Ádebıet • 25 Qarasha, 2021

Aýdarma da ardyń isi

965 ret kórsetildi

Ulttyq ádebıettiń damýyna eń aldymen tól shyǵarmalar, sosyn sapaly aýdarma týyndylar kómek­te­setini shyndyq. Álemdegi oqyrmany kóp úlken ádebıet­terdiń kóbi osy úrdisti basynan ótkizdi. Álem ádebıetiniń bir butaǵy bolǵan qazaq ádebıetiniń de damýy men deńgeıi týraly aıtýdan jalyqpaımyz. О́ıt­keni ádebıet – tarıhtyń, ómirdiń aınasy. Sol aına­dan rýhanııatymyzdyń kelbetin kóre alamyz. Búgingi sózimizde biz kórkem aýdarmanyń jaı-kúıi týraly oı ortaq­tas­tyrmaqpyz. Búgingi dóńgelek ústelge aqyn, aýdar­mashy Júkel Hamaı, kóptegen qazaq shyǵarmasyn túrik ti­line aýdarǵan tárjiman Ashýr О́zdemir, aýdarmashy Ken­jebaı Ahmetov, parsy tilinen túpnusqadan aýdaryp júrgen Aınash Qasym jáne Abylaı Maýdanov qatysty.

mıýnhaýzendi Ospanhan orysshasynan asyryp jibergen

 

– Kezinde qazaq oqyrmany álemge ta­nylǵan klassık jazýshylardyń shy­­ǵar­malaryn sapaly aýdarmamen oqy­dy. Sol aýdarmalar áli kún­ge de­ıin oqyrmannyń jadynan óshken joq. Sizshe qazirgi kórkem aýdar­ma­nyń jaǵdaıy qalaı? Kórkem aýdarma ja­sa­­lyp jatyr ma ózi?

Júkel HAMAI:

– Iá, keńestik kezeńde ádebıet – Kommýnıstik partııanyń úgit qura­ly­na aınalyp, sonyń arqasynda álem ádebıetimen qoljetimdi túrde ta­nys­­qanymyz ras. Alaıda ol kezdegi aýdar­ma­lardyń barlyǵy jetik aýdarma boldy desek qatelesken bolar edik. Bul oraıda túpnusqadan aýdarylǵan orys ádebıeti men orys aýdarmashylarynyń orys tiline aýdarǵan, sol arqyly qazaq tiline aýdarylǵan. Sondaı-aq sózbe-sóz aýdarma arqyly orys tiline aýdarylǵan dúnıelerdi jeke-jeke qa­ras­tyrýymyz kerek. Túpnusqa orys tilinen qazaq tiline aýdarylǵan orys tildi ádebıettiń aýdarmalary sózsiz shedevr aýdarmalar boldy. Mysalǵa: L.N.Tolstoıdyń, A.S.Pýshkınniń, N.A.Nekrasovtyń eki tom­dyqtaryn, Sergeı Esenın bas­ta­ǵan orys aqyndarynyń tań­damaly jınaq­ta­ryn alaıyq. Bular­dyń barlyǵy – tań­daýly aqyn-jazý­shy­la­r­ymyzdyń birik­ken aýdarmasymen arnaıy redkol­le­gııa saraptamasynan ótip, jaryq kór­gen dúnıeler. Olardy árbir aqyn, jazýshynyń aýdarý sheberligine qaraı kitap ishin saralaýyńa bolady. Al orys aýdarmasy arqyly qazaq tiline aýdarylǵan aǵylshyn, fransýz, qytaı, úndi... ózge de tilder ádebıetiniń sapasy orystyń aýdarmashylaryna tikeleı qatysty. Jaqsy da, jaman da aýdarmalar boldy. Bir ǵana Shekspırdiń ózi orys tilindegi aýdarmasy arqyly qazaq tiline aýdaryldy. Ǵabıt Músirepov, Hamıt Erǵalıev, Ábish Kekilbaev... bastaǵan klassıkterimizdi jaman aýdarmashy dep aıta almaımyz. Gáp – Shekspırdiń orys tiline qalaı aýdarylǵanynda. Orystar Mahambettiń jetik aýdarmasyn áli kúnge deıin bizge kórsete alǵan joq. Sheks­pır­diń oryssha aýdarmasyna da sol kúdikpen qaraýǵa bolady...

Onyń ústine, keńes kezinde bizde jabyq ádebıet degen boldy. Sol sebep­ti túpnusqadan aýdaratyn kóp tildi aýdar­mashylardy daıyndaýǵa shek­teý qoıyldy. «Túıeniń tanıtyny – ja­py­raq» degendeı, biz orys ádebıeti arqyly da­mydyq. Bul bizdiń ádebıettiń damýynda úlken mek­tep boldy.

Qazirgi kórkem aýdarma týraly naqty eshteńe aıta almaımyn. Baı­qa­ǵanym shet elderde oqyǵan, shet tilderin biletin jasta­rymyz Batys, Shyǵys demeı, sol el­der­diń tilin, ádebıetin ıgerip, áde­bıe­ti­mizdi túrli til, túrli aǵymda damytýǵa um­tylys jasap júrgenderi qýantady. Áde­bıet­tiń damýy ýaqytqa tikeleı qa­tys­­ty. Arada jyldar ótip, jastarymyz óz baǵyttaryn túzegen tusta bul týraly sol kezdiń ádebıetshileri aıtatyn bolar.

Ashýr О́ZDEMIR:

– Durys aıtasyz, kezinde kórkem aýdar­ma ádebıettiń bir salasy bolyp eseptelgen. Bul úrdistiń tamyry óte tereńde. Sonaý H, HI ǵasyrlarda alǵashqy aýdarma arab tilinen túrki tiline jasalǵan. Sodan keıin bul sala damyp kelgen. HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda kórkem aýdarma sharyqtaý shegine jetti dep aıtýǵa bolady. Al keńes dáýirinde de bul salada ilgerileý bolǵany shyndyq. Qazirgi qazaq ádebıetindegi kórkem aýdarmanyń kúıin onsha jaqsy bilmeımin. Ne aýdarylyp jatyr, kim aýda­ryp jatyr, qandaı bas­padan shyǵady, onyń oqyrmany qandaı degenge qanyq emespin. Al Túrkııada qazir kez kelgen tilden kórkem aýdarma ja­sa­lyp jatyr, ásirese, HH ǵasyrdyń ba­synan sońyna deıin bizde keremet talantty aýdarmashylar bolǵan. Olar jasaǵan aýdarmanyń ózi bir kórkem shy­ǵarma dep aıtýǵa bolady. Qazirgi aýdar­ma jaıyna kelsek, eki túrli jaǵ­daı qalyptasty. Birinshisi, burynǵy dástúrli aýdarma úrdisin jalǵastyrǵan aýdarmashylar, ekinshisi, ártúrli tilden ár ýaqytta aýdaratyn aýdarmashylar. Sońǵy saptaǵy aýdarma qosyny kóbeıip ke­le­di. Bular negizgi tildi jaqsy bilýi múm­kin, biraq aýdarylatyn tildi bilmeýi múmkin.

Kenjebaı Ahmetov:

– Bizdiń ádebıet – aýdarma jasaýdyń túrli kezeńderin ótkerip, jap-jaqsy tájirıbe jınaqtaǵan ádebıet. Máselen, bir kezeńderde ózge el avtorlaryn, olardyń shyǵarmalaryn tanystyrý maqsatynda aýdarmalar jasaldy. Bul tusta shyǵarma mazmunyn, oı-ıdeıasyn jetkizý maqsat etilgendikten, erkin aýdarý basym boldy jáne ondaı aýdarmalar óz ýaqytynyń qajetin ótedi. Alaıda bul tájirıbe qazirgi ýaqytqa jaramaıdy.

Odan keıingi kezeńde aýdarylyp oty­r­ǵan avtordyń, shyǵarmanyń erek­she­likterine nuqsan keltirmeı aýdarýǵa den qoıyldy. Oqyrman jadynan óshpeı júrgen aýdarmalarymyz osy kezeńge tán. Naǵyz kórkem aýdarmamyz da osy talapqa jaýap berýge tıis. Ol degenimiz – avtordyń kózqarasyn, dúnıetanymyn, oıyn, oı jetkizýdegi, sýretteýdegi erek­she­­likterin meılinshe dál jetkizý degen sóz, ıaǵnı avtor stılin aýdarmashynyń óz yńǵaıyna beıimdep áketpeı, qaz-qal­pyn­da saqtaýy kerek degen sóz. Bul rette Maǵjan aqynnyń aýdarmalary men Ilııas aqynnyń «Evgenıı Onegın» aýdarmasyn úlgi etýge bolady. Ilııas aqyn bul aýdar­masynda Pýshkınniń uıqas úlgisine deıin saqtaıdy. Onyń sebebi Pýshkın poe­masyndaǵy erekshelikti dál jetkizýdi maq­sat etýinde jatyr.

Qazirgi kórkem aýdarmadaǵy qıyndyq ta osy tustan, avtor stılin anyq tany­maý­dan ıakı nemquraıdy qaraýdan týyn­daıdy. Basqasha aıtqanda, sózdi, sóı­­lemdi qan-sólsiz aýdaryp shyǵý nemese bir-birimen baılanysyp jatqan kúr­de­li oıdy bóle-jarmaı, tutas berýdi kózdegen avtordyń qurmalas sóılemin bólek-bólek sóılemge aınaldyryp aýda­rý, ıá bolmasa, óz qalaýynsha maz­mun­dap shyǵý. Bulardyń qaı-qaısysy da – avtorǵa qııanat jasaý. О́kinishtisi, osy úsh jaǵdaıdyń úsheýi de qazirgi aýdarma tá­jirıbesinde kezdesedi.

Bulardyń arasynan óz qalaýynsha mazmundap shyǵý degendi aýdarma deýge de bolmaıdy. Al qurmalas sóılemdi bólshektep jiberý avtordyń sóılemin qazaq tilinde qurmalas sóılem úlgisinde berýge qabileti jetpegendikten shyǵady. Bul da quptaıtyn jol emes. «Qan-sólsiz aýdarý» degenge kelsek, mundaı jaǵdaı –  avtordy da, shyǵarmany da tanı almaǵan adamnyń tirligi. Máselen, avtor ıýmor aralastyra sýretteı otyryp, muńly beı­ne jasaýy múmkin. Muńly shyǵarma eken dep avtorǵa tán ıýmor aýdarmada qaǵys qalsa, bul da qııanat. Demek aýdarmashynyń eń mańyzdy mindeti – avtordy, shyǵarmany barynsha anyq tanyp alý jáne soǵan zııan tıgizbeı, qazaq ti­linde jetkize bilý. О́ıtkeni qazirgi oqyr­manǵa qajeti shyǵarmanyń jalpy maz­­munyn bilý emes, shyǵarmanyń jáne av­tordyń ereksheligin taný bolsa kerek.

Jalpy, qazir kórkem aýdarma úde­si­nen tabylatyn aýdarmalar joq dep úzildi-kesildi aıtýǵa bolmaıdy. Sondaı-aq áljýaz aýdarmalar da barshylyq.

Qalaı degenmen, kórkem aýdarmaǵa talap kúsheıý kerek, aýdarma sapasyna aýdarmashy da, tapsyrys berýshi de jaýap bergeni durys. Ásirese, memlekettik tapsyrys boıynsha qolǵa alynǵan sharýa bolsa.

Aınash Qasym:

– Qazaq ádebıetindegi kórkem aýdar­ma bir ǵasyrdan astam tarıhqa ıe. Ásirese, bul salada orys tilin jetik meńgergen bel­gili jazýshy, aqyn aýdarmashylar sho­ǵyry tárjimalaǵan shyǵarmalar kóz­ge túsedi.

HIH ǵasyrda Ybyraı Altynsarın, Abaı men Shákárim bastaǵan kórkem aýdarma isi XX ǵasyrdyń basynda Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Júsipbek Aımaýytuly, Maǵjan Juma­baı­uly sııaqty keıingi talantty býy­n­nyń álem ádebıetiniń ozyq shy­ǵar­ma­la­ry­nyń aýdarmalarymen jalǵasty.

Parsynyń klassık aqyndarynyń shyǵarmalarymen qazaq oqyrmanyn ta­nys­tyrýda Turmaǵambet Iztileýuly, Ǵalı Ormanov, Qalıjan Bekhojın, Muzafar Álimbaev, Ábirash Jámishev syndy tanymal aqyndar úles qosty. Olardyń aýdarmalary áli kúnge deıin ózek­tiligin joǵaltpaı, parsy poezııa­sy­na qyzyǵatyn oqyrmandar men zert­­teý­shi­ler úshin derekkóz retinde qol­da­ny­lyp keledi.

Belgili ǵalym О́tegen Kúmisbaevtyń «Shy­ǵys shaıyrlary» degen bes tom­dyq kitabynyń ekinshi tomynda parsy ádebıetiniń klassıkteri – Rýdakı, Fırdoýsı, Omar Haııam, Hafız ben parsy prozasynan jasaǵan kórkem aýdarmalary jaryq kórdi.

Sońǵy býyn ókilderinen shyǵys­ta­ný­shy, aqyn Dúısebaı Dáýirbek Rýdakı, Haııam, Rýmı, Saǵdı, Hafız, Etesamı sııaqty parsy aqyndarynyń birqatar óleńin túpnusqadan qazaq tiline aýdar­dy. Taıaýda proza janry boıynsha Iran­nyń jańa dáýir ádebıetindegi tanymal jazýshylardyń ártúrli taqyrypqa jazǵan on tórt shyǵarmasynyń aýdarmasy engen «Ińkárlik» atty tańdamaly jınaq shyǵardym. Shyǵarmalar parsy tilinen qazaq tiline alǵash ret aýdaryldy. Munyń aldynda da aýdarǵan birneshe kitabym jaryqqa shyqty.

Qorytyndylaı kele aıtarym, parsy ádebıetinen kórkem aýdarma azdap bolsa da jasalyp jatyr. Onyń sapasyn baǵamdap, pikir aıtý talǵamy joǵary oqyrman men ádebıet synshylarynyń enshisinde.

Abylaı Maýdanov:

– Kórkem aýdarma jasalyp jatyr ma, jatqan joq pa, ony aıta almaımyn. Bul suraqqa jaýap berý meniń quzyryma jatpaıdy. «Kezinde qazaq oqyrmany álemge tanylǵan klassık jazýshylardyń shyǵarmalaryn sapaly aýdarmamen oqydy. Sol aýdarmalar áli kúnge deıin oqyrmannyń jadynan óshken joq» deısiz, buǵan kelisýge bolady. Biraq «álemdik klassıkanyń bári aýda­­­ryldy» dep senimmen aıta alamyz ba? Aýdarmanyń bári sapaly ma? Bul suraqty men sizge qoıǵym keledi. «Kórkem aýdarma jasalyp jatyr ma ózi?» degenge kelsek, men kásibı aýdarmashy emespin. Qolymda quziret joq, qalamym ǵana bar. Bıyl «Qasym» baspasynyń tapsyrysymen L.Tolstoıdyń balalarǵa arnalǵan áńgimelerin aýdardym. Onymen Mádenıet jáne sport mınıstrligi ótkiz­gen «Rýhanı qazyna» festıvalinde «Berdibek Soqpaqbaev atyndaǵy balalar men jasóspirimderge arnalǵan úzdik kitaptyń avtory» atalymyn ıe­len­dim. Onyń syrtynda E.Raspeniń Mıýnhaýzenin aýdaryp kórdim. Ekeýi de buǵan deıin birneshe ret tárjimalanǵan. Sonda túsingenim, klassıka ár kezeń sa­ıyn jańadan aýdarylyp turý kerek. О́ıtkeni uǵym, til, ulttyń tanymy óz­ger­di, urpaq aýysty. Keshegi aýdarma «eski­rip» qaldy.

Máselen, túpnusqasyn qaıdam, Mıýn­haý­zendi Ospanhan orysshasynan asyryp jibergen. Ony qazaqshadan qaıtadan túpnusqa tiline aýdarsa, nemister tanymaı qalar edi. Biraq qansha shedevr bolǵanmen Os-aǵańnyń tárjimasyn sanasy qalada qalyptasqan oqyrmannyń qabyldaýy qıyn-aý.

Sondaı-aq kúni keshe Saadala Van­nýs­tyń «Sultannyń aty – sultan» («Taqtalas») komedııasyn aýdaryp shyq­tym. Qudaı qalasa, ol Qostanaı teatryn­­da sahnalanady. Álemde tanymal bul pesa áli kúnge qazaqshalandy ma, joq pa, ony bilmeımin. Basqalar úshin jaýap bere almaımyn, óz basym osyndaı ju­mys­tar istedim. Taǵy bir tanymal týyn­­­dyny «mújip» jatyrmyn.

Túpnusqadan aýdarý basty qaǵıda bolýy kerek

– Túpnusqa tilderden aýdarý biz úshin asa mańyzdy másele bolyp otyr. Osy týraly kózqarasyńyz...

Kenjebaı Ahmetov:

– Bul – asa qajet sharýa jáne she­shi­lý­­ge tıis másele.

Búginde túpnusqadan tikeleı aýdaryp júrgen jastar bar. Degenmen azdyq etedi jáne ol aýdarmalardy túpnusqamen salystyryp, qanshalyqty sapaly ekenin taldap bere alatyn mamandar da joq.

Máseleni qalaı sheshýge bolady? Shetel tilderinen aýdarma jasaı alatyn jastardy daıyndaý qajet. Bul úshin qazaq tilin óte jaqsy biletin jáne ádebıette ózin tanytyp úlgergen, til úı­renýge qabileti baıqalǵan jas­tar, negizinen, fılolog, jýrnalıster arasynan iriktelip alynýy kerek. Osy talaptardyń bireýi saqtalmasa, jaq­sy nátıje shyqpaıdy. Sodan keıin olar­dy álemde keń taralǵan tilder bo­ıynsha toptastyryp, shetelderde fı­lo­lo­gııalyq mamandyq boıynsha oqytý qajet. Oqyp júrgen kezinen bastap, shaǵyn aýdarmalar jasaýǵa tapsyrys berip, sol eńbekterine taldaý jasalyp, baǵyt berip otyrý oryndy bolmaq.

Shet tili boıynsha fılologııalyq mamandyqta oqýdyń ne úshin qajettigin de aıta ketelik. Birinshiden, ózi ıgerýge tıisti tildiń leksıkalyq, gram­ma­tı­kalyq erekshelikterin tereń túsinip shyǵady; ekinshiden, aýdarmamen ǵana aına­ly­sý­dyń reti kelmeı qalǵan jaǵdaı­da osy mamandyǵy boıynsha da qyzmet etýi­ne múmkindigi bolady.

Árıne, bul jumystardy iske asyrý úshin Mádenıet jáne sport mınıstrligi men Jazýshylar odaǵynyń birlesken jospary bolýy qajet jáne memleket tarapynan qarjylandyrý kerek. Basqa jaǵdaıda ánsheıin sóz bolyp qalady.

Aınash Qasym:

–Túpnusqa tilden aýdarýdyń mańyz­dy­lyǵynda shek joq. Shyǵarmany ja­zyl­ǵan tilden tikeleı aýdarý kásibı bi­lik­ti, tájirıbeli aýdarmashy mamannyń ǵana qolynan keledi. Qazir elimizde Batys, Shyǵys tilderin jetik biletin aýdar­­mashylar jetkilikti. Olardy ba­ǵyt­­tap, yntalandyryp, qoldasa, ara­la­ry­­nan osy iske qabilettileri iriktelip shy­­ǵady dep oılaımyn.

Shyǵarmany túpnusqa tilden tikeleı aýda­rý­dyń artyqshylyqtary men ba­sym­­d­yqtary deldal til arqyly aýda­rý­dyń olqy tustaryn ataǵanda aı­qyn­dala túsedi.

Aýdarmashy shyǵarmany túpnusqa tilde oqı almasa, ony kózimen kórip, qoly­men ustamaı aýdarǵanda oqyrman úshin orny tolmas ókinish sol bolmaq. О́ıt­keni aýdarmashy dáneker til negizin­de tárjimalaǵan kezde negizgi avtor­dyń emes, ekinshi tilge aýdarǵan ortadaǵy aýdarmashynyń tulǵalyq sıpatyn eriksiz qaıtalaıdy. Aýdarmashynyń tul­ǵa­lyq sıpaty degen ne? Oǵan aýdar­ma­shynyń tildi meńgerýi men bilim deńgeıi, dúnıetanymy, jazýshylyq sheberligi men tájirıbesi jáne jeke basyna tán taǵy basqa erekshelikteri jatady.

Kórkem aýdarma aýdarmanyń quqyq­tyq, ǵylymı-tehnıkalyq nemese naq­ty­lyq pen dáldikti qajet etetin taǵy basqa salalardaǵy túrlerindeı emes, tárjimashyny sózbe-sóz aýdarmadan qa­shyq bolýǵa mindettep, ony óziniń shy­ǵarmashylyq talanty men sheberligi negizinde ana tiliniń tildik normalaryna saı júzege asyrýdy talap etedi. Saıyp kelgende, kórkem aýdarmadan aýdar­mashynyń shyǵarmashylyq dara­ly­ǵy kórinedi. Bir shyǵarmany birneshe aýdarmashy jeke aýdarǵanda nátıjeniń árkelki bolatyny osydan. Máselen, Iran jazýshysynyń bir shyǵarmasyn aǵylshyn nemese Batystyń basqa bir tilindegi aýdarma negizinde qazaq tiline tárjimalasa, aqjemdengen et sııaqty sóli men qunarynan aıyrylyp jetetinine shák joq. Sebebi Batys adamynyń nemese ózge ulttardyń paıym, túsiniginiń bizden basqa ekeni aıtpasa da túsinikti. 

 Júkel HAMAI:

– Túpnusqa tilderden aýdarý bas­ty qaǵıda bolýy kerek. Joǵaryda bul týraly da aıtqandaı boldym. Jalpy, álem ádebıetiniń qazirgi damýyn baıqasańyz, Batys ta, Shyǵys ta aǵylshyn tiline qaraı bet túzegen. Shyǵystyń aqyn-jazýshylary Batys elderine qaraı qonys aýdarýda. Báriniń maqsaty – aǵylshyn tilin ıgerip, aǵylshyn tilinde shyǵarmalaryn jarııalaý. Sońǵy jyldary qytaıdyń, japonnyń, úndiniń jas jazýshylary sol jaqqa qonys aýdaryp jatyr. Úlken elder túgili 3 mıllıon ǵana halqy bar mońǵoldardyń ózi Batysqa bet burdy. Qazir AQSh-ta, Shvesııada... mońǵol ádebıetiniń bólimsheleri paıda bolyp, óz ádebıetterin nasıhattaýda. Keleshekte bizge de osyndaı batyl qadamdar qajet shyǵar. Burynǵydaı «orys aǵalarǵa» jaltaqtaıtyn za­man­nyń ótkeni anyq.

Abylaı Maýdanov:

– Aýdarma, shama kelse, túpnusqadan aýdarylýy kerek. О́ıtkeni ár tárjimashy ózi aýdaryp otyrǵan tildiń tabıǵatyna tartpaı tura almaıdy. Oǵan mysal, Os-aǵańnyń Mıýnhaýzeni...

Ashýr О́ZDEMIR:

– Álbette, múmkin bolsa, shyǵarmany túp­nusqadan aýdarǵan jón. Meniń bi­lýimshe, Keńes dáýirinde qazaqshaǵa aýda­ryl­ǵan kórkem shyǵarmalardyń bári orys tilinen aýdaryldy. О́te mańyzdy másele kóterip otyrsyz. Aýdarmanyń qıyn ekeni shyndyq. О́ıtkeni bir tildi bir tilge aýdarý – bir mádenıetti bir mádenıetke tanystyrý degen sóz. Eki ulttyń mádenıetin jaqsy bilip, eki tildi jetik meńgergen adam ǵana jaqsy aýdarma jasaı alady. Túpnusqadan aýda­rylmaǵan shyǵarma kóp nárseni jo­ǵaltady. Mysaly, aǵylshyn tili­nen orys tiline, odan qazaqshaǵa aýda­­rylsa, ol kórkem shyǵarmanyń kóp­tegen kemshilikteri bolary daýsyz. Sol úshin bul – aýdarma salasy turǵy­sy­nan aıtqanda, olqylyqtyń bir túri. Múmkindiginshe kórkem shy­ǵar­many túp­nusqadan aýdarý kerek. Ke­zinde eýro­pa­lyq­tar ejelgi grek fılo­sof­tarynyń shyǵarmalaryn arab tili arqyly tanydy. Biraq ony keıin kele túpnusqadan aýdaryp oqydy. Bul úrdis olarǵa kerek bolǵan soń solaı istedi.

 Aýdarmadaǵy úsh tuǵyr: jazýshy, baspa, oqyrman

– Aýdarmany bızneske, jan baǵys­qa paıdalanatyndar da joq emes, bu­ǵan kim kináli?

Kenjebaı Ahmetov:

– Eger kórkem aýdarmaǵa qatysty aıtar bolsaq, avtordyń, shyǵarmanyń obalyn oılamaıtyndar, qara basynyń qamy úshin óz tiliniń qadir-qasıetin aıaqqa basyp ótýden uıalmaıtyndar kináli...

Bir ókinishtisi, qarapaıym geografııa­lyq ataýlardy, áldebir eldiń ıakı qala­nyń turǵyndarynyń qalaı atalatynyn, ıá bolmasa bir halyqqa tán uǵym­dy keı jaǵdaılarda ekinshi bir ha­lyq­tyń tilinde qoldanýǵa bolmaıtynyn da bilmeıtin «aýdarmashylar» bar. Má­se­len, Genýıa turǵynyn «genýezdik» dep, qorsıkalyqty «korsıkandyq» dep aýdarý, «táńir» sózin ózge dindegi adamnyń aýzyna salý, t.s.s. óte óreskel jaıt ekeni anyq.

 Ashýr О́ZDEMIR:

– Menińshe, aýdarmany bızneske aınaldyrýdyń esh ábestigi joq. О́ıtkeni bári aqshaǵa baryp tireledi. Ekonomıka árqashan aldyńǵy orynda. Aýdarmadan aqsha tabý aıyp bolmaýy kerek. Biraq jaqsy aýdarmashyǵa eńbegin tólep, aýdarma jasatý – mańyzdy sharýa. 1940 jyly Túrkııada Bilim mınıstrligi janynan aýdarma bıýrosy ashylǵan. Sol bıýroǵa kórkem aýdarma, ǵylymı aýdar­ma jasaıtyn aýdarmashylar sha­qy­ryl­ǵan. Sol kezde olarǵa jaqsy aqsha tólenip, dúnıejúzindegi barlyq tilden túrik tiline kórkem aýdarmalar jasaldy. Qazir ol bıýro jumysyn toqtatqan. Sol úshin búginde mardymdy aqy tólemeı, eshkimge sapaly aýdarma jasata almaısyz. Qazirgi aýdarmalardyń sapasynyń tómen bolýynyń bir sebebi de osy dep oılaımyn. Tipti keıbiri jaqsy aýdarmashyǵa aýdarma jasatpaıdy. Aýdarmada jazýshy, bas­pa, 

oqyrman atty úsh tuǵyr bar dep eseptesek, osylar birigip, ádebı na­ryq­ty quraıdy. Osy úsh úrdistiń biri kem bolsa, onda ádebıet te, aýdarma da aqsaıdy. Al endi oılap kórseńiz, osynyń bári aqshanyń kómegimen júzege asady. Bir shyǵarmanyń kóptegen aýdarmasy bolýy kerek, sonda ǵana áde­bı naryq jaqsysyn suryptap alady ári oqyrman eksheıdi. Mysaly, Túrkııada Tolstoıdyń kitaptaryn on neshe baspa basyp shyǵardy, árkim ózine keregin alady. Aýdarmashy kóp bolǵany jaqsy, biraq sapaly jumys jasaýǵa qulshynǵany tipten jaqsy.

 Júkel HAMAI:

– Jalpy, aýdarma bolsyn, ádebıet bolsyn «janbaǵys» ekeni jasyryn emes. Siz álemniń qaı eline barsańyz da talantyńyzdy saýdaǵa salyp, kún kóresiz. Ol úshin jaqsy aýdarma jasaı bilýińiz kerek. Áriden soń, Nobel dep júrgenińiz de janbaǵys! Másele janyńyzdy qandaı deńgeıde, qalaı baǵýda.

Abylaı Maýdanov:

– Aýdarma – úlken eńbek, al eńbekti baǵalaý, satý – naryq zańy. Túpnusqa ótpeı jatqan bizdiń qoǵamda bireý «aýdarmamen jan baǵyp, paıda qylyp otyr» degenge men senbeımin. Tipti kásip qylǵannyń ózinde oǵan qýaný kerek. Ádebıetshiler «ol nege paıda tabady?» dep emes, «ol qalaı aýdardy?» dep alańdaǵany durys shyǵar. Mysaly, Qaraǵandyda kásipker Erlan Áshimge tıesili «Qasym» baspasy ózi qarajat bólip, aýdarmalar jasatyp jatyr. Sol baspanyń kómegimen tanymal ádebıetshi Kenjebaı Ahmetov aǵamyz alǵash ret Býlgakovtyń «It júregin» tamasha tárjimalap, kitap qylyp shyǵardy. Bul –
ádebıetke qosylǵan zor úles. Eger osyndaı jumysty memleket istep jatsa, siz birinshi suraqty maǵan qoımas edińiz dep oılaımyn.

 Orys tili arqyly aǵylshyn tiline...

– Biz álem ádebıetin qazaq tiline aýdarýdan kende emespiz dep oılaımyn, al bizdiń kórkem shyǵarmalar álem oqyrmandaryna qashan sapaly aýdarylady?

Kenjebaı Ahmetov:

– Bul suraqtyń jaýaby da ekinshi suraqtyń jaýabymen oraılas. Qazaq qalamgeriniń shyǵarmasyn ózge tilge sapaly aýdarý úshin ol adam qazaq tilin óte jaqsy túsinetin jáne ózi aýdarýǵa tıis shetel tilin jetik meńgergen maman bolýmen qatar, ádebı shyǵarmashylyqqa jaqyn adam bolýy kerek. Ondaı maman aýdarmashy shetelde oqyp, tildik qoryn baıytqan jáne shetel avtorlaryn qazaq tiline aýdarýǵa mamandanǵan jastar arasynan suryptalyp qana shyǵady. Qazaq tilinen ózge tilge kórkem aýdarma jasaı alatyn mamandardy daıarlaýdyń basqa jolyn baıqap turǵan joqpyn.

Al qazaq avtorlaryn aýdarýda qazir qoldanyp júrgen aýdarma úlgisi – amalsyz shara ǵana. Áýeli bir adam jol­ma-jol aýdarma jasap, sol aýdarmany kelesi bir adam kórkemdegende ne shy­ǵyp jatqany bir qudaıǵa aıan. Onyń sapasyn ajyratyp, baǵalap bere alatyn jaǵ­daıǵa jetken joqpyz. Áıteýir, ózge tilge aýdaryldy dep máz bolyp qoıamyz...

Qysqasy, kórkem aýdarma jaǵdaıy keń aýqymda oılastyryp, atqarylýǵa tıis jumystardy naqty josparlap, memlekettik deńgeıde sheshýdi qajet etip turǵan kúrdeli máseleniń biri ekeni sózsiz. Bul máselede sheshilýge tıisti túıtkilder az emes.

Júkel HAMAI:

 – Qalaı desek te aınalamyzdaǵy elder bizdiń ádebıetti belgili deńgeıde túsinedi. «Álem» dep otyrǵanymyz bizdiń túsinikte – Batys. Batysqa jas ádebıetshilerimiz kóptep shyǵýy kerek. AQSh-qa da kóptep baryp, Muqańnyń qasyna qazaq ádebıetiniń klýbyn ashyp, naqty iske kirisý kerek. Nur-Sultan, Al­ma­tyǵa shoǵyrlanyp alyp, birli-jarym aqyn-jazýshyny orys tili arqyly aǵylshyn tiline aýdartqannan eshteńe utpaımyz. Shetelderdiń jazýshylaryna kezikkende kóbinde eki Baqytty, Rol­landy, Esenǵalıdy su­raı­dy. Olar shetelge kóp saıahat ja­sa­ǵan­dar. Sol sııaqty qytaıdyń Hadaa, Meıar, ja­pon­­nyń Mýrakamıin kóp el biledi. Bunyń barlyǵy solardyń me­ned­jer­le­riniń myqtylyǵyna jáne ózderiniń «qańǵybastyǵyna» baılanysty. Bizdiń jazýshylar da osyndaı qadamdarǵa barýy kerek.

Aınash Qasym:

– Qazaqtyń belgili qalamgerleriniń tańdaýly shyǵarmalaryn «Rýhanı jań­ǵy­rý» baǵdarlamasy aıasynda BUU-nyń alty tiline aýdarý isi qolǵa alynǵanyn bári­miz estip, kýá bolyp otyrmyz. Olar­dyń qaı deńgeıde, qandaı sapamen aýdarylǵany týraly da azyn-aýlaq syn-pikir aıtylyp jatyr. Degen­men qalaı bolǵanda da aýdarma isine eli­mi­zde memlekettik deńgeıde kóńil bó­linip, qolǵa alynyp jatqany – qýan­tar­lyq jaǵdaı. О́ıtkeni Keńes Odaǵy zamanynan keıingi aralyqta aýdarma ádebıetimizdegi kenje qalǵan salalardyń biri bolatyn. Al aýdarma – el men eldi, mádenıetterdi bir-birine tanystyryp, jaqyndatatyn, qarym-qatynasty nyǵaıtatyn kópir, aýdarmashy – aýyr, ári jaýapkershiligi zor osy mindetti moınyna alyp, júzege asyratyn maman.

Qazaq qalamgerleri shyǵarma­la­ry­­nyń parsy tiline aýdarylý jaǵ­da­ıyna toqtalsam, qazaq ádebıeti shy­ǵar­malarymen parsytildi oqyrman asa tanys emes. Bul tilge aýdarylǵan shy­ǵar­­malardyń sany saýsaqpen sanar­lyq. Aýdarma jaıly burynǵy bir suh­ba­tymda da ataǵandaı, Muhtar Áýe­zov­tiń «Abaı joly» roman-epopeıasyn Nazlı Asqarzade, Abaıdyń óleńderin Farzane Hojandı, qarasózderin Safar Abdýllo, Nemat Kelimbetovtiń «Úmit úzgim kel­meı­di» monolog-hıkaıasyn Samıra Ysmaıylı orys tilindegi aýdarmalary negizinde aýdardy. Abaıdyń tolyq shy­ǵarmalaryn Muhammad Shadkam tár­ji­ma­lady.

Odan keıin bul tizimge basqa shyǵar­ma­lardyń jańa aýdarmasy qosyla qoıǵan joq. Men qazaq tilinen aýdarǵan Oralhan Bókeıdiń eki áńgimesi ony uzarta qoıady dep oılamaımyn. Aýdarý týraly usynys bolmasa, qoldaý jasalmasa, qalamaqy tólenbese, aýdarmashy qansha jerden elin, jerin, tól ádebıetin súıetin otanshyl bolǵanymen, bul iske bel sheship, yqylaspen kirisip ketpeıtini shyndyq.

Batys qalamgerlerimen qatar orys­tyń tanymal jazýshylarynyń shyǵar­ma­lary qazirgi tańda 84 mıllıonǵa jýyq halqy bar Irannyń resmı tili parsy tiline derlik aýdarylǵan desem, artyq aıtqandyq emes. Aýǵanstan halqynyń 33,6 mıllıonnan 15 mıllıonǵa jýyq azamaty osy tilde sóıleıtinin eskersek, oqyrman sany qanshalyqty kóp ekenin ańǵarý ońaı. Sol aýdarmalardyń kóbisin ırandyq aýdarmashylar júzege asyrǵan. Bul jerde neni meńzep otyrmyn? Qazaq qalamgerleriniń shyǵarmalary oqyrmannyń kóńilinen shyǵatyn, tól týyndydaı oqylýy úshin olardy orys tiline aýdarylǵan nusqa negizinde emes, túpnusqa shyǵarmany ujymdasyp aýdarý arqyly jaqsy nátıjege jetkizý kerek, ıaǵnı negizgi mindetti qazaq aýdarmashy oryndap, sol materıaldy «til ıeleri» aýdarmashynyń jiti qadaǵalaýy jáne kelisimimen ózderiniń tildik normalaryna saı redaksııalap, oqyrmannyń qolyna ustatsa, sapaly dúnıe paıda bolady. Mundaı tásildi basqa tilderge qatysty da qoldanýǵa bolady. Bul is respýblıkalyq deńgeıde eki eldiń múddeli uıymdary tarapynan qolǵa alynyp, qoldaý tapsa ǵana júzege asady.

Ashýr О́ZDEMIR:

– Qazaq shyǵarmalaryn túrik tiline aýdaryp júrgen maman retinde aıtar bolsam, qazir qazaq qalamgerleriniń kóptegen shyǵarmasy basqa tilderge aýdarylyp jatyr. Ásirese qazaq tilinen túrik tiline kóp aýdarylyp jatyr. Biraq aýdarma sapasyna kelsek, ókinishke qaraı, kóńil kónshitpeıdi. Qazaq aqyn-jazýshylarynyń kóbi kitaptaryn túrik tiline aýdartqysy keledi, sony bilip alǵan bizdegi pysyqtar sapasyz aýdarmamen aınalysyp jatyr. Bizdegi aýdarmashylarǵa kelsek, olar qazaq tili turmaq, túriktiń kórkem ádebı tilin mardymdy bilmeıdi, sonda da aýdarmamen, ásirese kórkem aýdarmamen aınalysyp júr.

 

Sońǵy jańalyqtar

Dollar qaıta kóterildi

Qarjy • Búgin, 16:35

BQO-da Astana kúni atap ótiledi

Elorda • Búgin, 15:59

Almaty qalasy «sary» aımaqta

Koronavırýs • Búgin, 10:28

Uqsas jańalyqtar