Qazaqstan • 02 Jeltoqsan, 2021

Nar Narymbetov edi...

15820 ret kórsetildi

Taǵy bir qalam qańtaryldy. Taǵy bir talant ushy-qıyry joq uzan dúnıeniń máńgilik saparyna attandy. Jaýhar dúnıeleri jahandy jalt qaratqan, ár jalǵyzdyń janynan tabylǵan metr kelmestiń kemesine júgin artty. Taǵy bir sýretker álem ǵaıypqa aınaldy... Qazaq kınosynyń qara nary, has sheberi, jazýshy, dramatýrg, rejısser, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińir­gen qaıratkeri Satybaldy Narym­betovtiń óner jolyndaǵy sheksiz keńistikti betke alǵan uly sapary, onyń prozalary, kınokartınalary týraly biraýyz sóz aıtqymyz keledi.

Ras, dara qubylys kúntizbedegi ǵumyr kerýenin shógerdi, biraq onyń kesek-kesek kartınalary óz ýaqy­tynda máńgilik qozǵalysta der edik. Dáýirlerden-dáýirlerge, túrli qoǵamdyq-saıası formasııalardyń kóńil kúılerin arqalaı kóshken sýretker ıdeıalary eshqashan ólmeıdi. Tarıh shyn máninde – qattalǵan ýaqyt. Ol óz oqyrmanyn, óz kórer­menin kútýshi.

Satybaldy fenomeni ýaqytqa, adam janyna, ult tarıhyna osy turǵydan úńilgen bolatyn...

«Kózden júrek izdeımin, jú­rek­ten kóz izdeımin» depti nar Narym­betov! Ol shynymen de ómir boıy joq túgendeýmen jolda bolǵan ja­zýshy edi... «Assalaýmaǵaleıkým, Atlantıdasynan» bastalǵan uly izdeý onyń ómirlik mıssııasyna aınaldy. Shynynda da ár adam ómir boıy ózi áldeqashan alys­tap ketken, tipti eshqashan orala al­maıtyn balalyq shaǵyna qaı­tý­men bolady. Álbette, árqaısy­myzdyń túpsanamyzda bir-bir At­lan­tıdanyń shógip jatqany shyn­dyq. Bar ekenin, bolǵanyn, sende sol uly mekende ómir súrgenińdi bile­siń, sezinesiń, biraq eshqashan qaı­typ bara almaısyń, eshqashan onyń bolǵanyn eshkimge týra óziń túısinip turǵandaı túsindirip, sen­dire almaısyń... Ol – sonysymen de Atlantıda... Satybaldy shyǵar­mashylyǵyndaǵy osynaý túpsiz sa­ǵynysh onyń keıingi kıno álemine tyńnan túren salǵan klassıkalyq kartınalarynan da kórinis taýyp jatty. «Sozaqtan shyqqan Gam­let», «Kózimniń qarasy» bári-bári sýretkerdiń óz balalyq shaǵyna uzaq sozylǵan qolymen jazylǵan, somdalǵan, taspalanǵan tarıhy bolatyn.

Atlantıda qubylysy – ár adam­nyń ishki joǵalýy, soǵan máńgilik saparǵa shyǵýy ekeni ras. Tipti At­lantıda týraly qustardyń ózi óti­rik aıta almaıtyny qyzyq. Áıt­pese jaımashýaq jyly qurlyqtyń qustary azynaǵan Atlant muhıtyn toqtaýsyz kesip ótip, qanattary­nyń asty judyryqtaı bolyp isken qalpymen Amerıkaǵa qaraı ushpas edi. Olardyń túp jady boıynsha sol Atlant muhıtynyń ortasynda qurlyq bolýy kerek edi, alaıda ol búginde joq, biraq arǵy ata-babalardan jetken gendik kod jańa urpaqtyń sanasynda áredik-áredik jańǵyryp otyrýyna baılanys­ty qustar dúrkin-dúrkin sol­tús­tikti betke alyp ketip otyrady. Atlan­tıdaǵa qonamyz degen atatek aq­pa­rat olardy sóıtip, uzaq saparǵa keı-keıde attandyrady.

Joǵalǵan Atlantıdasyna máń­gi­lik ushyp bara jatqan jazýshy jan­keshtiligi osy tylsym qu­by­lysty esimizge túsirdi. Saty­baldy Narymbetov te óziniń arǵy tarı­hyna degen beısana boryshy ar­qy­ly únemi qarsylyq pen qarama-qaı­shylyqqa toly ǵumyr keshti... О́zi­niń ata-babalarynyń amanatyn arqalaı júrip ol qazaqtyń joǵyn túgendedi. Ol óziniń áldeqashan jo­ǵa­lyp ketken «Atlandıdasyn» izdedi...

Bir qyzyǵy – onyń únemi sek­seýil týraly aıtyp júretindigi. Biz ádette sekseýil týraly áńgime­le­gende M.M.Speranskııdiń: «Qa­zaq­tar shóleıtte ósetin, baltamen uryp syndyra almaıtyn sekseýil aǵashy sııaqty. Sekseýildi tek bir-birine uryp syndyrýǵa bolady. Qazaqtardy da bir-birine aıdap salyp, álsiretip baryp bastaryna quldyqtyń qamytyn kıgize alamyz» degen sózin bilemiz. Rejısser Satybaldy ulttyń osy bir qateligi týraly kóp aıtqan adam bola tursa da sekseýildiń basqa qasıetin de umytpaı aıtatyn.

«Bir múshel jas saıyn adam­nyń qany tazaryp turady deıdi ǵoı. О́zińdi-óziń jańartyp, tazartatyn bir sátter bolady. Sekseýildi jaq­qan kezde mynadaı ádet-ǵuryp bar: sirińkeniń zárý kezinde, shoqty kúl­diń astyna kómip qoıa salady. Tańer­teń ashsań, sol kúıinde tu­ra­dy. Balalyq shaq ta sol sııaqty...» depti birde. Iá, balalyq shaǵynyń shoqtaı jaınaǵan ystyǵy, oǵan de­gen saǵynyshtyń eshqashan óshpeı­tindigi týraly joǵaryda aıtyp ket­tik. Biz Satybaldy sekseýiliniń osy bir shoǵynan basqa tarıhqa kóz júgirtkimiz keldi.

 Onyń keıingi túsirgen «Amanat» fılmi týra osy sózdiń astaryna aıryqsha úńilgen kartına deý­ge bolady. Bizdiń tarıh shynymen de kómýli jatqan sekseýildiń shoǵyndaı ystyq jalyn, kóseıin deseń dál qazir qolyńdy kúıdirip alýyń da múmkin, kósemeıin deseń syqyrlaǵan sary aıaz arqańdy qa­rıdy...

Iá, Kenesary han qozǵalysy­nyń tarıhy, onyń ókinishi ketpes je­ńi­lisi bizdiń, ıaǵnı qarǵa tamyrly qa­­zaq balasynyń uly tragedııasy ekeni ras. Alaıda Kenesary han­nyń opat bolýy tek Alash urandy qazaq ulysynyń ǵana qasireti me edi? Han Keneniń qapylysta qaza tabýy – orys basqynshylyǵy­nyń túrki halyqtaryna túbegeıli tize batyrýyna tóteleı jol ashty... Arys­­tannyń abaısyzda torǵa tú­s­ýinde álbette Sekseýil saıasa­ty sát­ti jú­zege asty... Dala halyq­taryn bir-birine aıdap salý arqyly aram pıǵyldy aq patsha keń saha­rany ıemdendi... Satybaldy «Amanaty» osy bir qanquıly tarıh betterin ekran arqyly jas urpaqpen birge ashqan kınoger boldy. Bir kartına arqyly úsh bir­deı ýaqyt ól­shemin toǵystyrǵan «Amanat» sonaý Kenesary han zamanynan ber­gi ozbyr otarshyldyqty áshke­reledi. Qanmen qattalǵan tarıhty shań basqan arhıvterden kótergen Bekmahanovtyń aıanyshty taǵdyry, sol Bekmahanovty bertinde zerttegen búgingi býyn bar, tipti erteńgi keleshek urpaq bar, bárimiz Satybaldy kamerasynyń ishinde mıdaı aralasyp kettik. Bul – Narymbetovtiń shyn sheberligi der edik. Onyń áıgili Georgıı Danelııa dárisin tyń­daǵan sheber shákirt ekendigin, biz sondaı-aq onyń óz kınolarynda ózin eshqashan kórsetpeıtinin, esesine ult bolmysyn nasıhattap otyrýynan ańǵarýǵa bolady.

О́ziniń ómirge kelýi de qubylys eken-aý!.. Eger aldyndaǵy aǵalary men ápkeleri tiri bolǵanda Saty­baldy Narymbetov moldanyń altynshy nemeresi bolady eken. Alaıda aldyndaǵy bes bala da eki jastan asar-aspas shetineı beripti. Sodan ata-anasy Satybaldyny kindik sheshe­siniń qoıynyna 40 kún salyp, tarazyǵa sol kezdegi eń qat úndi shaıy, qant sııaqty qymbat zattarǵa teńgerip satyp alady. Sa­typ alynǵan Satybaldy keıin ózi de qazaqtyń daýyn, muńyn, kegin, esesin satyp alýmen boldy. Taǵy bir esteliginde aıtqandaı sóıte jú­rip ózine eshteńe satyp almaǵan adam. Sáıkesinshe keıbir jolshybaı jazarmandar qusap eshqandaı syılyqty satyp almaǵan, eshqandaı bılikke satylmaǵan saf...

Kınematografııa zańy ultqa qyz­met etýi kerek dep ótken Narym­betov tarıhqa ulttyq kózben qa­raý­dyń eren úlgisin kórsetti. «Basqa eldiń kókeleriniń kózimen emes, ózimizdiń, naǵyz qazaqtyń kózimen qaraýymyz kerek. Eldegi qundylyqtar baıaý qalyptasyp jatyr. Qoǵamnyń ishki ımmýnıteti keregin alyp, kerek emesin sıntezdep shyǵaryp tastaıtyn deńgeıge kelgen joq. Barlyq taqyrypta daý bar. Áli kúnge deıin kásipqoılar­dyń aýzymen aıtylǵan, qalamymen jazylǵan pikir-analızder joq dese de bolady. Pikir aıtýdan góri min iz­deýge shebermiz» deıdi bir suhba­tynda.

Narkesken Narymbetov desek te jarasady, eshqashan muqalma­ǵan, qaımyqpaǵan kúıi aqıqatqa, shyn­dyqqa tik qarap ómirden ótken kesek kınoger. Onyń jyly jymıǵan júzinde myna álem ár kez tap-taza, pák, kirshiksiz kúıinde kóshken bolar.

1

Sońǵy jańalyqtar

Tozaq qaqpasy

Rýhanııat • Keshe

Eskilik pen estilik

Ádebıet • Keshe

Polısııa: Kadr hám qadir

Qazaqstan • Keshe

Máńgilik saıahatshylar

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar