Abaı • 10 Qarasha, 2021

«Abaı jolynyń» álemge sapary

642 ret kórsetildi

Abaıdan Aqqozyǵa deıin 192 keıipkeri bar «Abaı joly» epopeıasyn zańǵar jazýshymyz Muhtar Omarhanuly jıyrma jyl boıy jazyp, oqyrmanǵa usynǵanyn jaqsy bilemiz. Kelesi jyly osy eńbektiń jaryqqa shyqqanyna 80 jyl tolady. Bir ǵasyrǵa jýyq ýaqyt tek qazaq rýhanııatynyń aspanynda ǵana emes, ózge elderdiń rýhanı kókjıeginde ómir súrgen roman máńgilik oqylýǵa tıis shyǵarma ekeni daýsyz.

Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Jurt arasynda «Tolstoıdy oqymaı orysty, Balzakty oqy­maı fransýzdy bildim deý qıyn» degen sóz taraǵaly da kóp bolǵan. Al bizdiń sanaly oqyr­­­man bul sózge  «Muhtar Áýezov­­­ti oqymaı qazaqty bildim deý tip­­t­en qıyn» degen ataly sózdi qos­ty. Kerek­ti sóz-aq. Derek­­­ter boıynsha Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıa­sy dúnıe júzi ha­­lyq­­tarynyń 116 tiline aýdarylypty, bul – 1993 jylǵy málimet. Derekke sensek, onda bul shyǵarma – álemde eń kóp aýdarylǵan shy­ǵar­manyń biri.

«Abaı joly» qazaq halqynyń rýhanı mádenıetine ólsheýsiz úles qosqan shyǵarma ekenin áldeqashan moıyndap bolǵanbyz. Avtor úshin de, shyǵarma úshin de bul – baqyttyń ózi.  Bir halyq­tyń ómirdegi beınesin, keı­pin, turmys-saltyn, muń-zaryn tu­tastaı bir shyǵarmaǵa syıǵyzyp jazyp shyǵý úshin de talantpen qatar eńbek qajet ekeni daýsyz.

Bul roman-epopeıa kezinde óz baǵasyn aldy, jurt arasyna keń tarady, aýdaryldy. «Abaı joly»  týraly akademık, ǵalym Qanysh Sátbaev: «Qazaq halqynyń ótkenin zert­tegisi kele­tin ǵalymnyń bir­de-biri bul kitapty janap óte al­­maı­dy: ǵalym-fılolog odan fol­klor­dyń baı materıaldaryna qa­nyǵý­men qosa, qazaq ádebı tili men sóz­diginiń qaz basýy men qa­lyp­tasýyn kóredi; ǵalym-etno­graf qazir kóne zamanmen qosa kón­er­gen nebir turmystyq bel­gi­ler men ómir qubylystaryn bile­di. Qus salyp, saıat qurǵan, qyz uza­typ, as berýdi, ólik jóneltýdi sýret­teı­­tin taraýlar, bıler aıty­sy men bı­lik sheshken qazylyq kartı­na­lar­­dyń árqaısysy jeke-jeke ǵylymı-etnografııalyq tolaıym eńbekterge para-par», deıdi.

Akademık sondaı-aq ǵa­lym-ekono­mıster Qazaq­stan­nyń XIX ǵasyrdaǵy halyq sharýa­shylyǵynyń qurylysynan dálme-dál naqty málimet alatynyna, ondaǵy tap qaıshylyǵynyń ózindik ereksheligimen tanysatynyna; ǵalym-ıýrıster sharıǵattan bastap, bıler kesimine sheıingi dalanyń zań-jobalarynan baǵa­ly maǵlumattar jınaıtynyna  joǵary baǵa bergenin de kóziqa­raqty oqyrman jaqsy biledi. Al búgingi sózde bizdiń aıtpaǵymyz bul týraly emes, bizdiń maqsatymyz «Abaı joly­nyń» ózge tilderge aýdarylýy haqynda bolmaq. Qaı tilge qa­shan, kim aýdardy jáne sapasy qa­laı boldy degenge izdenis jasap kórdik.

«Abaı jolyn» oqyǵan Kame­rýn jazýshysy Benjamen Matıp «Qazaq netken ǵajaıyp halyq» dep ózin-ózi umyta tańyrqasa, Konstantın Fedın «óziniń qalaı qazaq bolyp ketkenin bilmeı qalǵan» deıtin jyly sózder hakim týraly shyǵarmanyń aýdarma arqyly álem oqyrmanyna jetkendigin rastaıdy. Biraq qalaı jetti degen máselege nazar aýdaratyn sát týdy. Osy ma­qalany jazardan buryn «Abaı jolynyń» aǵylshynsha nus­qasyn aǵylshyntildi orta qa­laı qabyldady eken degen oı­­men Amazon kitap dúke­nine júgindik. Goodreads saıtyna kir­seńiz,  «Abaı joly» týraly mynadaı oqyrman pikirine kez bolasyz. Pikir ıesi Esmıra Sereva. «Abaı – qazaqtyń uly aqyny, bul kitap kóp nárseni qamtyǵan roman. Dalany, ondaǵy ómir saltyn beıneleıtin taraýlar jandy, talǵammen sýrettelgen. Sol úshin bul kitap bala kezim­nen beri qysta oqıtyn tamasha shyǵarma. Árıne, bul eńbekte kommýnızmge degen qurmet bar, biraq bul epopeıadaǵy eń mańyz­dy nárse emes. Mańyz­dysy – keıipkerlermen, qorshaǵan ortamen qalaı birden baılanysta bolǵanyńyz, sonymen birge oıly óleńder, oryndy ázil men drama jáne ómirdiń qýa­nyshy ózgeshe áser beredi, erjetip, ańyzǵa aınalǵan tulǵanyń ómiri kóz aldyńyzda ótkendeı bolady».

Jeli qoldanýshynyń bul pikiri «Abaı jolynyń» ǵana emes, qazaq ádebıe­tiniń bıigi úshin jaqsy baǵa deýge bolady. Árıne, shynaıy ónerdiń qa­zysy – qarapaıym oqyrman. Al Kolın MakKell-Redvýd deıtin jeli qol­daný­shy: «Bul – jaı oqıǵalar tizbegi ǵana emes, jas jigittiń eseıý barysy, ǵasyr­lar boıy kóshpeli ómirden belgisiz bola­shaq­qa bet alǵan eldiń sapary týraly jaqsy shyǵarma. Sıýjettiń kóptegen sheshil­me­gen bó­lik­teri maǵan unady, óıt­ke­ni ómirdegi kóp ister jıi sheshi­min taba bermeıdi, ómir  – kitaptaǵydaı emes. Al qazaq halqynyń rýhyn túsinýdiń stenografııasy da osy kitap bol­maq» degen oıyn jetkizedi. Aǵyl­­shyn­tildi oqyrmannyń bul júrek sózderi shy­ǵar­manyń deń­geıin taǵy bir márte kóterdi. 

Uly jazýshy Ǵabıt Músire­povtiń ózi: «Men «Abaı jolyn» tórtinshi ret qaıtalap oqy­ǵanymda ǵana baryp túsin­dim», degen máńgilik shyǵarmanyń Batys, Eýropa álemine jetken aýdarmasy sapaly bolsa, biz úshin qýanyshtan artyq eshteńe joq. Al osy shyǵarma­nyń mońǵol tiline qalaı aýda­rylǵany jóninde tarıh­shy Zardyhan Qınaıatuly «Túrkis­tan» gazetine jarııalaǵan maqa­la­synda: «Úshinshi kýrs stýdenti Jamlııha M.Áýe­zov­tiń «Abaı joly» romanyn moń­ǵol­shaǵa aýdarýǵa kiristi. Árıne, bul óte batyl qadam edi. L.Sobolev, N.Anovtar qazaqshadan jasaǵan sózbe-sóz aýdarmanyń negizinde oryssha árlegen Abaıdy aýdarý stýdent úshin naǵyz talapty erdiń qolynan keletin is edi. Sóıtip júrgende basqadaı bir top qazaq zııalylary «Abaı joly» romanyn aýdaryp júrgeni belgili boldy da, stýdent Jamlııha «Abaı jolynyń» aýdarmasyn solarmen birlesip ári qaraı jalǵastyrdy. Sóıtip, «Abaı joly» romany mońǵol tilinde 1972 jyly jaryq kórdi» degen derek keltiredi.

Al osy shyǵarmanyń túrik jur­tyna qalaı jetkeni týraly aýdarmashy Ashýr О́zdemir: «Abaı joly» túrik tiline eki ret aýdaryldy, birinshi ret 1997 jyly túrkistandyq Zeınesh Smaıyl men túrkııalyq Álıappas Shynar deıtin aýdarmashylar birigip aýdarypty. Bular epopeıanyń birinshi, ekinshi kitabyn tárjimalapty. Biraq bul aýdarmanyń sapasy syn kótermeıdi. Bul kitap oqyr­mannyń qolyna jetpedi dep oılaımyn, jetpegeni de durys edi. Meniń oıymsha, olar sol kezde ýnıversıtette sabaq beretin, sol sebepti romannyń túpnusqasyn Qazaqstannan Túrkııaǵa baryp oqyp jatqan stýdentterge aýdartqan sııaqty. Al ekinshi ret bıyl Zafer Kevar degen aýdarmashy aýdaryp jatyr eken, birinshi, ekinshi tomy shyǵypty. Shyndyǵyna kelsek, bul aýdarmashy qazaq tilin bilmeıdi. Sonda ol qaıtip aýdarady? Múmkin, jalpylama aýdaryp jatqan bolýy kerek. Esterińizde bol­syn, biz jaqta qazaq tilinen túrik­shege kitap aýdaryp jatqandar qazaq tilin jaqsy bilmeıdi. Bul máseleni ashyq aıtýymyz kerek. Tek úsh-tórt aýdarmashy ǵana qazaq tilin biledi, al qalǵandary jalpylama aýdarma jasaıdy», dep óz oıyn aıtty. Mine, shyny kerek, bizdiń sheteldegi aýdarylǵan kitaptarymyzdyń hali. Bul másele qazir ǵana týyndap otyr­ǵan joq. Túbi bir dep biletin túrik baýyrlarymyzǵa «Abaı jolyn» durystap aýdaryp jetkize almasaq, onda Batys pen Eýropany bizdiń ádebıetti bilmeısińder dep kinálaýdyń ózi uıat.

Oqyrmany kóp el sanala­tyn Qytaı­da Áýezov shyǵar­ma­shylyǵy durys nasıhattalma­ǵany shyndyq. Ol jaq­ta keńes ádebıetinen Shyńǵys Aıtma­tovtyń aty atalady. Al «Abaı jolynyń» aýdarmasy sapasyz boldy degen pikirdi kóp estidik. Epopeıany qytaı tili­ne Ha Hýanjań esimdi Sibe ultynyń ókili aýdaryp, qytaı tilinde jazatyn qazaq jazýshysy Ákpar Májıt redaksııalapty. Ol jaqta kıno, ádebıet, jalpy rýhanı  qundylyqtarǵa qoǵamdyq pikir jınaıtyn book.douban.com deıtin saıt jumys isteıdi. Osy saıttaǵy áleýmettik jeli qoldanýshylar ádet­te jaqsy shyǵarma nemese sapaly aýdarylǵan kórkem áde­bıet týraly óz oılaryn búkpesiz orta­ǵa salady. «Abaı joly» týraly osy saıt betinen «Aýdarmasy sapasyz», «Ǵajap epos eken», «Klassıkalyq kıno sııaqty shyǵarma» degen shaǵyn pikirlerdi kezdestirdik. Bizdiń bilýimizshe, bul saıtta pikir jazýshylar ádette eki-úsh myń áripten turatyn synı kózqaras, tanymdyq jazbalardy kommentarıı retinde qaldyrady. Al «Abaı jolyna» kelgende únsizdik saltanat qurǵan. Biz budan neni túsinemiz? Taǵy da sapasyz aýdarmanyń máselesi qylań beredi.

Qalaı degenmen de oqyrmany kóp elge shyǵarma sapaly aýdarmamen jetse, eshkim únsiz qalmas edi. Bul jóninen biz epopeıany aqysyz, tek qazaq ultyn qurmettegeni úshin aýdarma ja­saǵan Ha Hýanjańǵa ókpe aıta almaımyz, bundaı ıgi sharýany der kezinde qunttamaǵan ózimizdiń aǵattyǵymyz. 

Shyndyǵyn aıtsaq, biz osyǵan deıin shetelge aýdartqan kóptegen shyǵar­manyń bárin orys tilinen aýdarttyq. Mine, qateliktiń basy osynda. Basqasy basqa, kórkem shy­ǵarma úshin túpnusqadan sol tilderge aýdartý aýdarmaǵa aýadaı qajet. Sapasyz aýdarmany shetel oqyrmany oqymaq túgili, qoly­na alyp paraqtaǵysy da kel­meıdi. Osy máseleni kóterip júrgen aýdarmashy Záýre Bataeva bir maqalasynda: «Or­ta Azııa jáne qazaq ádebıetin halyqaralyq deńgeıge shyǵara­tyn jazýshylardyń biri Muhtar Áýezov ekenine eshkim kúmán keltirmes. О́kinishke qaraı, bul kór­kem til sheberin halyqaralyq deńgeıge shyǵara almaı otyrǵan taǵy ózimiz. Qazaqstanda «Muh­tar Áýezov aǵylshyn tiline aýdarylǵan, shetelde tany­mal jazýshy» degen qate túsi­nik bar. «Abaı joly» men «Kók­serek» aǵylshyn tiline aýdarylǵanymen, bular Máskeý qalasyndaǵy «Izdatelstvo lıteratýry na ınostrannyh ıazykah» jáne «Radýga» baspalarynan shyqqan. Muhtar Áýezovtiń shyǵarmalary Batys baspalarynan shyqqan emes. Jýyqta Qazaqstan demeýshileriniń qoldaýymen «Abaı joly» romanyn aǵylshyn tiline qaıta aýdarýǵa tapsyrys berilgeni jáne aýdarma orys tilin jetik biletin brıtandyq aýdarmashyǵa tapsyrylǵany jaıly habar estidim. Bul shyǵarma taǵy orys tilinen aýdarylyp jatqany ókinishti», degen naz aıtady. Oryndy sóz. Joǵaryda biz aıtqan sózdiń bir dáleli de osy.

Qazaq ádebıetiniń bıik mu­narasy retinde atalatyn «Abaı joly» roman-epopeıasy  – kúlli qazaq halqynyń pasporty, ómi­riniń aınasy. Osy shyǵarmany shet tilderine aýdartý barysynda týyndaǵan máselelerdi joǵaryda aıttyq. Biz endigi jerde rýhanı aınamyzdyń ózge elderge taza qalpynda sáýle shashýyn, olarǵa qazaq ádebıetiniń bıik namysy óz dárejesinde jet­kizilsin degen nıettemiz. О́ıt­keni kitap arqyly jetken mádenıet   – shynaıy mádenıettiń bir kóri­nisi. «Abaı jolynyń» alys elderge sapary – qazaq rýhanııa­tynyń, ádebıetiniń, san ǵasyr boıy jalǵasyp kele jatqan mádenıetiniń sapary dep bilsek, onda sapaly aýdarma úshin jumys istegenimiz jón bolmaq.

Sońǵy jańalyqtar

Elordada Ulttyq Onim kórmesi ashyldy

Elorda • Búgin, 16:52

Dollar 425 teńgeni qurady

Qarjy • Búgin, 16:33

Aqtóbede jol apatynan eki adam qaza tapty

Aımaqtar • Búgin, 13:35

Uqsas jańalyqtar