Qoǵam • 04 Jeltoqsan, 2021

Bes belestiń bıigin baǵyndyrǵan...

256 ret kórsetildi

Bıyl Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵymen qatar elimizdegi eń iri zııatkerlik ortalyq – Ulttyq ǵylym akademııasynyń quryl­­ǵanyna 75 jyl tolyp otyr.

Qazaq eliniń birtýar perzenti, Qazaq­stan ǵylymynyń negizin qalap, irgetasyn bekit­ken alǵashqy akademık Qanysh Sátbaevtyń salǵan sara jolyn jalǵastyryp otyrǵan Ulttyq ǵylym akade­mııasynyń búgingi prezıdenti, Qazaqstannyń bilim jáne ǵylym salasynyń kemel uıymdastyrýshysy, asa kórnekti ǵalym, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, «Parasat», II jáne III dárejeli «Barys» ordenderiniń ıegeri, hımııa ǵylym­darynyń doktory, professor, akademık Murat Jury­nov aǵamyz týraly oı-tolǵamymyzdy oqyrman nazarlaryna usynamyz.

 

Murat Jurynuly 1941 jyly 7 jeltoqsanda Ońtústik Qazaq­stan oblysynyń Arys qala­synda dúnıege kelgen. Ákesi Juryn Omaruly Uly Otan soǵysyna deıin Ońtústik Qa­zaqstan oblysynyń birneshe aýda­nynda aýyl keńesiniń tór­aǵasy qyzmetin atqarǵan. Anasy Razııa Maǵrýyqyzy úı qyzmetinde balalaryn tárbıelegen. Murat aǵa 1959 jyly onjyldyq temir jol mek­tebin úzdik biti­rip, Shymkent qala­syndaǵy Qazaq hımııa-teh­nologııalyq ıns­tı­týtynyń «Elek­trohımııalyq ón­dirister tehnologııasy» maman­dyǵyna túsedi. Qazaq hımııa-tehnologııalyq ıns­tıtýtyn úz­dik bitirgennen keıin, sol oqý ornynda oqytýshy bolyp eki jyl qyzmet atqarady. Odan keıin Máskeýdiń D.I.Mendeleev atyndaǵy hımııa-tehnologııa ınstıtýtynyń aspırantýrasyn­da oqıdy. Osy jyldary hımııa ǵylymynyń qyzyǵy men shy­jyǵyn kóre júrip, hımııalyq eks­­perımentterdiń tizbegin ja­­­saý jolynda laboratorııada túnde de qonyp jatyp kan­dı­dattyq dıssertasııasynyń eks­perımenttik bólimin daıyndaǵan. Sol eńbek arqyly 1970 jyly qań­tar aıynda tıisti merziminen eki aı buryn kandıdattyq dıs­ser­­tasııasyn qorǵaıdy. Bul otyz­ǵa jetpeı orda buzǵan Murat aǵa­­myzdyń alǵan alǵashqy bıik bele­si edi.

Budan keıin Qazaq hımııa-tehnologııalyq ınstıtýtynyń «Elek­trohımııalyq óndiris tehnologııasy» kafedrasyna oraldy. Kafedrada ol organıkalyq qosylystardyń elektrohımııa zert­hanasyn quryp, aspıran­týra ashty. Organıkalyq qosylys­tardyń túrli klastarynyń elek­tro­hımııalyq qasıetin zertteı júrip, belgili dárilik jáne jańa fızıologııalyq belsendi zattardy elektrohımııalyq sıntezdeýdiń jańa ádisterin ázirledi. Qatty elek­trodtarda alkaloıdtardyń elektrohımııalyq qasıetterin zert­teýde jańa teorııalyq mo­delderin anyqtady. Sondaı-aq olardyń negizinde jańa far­makologııalyq belsendi zattardy, olardyń molekýlasynyń quramyna kvanttyq-hımııalyq esepteýlermen, prosesterdi ma­te­matıkalyq ońtaılandyrý arqyly alý tehnologııasy jasaldy. Alynǵan elektrolız ónimderin farmakologııalyq baqylaýmen birge, ártúrli fýnksıonaldyq toptaǵy qosyndylar engizý jolymen modıfıkasııalyq ádisteri jasaldy. Alǵash ret zamanaýı volt-amperlik, spektraldy jáne kvanttyq-hımııalyq zert­teý ádisterin qoldana oty­ryp, elektrohımııalyq reak­sııa­­lardyń mehanızmderi anyq­taldy. Maqsatty ónimderdiń elek­­trosıntezi úshin ónerkásiptik qondyrǵy qurylyp, Shymkent hımııa-farmasevtıkalyq zaýytynda óndiriske úlken ekono­mıkalyq tıimdilikpen engizildi. Osy eńbekteriniń nátıjesi re­tinde 1981 jyldyń qańtarynda «Elektrohımııalyq tehnologııa­lar» mamandyǵy boıynsha Más­keýdegi D.I.Mendeleev atyn­daǵy hımııa-tehnologııalyq ınstıtýtynda doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Sol jyly ǵylymı-ádistemelik eńbekteri úshin professor da atanǵan edi.

1982 jyly bú­gingi E.Bóke­tov atyndaǵy Qa­ra­ǵandy mem­lekettik ýnıver­sıtetine rektor Zeı­nolla Moldahmetovtiń sha­qy­rýy­men prorektorlyq laýa­zymǵa aýysady. Úsh jyldan soń Ǵylym akademııasynyń Organıkalyq sıntez jáne kó­mir hımııasy ıns­tıtýtynyń dı­rek­torlyǵyna ta­ǵaıyndalyp, abyroımen alty jyl qyzmet atqa­rady. Osy jyldary Ǵy­lym akademııasynyń múshe-kor­respondenttigine saılandy. О́zi­niń shákirtterimen birge nanokrıstaldy ýltradıspersti metall untaqtaryn alýdyń elek­tro­hımııalyq ádisteri jasalyp, onyń birine «Baeshov-Jurynov ádisi» dep avtorlardyń esimderi be­rildi, 1989 jyly «KSRO óner­tapqyshy» me­dalimen marapattaldy.

Bul kezde Qazaq memlekettik ýnıversıteti hımııa fakýltetiniń fızıkalyq hımııa jáne elektrohımııa kafedrasynyń aspıranty bolyp júrgen men úshin, dıssertasııalyq keńeste M.Ju­rynulynyń opponent bolyp sóı­­legen sózin kórip, elektrohımııa salasyndaǵy ǵylymı eńbek­terimen tanysyp, kelesi 1990 jyly hımııa ǵylymdarynyń kan­dıdaty atanǵanda Murat aǵa­nyń ózimen de tanysyp, este qalar jyl bolyp edi. Tyǵyz qarym-qaty­nasymyz keıinnen Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ǵylym komıteti basshysynyń orynbasary bolyp júrgenimde qalyptasqan bolatyn.

Táý eter Táýelsizdigimizdiń tańy atar jyly Elbasynyń qa­laýymen týǵan eli – qasıetti Túr­kistan jerinde ashylǵan baba­sy Qoja Ahmet Iаsaýı atyn­daǵy Túrkistan memlekettik ýnıver­sı­tetiniń birinshi rektory bolyp taǵaıyndaldy. Sóıtip, el aǵasy atanar elý jyldyq mereıtoıyn «Baqyr qazan qaınasa – bárimizdiń baǵymyz, týǵan jerdiń ár tasy – bizdiń altyn taǵymyz» deı otyryp, eki bilegin sybanyp tastap, memlekettik úlken jobany iske asyrýǵa kirisip ketken bolatyn.

Kúni-túngi eren eńbektiń nátı­jesinde kish­kentaı qalanyń kórkin kirgize­tin birneshe ǵıma­ratty ýnıversıtet terrıtorııa­synda jańadan ashyp, nebári úsh jyldan soń Mu­rat Juryn­ulynyń bastamasymen 1994 jyly Qoja Ahmet Iаsaýı atyn­daǵy Halyqaralyq Qazaq-Túrik ýnıversıteti bolyp qaıta qu­ryldy. Elimizdiń birinshi halyq­aralyq ýnıversıtetiniń qu­ry­lýyna jáne onyń jyldam damýyna ýnıversıtet basshysy orasan zor úles qosty. «Erinbeı eńbektenseń shyndap eger, tiken de gúlge aınalyp shyǵa keler»  demekshi, M.Jurynulynyń bas­shy­lyǵymen 10 jyl ishinde res­pýblıkada jetekshi iri ýnıver­sıtetterdiń birine aınaldy. Túr­­kııa­dan 100 mln-ǵa jýyq dol­laryn quraıtyn járdem qar­jy tartylyp, Túrkistanda 30 korpýs­tan turatyn ýnıversıtet qalashyǵy salyndy. Bul ýnı­­ver­sıtet – Qazaqstannyń Túr­­­­kııa­men kelisimsharty Par­la­mentte beki­tilgen jalǵyz ha­lyq­­aralyq ýnıversıtet eken­di­gi­men erekshelenedi. Eń bas­tysy, úsh ǵasyrǵa jýyq ýaqyt qazaq handarynyń astanasy bol­ǵan qa­sıetti Túrkistan qala­syn damytý jospa­rynyń tuma basynda bolǵan, bilim men ǵylym jáne mádenıettiń orta­lyǵyna aınalýynyń naq­ty uıyt­qysy bolǵan da M.Juryn­uly edi. Mun­daı halyq­aralyq dáre­jedegi ýnıversıtet Túrkistan qa­la­sy­nyń kórkeıip, qanat jaıyp damýyna zor yqpal etti.

Joqtan bardy jasaı biletin zor uıymdastyrýshylyq qabile­tin baıqaǵan el Prezıdenti Nursultan Nazarbaev osy jyldary Ǵylym akademııasynyń tolyq músheligine ótken jas akademıkke Qazaq eliniń Bilim jáne ǵylym mınıstrligin basqarýǵa senim artty. Adam balasynyń ómi­rin­degi bel-belesterdiń bári de eleý­li degenmen, M.Juryn­ulynyń úshinshi belesi bólek eken­digin ǵy­lymı-pe­da­go­­gıka­lyq jáne qoǵamdyq, árıne, mem­leket­tik qyzmettegi uı­ym­­das­tyrý­shylyq qabiletiniń jo­ǵarǵy shyń­darǵa shyqqan jyl­­­dary­men erekshelenedi. Hı­mık­ter qaýymynan shyqqan bir top mınıstrler Qalı Bilálov, Shaı­sultan Shaıah­metov, Erejep Mám­bet­qazıevten keıin hımııa ǵy­lym­­darynyń doktory, akademık Murat Jurynov osy laýazym­dy Táýelsizdiktiń alǵashqy on­jyldyǵynda atqarǵan bolatyn.

Byltyr Qazaqstan tele­arna­synyń «Tulǵa» atty habaryna bergen suhbatynda Mu­­rat Ju­ryn­uly mınıstr re­tinde Ame­rı­kada bolǵanynda sol el­diń Bi­lim mınıstriniń «Qa­zaqstan­dyq­­tardyń qansha paıyzy saýat­ty?» degen saýalyna «100 paıy­z saýatty» dep jaýap bergen eken. Buǵan tańǵalǵan árip­tesi ame­rı­ka­lyqtardyń 8 paıyzy saýatsyz, ıaǵnı bul alyp memlekettiń birneshe mıllıon adamy hat tanymaıtynyn aıtypty. Sondyqtan bul deń­geıimizdi saqtap, ári qaraı damyt­pasaq, ǵy­­lymnyń deńgeıine kinárat tú­sirip alamyz, deıdi akademık aǵamyz.

1995-1997 jyldary Bilim mınıstri laýazymyn atqar­ǵan Murat Jurynuly Konstıtý­sııa­nyń bilimge qatysty 30-babyn jazýǵa aıanbaı atsalysty. 1995 jyly táýelsiz Qazaqstannyń Ata Zańy qabyldanyp, bilim týra­ly 30-babynyń jobasyn óz qolymen jazǵan mınıstrdiń eńbegi ekiaýyz sózi bara-bara na­ǵyz tartysty kúreske aınalady. Mundaǵy 30-baptyń 1-tar­maǵy: «Azamattardyń memle­ket­tik oqý oryndarynda tegin orta bilim alýyna kepildik beri­ledi. Orta bilim alý mindetti». Qar­jy salasyndaǵylar sol kez­degi Premer-Mınıstrdiń qol­daýymen barshany «aqysyz» oqy­týǵa, keıbireýler «mindetti» degen sózderge qarsy bolady. Alaıda bir adym da keıin sheginbeı, usy­nystary Úkimet basshysynan qol­daý tappaǵan soń, Elbasynyń aldyna deıin baryp, el bolashaǵy úshin óte mańyzdy osy eki sózdiń ekeýin de saqtap qala aldyq»,  deıdi Murat aǵamyz.

Mınıstrlik laýazymynan keıin ózi negizin qalaǵan Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyq­aralyq Qazaq-Túrik ýnıver­sıtetine prezıdent bolyp týǵan topyraqqa qaıta oraldy. Tórt jyldan soń Almatydaǵy D.V.So­kolskıı atyndaǵy «Janarmaı, kata­­lız jáne elektrohımııa ıns­tı­tý­ty­nyń» bas dırektory bolyp qyzmet babymen aýysyp, bilim salasynyń «jiligin shaǵyp, maıy­n ishken» el aǵasy ǵylymǵa túbegeıli bet burady. Bul ǵyly­mı ıns­tıtýttyń dırek­torlyq qyz­­metin 20 jyl úzdiksiz atqa­ryp kele jatqan aka­demıktiń ashqan ǵylymı ja­ńalyqtary da ushan-teńiz. Sonyń negizgilerine ǵana toq­talatyn bolsaq, akademık Murat Jurynulynyń basshy­lyǵymen elek­trolız prosesterin júr­gizýdiń jańa tásilderi jasaldy. О́n­diristerdiń kirlengen jáne qal­dyq sýlaryn jıiligi ártúrli ózgermeli elektr togyn qoldana otyryp, kesek-kesek bıpolıarly elektrodtary bar elektrolızerlerde óńdeý arqyly tazalaý tehnologııalary daıyndalyp, óndiriske engizildi. Elektrolız prosesin ártúrli ımpýlstik tok jiberý arqyly ádette erimeıtin metaldardy (tıtan, alıýmınıı jáne t.b.) eritýdiń jańa tásili jasaldy. Bul zertteýlerdiń barysynda buryn-sońdy belgisiz qubylys, ádette tez passıvasııaǵa ushyrap, anodta erimeıtin metaldar elektrolız kezinde de, tipti elektr togy toqtatylǵannan keıin de postelektrolızdi av-toer­ý prosesi tabyldy. Bul pro­sess tabıǵatta buryn-soń­dy belgisiz bolǵandyqtan ǵy­lymı ja­ńalyq bolyp tirkeldi. Qa­zaq­standaǵy alǵashqy ǵylymı jańalyq bolǵan «Tıtannyń sý qyshqyl eritindilerinde elektrolızden keıingi hımııalyq erý qubylysy» jumystar sıkli úshin Halyqaralyq akademııanyń dıp­lomymen jáne Nobel syıly­ǵynyń laýreaty, akademık Petr Kapı­sanyń altyn medalimen marapattaldy. Bul ǵylymı jańalyq álemde úlken teorııalyq jáne praktıkalyq mańyzdylyqqa ıe boldy.

Akademık M.Juryn­uly fosfor óndirisiniń janama ónimderi ferrofosfor jáne fosforly qal­dyq (shlam) sııaqty zattardy óńdeýdiń elektrohımııalyq tehno­logııasyn jasap, Taraz qala­­syndaǵy «Hımprom» kom­bına­tynda óndiriske iri ekono­mıka­lyq tıimdilikpen engizdi. Fer­rofosfordy elektrohımııalyq tá­silmen eritý arqyly temir fos­­fa­tyn, sondaı-aq joǵary sa­­paly bolat óndirisinde qospa retinde qoldanylatyn volfram, molıbden jáne vanadıı alý tehnologııasyn jasap, óndiriske en­­gizdi. Fosforly qaldyqtan taza fosfor men mys fosfıdin óndirýdiń joǵary tıimdi óndiris­tik qondyrǵysyn jasady. Avtor­dyń bul tásilderi úshin AQSh, Ger­ma­nııa, Ulybrıtanııa jáne Ma­jarstan memleketteri arnaıy patent berdi.

2003 jyly ǵylym jolyndaǵy eńbegi baǵalanyp, osy saladaǵy eń jo­ǵary syılyq – Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Ǵylym, tehnıka jáne bilim salasyndaǵy memlekettik syılyǵynyń laýrea­ty atandy. M.Juryn­ulynyń ǵylymı eńbekteri shetelderde de joǵary baǵalandy: oǵan «Túrki álemine sińirgen qyzmeti úshin» syılyǵy, Tokıo ýnıver­sıtetiniń altyn medali, Fran­sııa ǵylymı óndiristik qoǵa­mynyń jáne Ýkraına «Altyn fortýna» ǵylymı-óndiristik qoǵa­mynyń altyn medaldary jáne Reseı Jaratylystaný ǵylym akademııasynyń «Qurmet belgisi» medaldary tapsyryldy.

Ǵylymnyń basty zııatker orta­lyǵy – Ulttyq ǵylym akade­mııa­synyń prezıdenti bolyp Murat Jurynuly 2003 jyly balamaly saılaý nátıjesinde saılandy. Sodan bergi ýaqyt ishinde Ult­tyq ǵylym akademııasy ke­ńes modelinen batys-eýropalyq modelge kóshti. Alaıda Qazaq­stan zańdary Fransııa zańdaryn­daı emes. Osyǵan baılanysty kóptegen qıyndyqqa qara­mastan Ulttyq ǵylym akademııa­sy bar­lyq iri akademııalyq qa­ýym­das­tyqtardyń tolyq múshe­si bol­dy. Bul otandyq ǵalym­dar­dyń jetekshi sheteldik ǵyly­mı orta­lyqtarmen yntymaqtastyq ornatýǵa keń múmkindik ashty. Akade­mık M.Jurynulynyń bas­shy­lyǵymen UǴA ǵylym boıynsha jyl saıynǵy Ulttyq baıandama daıyndaıdy jáne ony Úkimet pen Prezıdenti Ákim­shiligi janyndaǵy Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa maquldaǵannan keıin shyǵarady. UǴA álemniń jetekshi 73 eli­niń ulttyq kitaphanalaryna jetkiziletin jáne Elsevir–Scopus jáne Web of Science baza­­syna kiretin 5 akademııalyq jýrnalyn shyǵarýdy júzege asyr­dy. Olar: «QR Ulttyq ǵylym akademııasynyń baıandamalary», «Ulttyq ǵylym akademııa­synyń habarshysy», 3 sala bo­ıynsha «Ulttyq ǵylym akade­mııasynyń habarlary: geologııa jáne tehnıkalyq ǵylymdar; hımııa jáne tehnologııalar: fızıka, matematıka jáne ınformatıka».

Akademık Murat Jurynuly uzaq jylǵy bilim jáne ǵylym salasynda 22 ǵylymı monografııa, 800-den astam ǵylymı eńbek jarııalap, 150 avtorlyq kýálik pen halyq­aralyq patentke ıe boldy. Onyń jetekshiligimen 45 ǵylym kandıdaty, 7 ǵylym dok­tory dıssertasııa qorǵap, 4 shákirti UǴA akademıgi bolyp saılandy. Bul týǵan eli – Qa­zaqstanǵa degen súıispenshilik arqyly parasatty da rýhy bıik izbasarlar tárbıeleý jolynda ulaǵatty ustazdyǵynan basqa daryndy uıymdastyrýshy qy­rynan kóringen jyldary boldy.

D.Sokolskıı atyndaǵy «Ja­nar­­maı, katalız jáne elek­trohımııa ınstıtýtynda» óndiris­tik kata­lızatorlar sehy M.Ju­ryn­ulynyń basshylyǵymen qu­rylyp, onyń ýly gazdardy jáne zııandy qospalardy joıatyn qondyrǵylaryn munaı-gaz óndiris oryndary kelisimshart boıynsha turaqty satyp alyp jatyr. «QazMunaıGaz»-ǵa qarasty 3 munaı óńdeý zaýytymen (Pav­lodar, Atyraý, Shymkent) keli­simshart boıynsha metallokon­strýk­sııalardy korrozııa­dan saq­taý kompetensııalyq orta­ly­ǵy zertteýler júrgizip, olardy óndiriske engizýde jáne iri eko­nomıkalyq tıimdilikter berýde. Osy ınstıtýtta jasalǵan, munaıdan «Evro-4» benzınin alýǵa arnalǵan «KT-19» katalıza­tor patenti Qytaıdaǵy Fý­shýn munaı zaýytyna 500 myń dol­larǵa satyldy. Olar Reseı, AQSh jáne Qazaqstan katalızatorlaryn salystyra otyryp, tańdap alǵanyn da aıta ketý kerek.

Murat Jurynulynyń ǵyly­mı basshylyǵymen óndiriske en­gizýge daıyndalǵan «Jel ener­gııasy men kún sáýlesinen aly­natyn elektr energııasyn bere­tin kompleksti agregat» daıyn­dalyp, óndiristik synaqtan ótti. Bul agregatty jel ener­gııasy men kún sáýlesi energııasy mol Qy­taımen shekaralas «Jońǵar qaq­pasyna» jáne Túrkistan obly­synyń Sozaq aýdanyna qaras­ty Qarataý taýyndaǵy jotaǵa or­nalastyrylǵany tıim­di. Ha­lyq­aralyq GEIDKO uıy­­my­nyń Qazaqstandaǵy ko­mıte­tiniń tór­aǵasy retinde Murat Ju­ryn­uly osy jobalardy ón­diriske engizý úshin Qytaıdyń jáne Reseıdiń jekemenshik bıznes kompanııalarymen GEIDKO basqarmasynyń tapsyrmasymen kelis­sózder júrgizýde.

Sonymen qatar osy jyldarda UǴA prezıdentiniń usyny­symen Beıjińdegi halyq­aralyq ulttyq akademııalar alıan­­synyń – ANSO prezıdıým músheleriniń jáne Kindik Azııa men Kavkaz, Reseı akademııa­lary prezıdentteriniń daýys berýi arqyly ótken konkýrsta О́z­­bekstan ulttyq akade­mııa­sy­nan basym túsip, Qazaqstannyń UǴA ANSO-nyń Kindik Azııa aı­maqtyq bólimi Almaty qala­synda ashyldy. Bul UǴA men onyń prezıdentiniń ha­lyq­aralyq ǵylym arenasynda joǵary bedeli bar ekenin anyq kórsetedi. Endigi kezekte Almaty qalasyndaǵy osy aımaqtyq ANSO bólimi arqy­ly Kindik Azııa mem­leket­te­riniń ǵalymdary ANSO qarjy­lan­dyratyn ekologııa, nano­teh­nologııa, ınjenerlik genetıka, tarıh, arheologııa salala­ryndaǵy iri mega-jobalarǵa qa­tysa alady. Bul Qazaqstan ǵalym­daryna úlken múmkindik bere­tini sózsiz. Qazirgi kezde osy ja­ńalyqpen Qytaıdyń Shensı provınsııasyndaǵy dú­nıe ­­jú­zindegi eń iri Baoszı tıtan kor­­­porasııasy 3 mıllıon dol­lar turatyn sharýashylyq keli­simshart jasaýǵa yntaly bolyp otyr. Pandemııadan keıin shekara ashylǵan soń kelis­sózder jal­ǵasýǵa tıis.

2015 jyly Murat Jurynuly Túrki álemi Ǵylym akademııalary odaǵynyń tuńǵysh prezıdenti jáne Islam elderiniń Ǵylymı akademııalary assosıasııasynyń vıse-prezıdenti bolyp saılandy. Árıne, biliktiligi men ǵy­lymda jetken jetistikteri óz ma­ńyzdylyǵyn atqarǵandyǵynan basqa, birneshe tildi, onyń ishinde túrik tilin jetik meńgergendigi de óz rólin oryndaǵany shúbásiz.

UǴA prezıdenti 2019 jyly KSRO Ǵy­lym aka­demııasynyń murageri bolyp esepteletin Ǵy­lym akade­mııa­­la­rynyń Halyq­aralyq Assosıa­sııasynyń akade­mıgi bolyp saılandy. Sony­men qatar Qytaı, Reseı, Qyrǵyz­stan, Tájikstan ǵylym akade­mııa­larynyń sheteldik múshesi, Halyqaralyq ınjenerlik aka­demııasynyń akademıgi, Ha­lyq­aralyq joǵary oqý oryndary ǵylymı akademııasynyń akade­mıgi atandy. 2017 jyly Beıjiń qalasynda IýNESKO-nyń qa­tysýymen 54 memlekettiń ult­tyq ǵylym akademııalarynan tura­tyn eń iri ANSO alıansy quryl­dy. Onyń 6 músheden tu­ratyn Prezı­dıýmyna Kindik Azııa men Kavkaz óńir­lerinen UǴA pre­zıdenti aka­demık M.Ju­ryn­uly saılandy.

Máskeý qalasyndaǵy D.I.Men­­­­deleev atyndaǵy Reseı hı­mııa-tehnologııalyq ýnıver­­sı­te­­­tiniń qurmetti doktory, Be­la­rýs Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń «Jańa materıaldar hımııasy» ınstıtý­tynyń qurmetti doktory, Va­shın­gtondaǵy Djordjtaýn ýnı­versıtetiniń qurmetti professory, Tokıo ýnı­ver­sıtetiniń qur­metti professory, sonymen qatar Qazaqstannyń birqatar iri ýnıversıtettiniń qurmetti professory.

Joǵaryda kórsetken orden­derinen basqa medaldardyń mol sany marapat ıesiniń eńbe­giniń zor ekendigin kórse­tedi. Aka­demık aǵamyz Ońtús­tik Qa­zaqstan oblysy jáne Arys, Túr­kistan, Ken­taý qalalary­nyń, Sozaq pen Túl­kibas aýdan­darynyń, sondaı-aq Ken­týkkı shtatyndaǵy Lýısvıll qala­sy­nyń qurmetti azamaty.

Baq-berekeli otbasynyń ota­­ǵasy bolyp otyrǵan Murat Ju­ryn­­ulynyń taǵy bir qyry – salamatty ómir saltyn nasıhat­taıtyn sergek sportshy ekendigi. Jas kezinde boks sharshy alańynda úzdik jetistikterge jetse, dana­lyqqa bet alǵan shaǵynda shahmat taqta­syn meılinshe meń­gergendigi óz aldyna bólek áńgime. «Shahmat oınaý qısyndy oılaý qabiletińdi jetil­dirip qana qoımaı, adamnyń boıynda shydamdylyq pen sabyr­lyqqa tán qasıetterdi arttyrady», deıdi ol.

 

Altynbek NÝHULY,

hımııa ǵylymdarynyń doktory, UǴA Pavlodar

aımaqtyq bólimshesiniń tóraǵasy, Senat depýtaty

Sońǵy jańalyqtar

Ana tilinde oqýdan nege qashady?

Bilim • Búgin, 00:05

Abaı murasy asqaqtady

Abaı • Búgin, 00:04

Ulttyq mereke

Abaı • Búgin, 00:02

Et máselesine ep kerek

Ekonomıka • Búgin, 00:01

Jedel járdem nege keshigedi?

Medısına • Keshe

Ult ustazy jáne Batpaqty mektebi

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Jaýynger jyr

Tanym • Keshe

Talant pen taǵdyr

О́ner • Keshe

Shıpaly sýlar shejiresi

Aımaqtar • Keshe

Tańbaly tanymy

Tanym • Keshe

Sırk

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar