilik «AN-2» ushaǵym bar. Kún­de tańerteń tepeńdep Qobdaǵa ba­ramyn. Jolaýshylardyń qorjyn-qos­pa­­ǵy men poshtamdy salyp alyp, tyryl­­da­typ jan-jaqqa shabamyn. Osylaı 9 jyl jumys istedim. Baı-О́lkeniń jyq­­pyl-jyqpyl shyń-quzdaryn jatqa bile­­min. Saı-saıdy qýalap tartyp otyram. Biz­diń eldiń taýlarynan bulttyń ózi asa almaıdy. Shýda sııaqty basyna baılanyp turady. Men bolsam, qaq jaryp tar­ta berem. Basqa basqa, jaılaýda otyr­ǵan óz aýylym ústine kelip, kıiz úıdiń murjalaryn janaı usham. Jelidegi qu­lyndar úrkip, jeli-baý úzilip qyrǵyn bo­lyp qalady.

– Siz sııaqty tájirıbeli ushqyshty ortalyqqa shaqyrǵan joq pa?

– Ortalyq meni arqamnan qaǵyp jatyp kep maqtaıdy. Sebebi taýly ólkede ushatyn tájirıbeli ushqysh az. Olar: «Táke, siz bolmasańyz qyrylyp qalamyz», deıdi. «Túbi qaıyrly bolsyn» dep júre berdim.

 – Biz bala kezimizde: «Tashtýan samo­letin Móńký-qaıyrhan shyńynyń ushar basyna qondyrypty» degen ańyz estýshi edik, shyndyǵynda sondaı bir­deńe bolyp pa edi?

– E..e, bul 1967 jyldyń eń sońǵy kúni bolǵan oqıǵa. El jańa jylǵa daıyn­dalyp jatqan. Aımaq ortalyǵynan alys, Bulǵyn sumynyna tańerteń bir ba­ryp keldim. Tústen keıin qaıta ush­tym. Qaıtarda kún keshkirip, men jet­kenshe qarańǵy túsetin túri bar. Ja­ryqta áýejaıǵa jete alatyn emespin. Úki­met bekitip bergen arnaıy jolmen ǵana ushýǵa tıispiz. Qysqasy, bekitken jol­dy tastadym da tótelep tarttym. Teńiz deńgeıinen 4300 metr bıik Móń­ký-qaıyrhan deıtin shyń bar edi, álgini bókterlep tartyp kelem. Salonda jal­ǵyz jolaýshym bar. Úıde otyn joq. Bul­ǵynnan tórt qap sekseýil tıep alǵam. Bir za­man­da byqsyǵan tútin ıisi shyqty. Kabı­nany ystyq jalyn keýlep ketti. Al­dyńǵy terezeden túk kórinbeıdi. Endi ne isteý kerek?

Buryn ary-beri ótkende baıqap jú­re­min, yldılap túsetin shaǵyn jazyq tep­seń bar edi, sony mólsherlep ushaqty tómen qaraı syrǵyttym. Bir zamanda dóń­gelegi jerge tıdi-aý, toqtaı almaı zyr­lap kelem... tuıaǵy úlken tasqa tire­lip, ushaǵym toqtap qaldy. Túsip qarasam, ushaqtyń syrty maı shashyrap satpaqtanyp qalǵan. Salonǵa kirsem, álgi jalǵyz jolaýshym esten tanyp, qulap qalypty. «Áı, ólgen joqsyń, tirisiń!», dep ony turǵyzyp aldym. Ien dala, quz taýdyń bókterinde eki qazaq pen bir ushaq qar jastanyp, muz tósenip turdyq ta qaldyq.

– Sodan...

– Sodan áreketke kóshtik. Men ka­bınaǵa otyryp alyp, ushaqty tómen syrǵyttym. Qasymdaǵy jolaýshy ushaq­tyń aldyna túsip alyp jaıaý júgirip otyrdy. Orma quz, tereń jyra kezikse eskertedi. Sóıtip, jorǵalap otyryp óldim-taldym degende etekke tústik.

– Ushaqqa ne bolypty?

– Motorǵa maı aıdaıtyn shlangi ja­ry­lyp ketipti. Etekke túsken soń ra­sııa arqyly ortalyqqa habar berdim. Tań atqansha aınalanyń tasyn terip «aerodrom» jasap shyqtyq. Erteńinde, qajetti bólshek-saımandy alyp ekinshi ushaq keldi. Ushqysh qona almaı, ábden ıt áýresi shyqty. Rasııa arqyly áıt-búıt dep júrip zorǵa qondyrdyq.

– Qaıta ushqanda qıyndyq bolmady ma?

 – Ákelgen saımandy saldym da, ushaqty gúr etkizip ot aldyryp, saıdy qýalaı júgirip kóterilip kettim. Ekinshi ushaqtyń ushqyshy usha almaı turyp qaldy. Rasııamen baılanysqa shyǵyp, jol kórsetip te qaıran bolmady. Sodan óz ushaǵymdy jazyqqa qondyryp, qoı qaıyryp júrgen shopan balanyń atyn surap alyp, shaýyp otyryp kelip, ekin­shi ushaqty alyp shyqtym.

Osy oqıǵadan keıin meni ortalyqqqa shaqyrdy. Ulanbatyrǵa barǵan soń «AN-24» ushaǵyna otyrǵyzdy. Bul – 1968 jyl. Bir jyldan keıin Ortalyq Partııa komıteti Gagarın atyndaǵy áskerı ush­qyshtar akademııasyna jiberdi. Oqýǵa 3 adam bardyq. Bizdi ıstrebıtel ush­qyshy etip daıarlap shyǵardy.

– Biraq siz oqý bitirgen soń áskerı utqyr ushaqtyń tizginin ustaǵan joq­syz. Oǵan ne sebep?

– Oqý bitirip kelgen soń, densaý­lyǵyma baılanysty utqyr ushaqqa otyrýdan bas tartýyma týra keldi. Sol sebepti, Azamattyq avıasııadaǵy qyz­metimdi jalǵastyrdym.

– 80-jyldardyń basynda arnaıy tapsyrmamen Aýǵanstanǵa jıi ushyp baryp turdyńyz...

– Aýǵanstanǵa júk tasydyq. Kóbi – azyq-túlik, kıim-keshek. Ulanbatyrdan ushyp Irkýtsk, Novosibirdi basyp ótip, Almatyǵa túsemiz. Odan Tashkentke baramyz. Onda Máskeýde arnaıy daıar­lyqtan ótken adamdar kútip otyrady. Solardy kabınaǵa salyp alamyz. Olar jol-jónekeı aýǵan jáne aǵylshyn ti­linde sóılep, bizdi Kabýlmen baılanys­tyrady.

Kabýlǵa túsý qıyn. Qalanyń qaq tó­besine deıin 3,6 myń metr bıiktikti ustap ushamyz. Odan tómendeseń, taýǵa bekingen jaý raketasy qaǵyp túsiredi. Sol sebepti, týra qalanyń tóbesine kelip alyp, 3,6 myń metr bıikten shyr aınalyp, sheńber jasap quldılap túsemiz. Qaıta ushqanda da solaı, Kabýldy úsh aınalyp ushaqty yshqyndyryp tartyp otyram...

– Aıtpaqshy, sonaý bir jyldary Musahan Qamatjanuly deıtin qaı­rat­ker qazaqty qatty naýqas ústinde Ulan­batyrdan alyp ushyp, elge aman jet­kizgenińiz jaıly aǵa býyn aqsa­qal­­dar ańyz qylyp aıtyp otyrýshy edi...

 – Musahan marqum – kóp jyl Baı-О́lke aımaǵyn basqarǵan adam. Osy kisi qatty syrqattanyp, Ulanbatyrǵa emdelýge kepti. Sodan densaýlyǵy nasharlap, áne-mine júrip ketýge shaq turady. El basqarǵan salamatty tulǵa qalyń mońǵoldyń ishinde jan tapsyrsa, súıekke tańba. Qaladaǵy oqyǵan ­qazaqtar osylaı degen soń, anaý-mynaý joq, hal ústinde jatqan Musahan aǵany salyp alyp Baı-О́lkege tartyp otyrdym. Ushaǵym jaqsy, jańa edi. 50 kisilik «AN-26» bolatyn. Jolaı Baı-О́lkedegi áýejaı kezekshisine habarlassam aıtady: «Eshqandaı ushaqty qabyldaýǵa múmkindik joq, aýa raıy jaman. Jańa ǵana bir úıir sıyrǵa jaı túsip qyrylyp qaldy. Kelýshi bolma!».

Ony elep jatqan men joq, Baı-О́lkeni betke alyp, tartyp kelem. Taıap kelip taǵy habarlassam, kezekshi bet qaratpaıdy. Sodan qazaqshalap: «Áı, Amanbaı, salonda Musahan aǵa kele jatyr. Aýyr naýqas ólip ketýi de múmkin, túsýim kerek», dedim. Amanbaı jaýap berýge dáti jetpeı, baılanysty úzip ji­berdi. Maǵan túsýge ruqsat berse, ba­sy ketedi.

О́lgeı qalasynyń ústine taıap kelsem, shynynda qonýǵa múmkindik joq eken. «Shyńdy bel» deıtin bıik asýǵa kelip, ushaǵymdy eńkeıtip qarasam, áýdem jerde О́lgeıim jymyńdap tur. Áýejaıdyń batys jaǵynan keldim de, top etip qona qaldym. Ushaq jerge qonǵan soń, kirpigi qybyrlap jatqan Musekeń kózin ashty. Syrtqa shyǵyp, qara topyraǵyn jata qalyp ıiskedi. Kóp keshikpeı duǵasyn aıtyp baqılyq álemge attanyp kete berdi.

– Sonaý bir jyldary Baı-О́lke­ge qonaqqa kelgen jazýshy Sábıt Mu­qa­nov­ty ushaqqa otyrǵyzyp alyp, No­ǵo­nur degen aýylǵa toıǵa barǵan eken­siz...

– Iá, bul sol «AN-2» ushaǵyn bas­qaryp júrgen kezim ǵoı. 1967 jyly ataq­ty jazýshy Sábıt Muqanov Baıan-О́lke­ge keldi. Aımaq basshylary tara­py­nan: «Sábeńdi Noǵonur aýylyna ushaq­pen jetkizesiń!» degen tapsyrma tústi. «Táýekel!» dep, Sábeńdi salyp alyp tartyp kettim. Aýyldyń bas ja­ǵyn ala, keń jazyqty qolaılap aldym da, ushaqty jaılap qondyrdym. Shapqylap jetip, qaýmalap alǵan eldiń tańdanysynda shek joq. Bul – Noǵonurǵa túsken alǵashqy ushaq edi. Qazaqtyń uly jazýshysy Sábeńe qyzmet kórsetken tarıhym osy.

 

Áńgimelesken:

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

QHL: «Barys» «Vıtıazge» jol berdi

Hokkeı • Búgin, 19:35

«Egemenge» jazylyńyz – syılyq utyp alyńyz!

Egemen Qazaqstan • Búgin, 19:08

Kýrchatovta AES salynýy múmkin

Qazaqstan • Búgin, 18:02

Qyrǵyzstanda tynyshtyq kúni ornady

Álem • Búgin, 12:30

Koronavırýstyń jańa shtammyna ataý berildi

Koronavırýs • Búgin, 11:37

Vaksına saldyrǵandar sany artty

Koronavırýs • Búgin, 09:35

Pavlodar oblylysy «qyzyl» aımaqtan shyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:16

905 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:08

Uqsas jańalyqtar