Qazaqstan • 10 Jeltoqsan, 2021

Dos týraly sóz nemese el úshin týǵan er tulǵa

130 ret kórsetildi

Temirhan dese – Temirhan edi. Ol sózine berik, isine adal, ǵylymı oı-órisi júıesi keń, dostyqqa adal qaıratker azamat bolatyn. «Ǵalymnyń haty, jaqsynyń aty ólmeıdi» – deıdi ult danalyǵy. Osyndaı eki uly qasıet te Temirhan Dosmuhambetovtiń boıynda bar edi.

О́kinishke qaraı, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Halyqaralyq ınjenerlik akademııanyń akademıgi, «Baıserke Agro» agroholdınginiń uıymdastyrýshysy ári prezıdenti, KSRO jáne Qazaqstannyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Ǵylym men tehnıka salasyndaǵy memlekettik syılyqtyń laýreaty, Almaty oblysy men Almaty qalasynyń qurmetti azamaty týraly ótken shaqta sóıleýge májbúrmin.

Adamdyq qasıeti mol, ultjandy atpal azamatpen jarty ǵasyrdan beri qımas dos bolyp edim. Qaıran ýaqyt zymyrap ótip barady. Kúni keshe ǵana kúlip-oınap, keńpeıil, darhan kóńildi dosymmen qaljyńdasyp, bir-birimizdi bir aı kórmesek, bir jyl kórmegendeı saǵyna tabysatyn edik.

Mine, ony Jer-Ananyń baýyryna bergeni­miz­ge de 40 kúnniń júzi bolypty. «Bárin ýaqyt kóteredi, jazady» – deıdi. Biraq qasyńda júrgen jaqsy adamnyń ózi de, sózi de júrekten esh ketpeıdi.

Birge júrgen kúnderdiń ár sáti kóz aldymda turady.

Ol qandaı is bolsa da óte yjdaǵat­tylyqpen, joǵary jaýapkershilikpen oryndaıtyn. «Nar jolynda – júk qalmas» degen ataly sózge naǵyz laıyq­ty nar tulǵaly jan edi.

Onyń ómir deregi – memleketimizdiń qalyp­tasý tarıhymen astasyp jatyr. 1949 jyly 8 naýryzda Qostanaı oblysynda dúnıege kelgen Temirhan Dosmuhambetovtiń balalyq shaǵy, mektepte oqyǵan kezeńi sol kindik qany tamǵan jerde ótken.

Jastaıynan jany sportqa qumar, salamatty ómir saltyn berik ustan­ǵan Temekeń 1972 jyly Qazaq memle­kettik dene tárbıesi ınstıtýtyn jattyq­tyrýshy mamandyǵy boıynsha bitirgen.

Sol kezdegi elimizdiń beldi joǵarǵy oqý oryny S.M. Kırov atyndaǵy Qazaq memle­kettik ýnıversıtetiniń dene tár­bıesi kafedrasyna jas oqytýshy bolyp kelýine qaramastan, ondaǵy sportqa beıimi bar qazaqtyń qara domalaq balalarynyń basyn qosyp sambodan elimizdiń ulttyq komandasyn jasaqtady.  

Ár istiń tizginin ustasa ony aıaǵyna deıin jetildirip, jemisti de, jeńisti nátıjeler kórsetetin qasıetin eńbek jolyn bastaǵan kezden-aq, dáleldegen bolatyn. 1977 jyly sambodan KSRO birin­shiliginde Temirhan Dosmuhambetov daıyndaǵan komanda 9:1 esebimen «Sambo-70» elıtalyq mektebiniń negizin qalaýshy Devıd Rýdmannyń jigitterin oısyrata jeńdi.

Sol kezde biz qazaq balalarynyń sporttaǵy joǵary jetistikterine qýa­nyp, maqtan tutyp, sporttaǵy mundaı uly serpiliske tańyrqadyq.

Árıne, bul jeńis strateg jattyq­tyrýshy, erjúrek, qaısar minezdi tárbıeshi Temekeńniń qajyrly eńbegi men sport zalynda azannan keshke deıin tókken teriniń arqasynda kelgen edi.

Temekeń jubaıy Sáýle Ámirqyzy ekeýi jas otbasy bolyp, qalada kishken­taı ǵana páter jaldap turǵanyna qara­mas­tan, kúnde keshke jattyǵý zalynan on shaqty sportshyny úıine ertip kelip, tamaqtandyryp, keń peıildi qazaqy darhan aǵalyq minezimen aýyl balalaryn árqashan demep júretin.

Talaı talantty jigitterdiń baǵyn ashyp, respýblıkanyń, odaqtyń, Eýro­panyń jáne álemniń jańa chempıondaryn tárbıelep shyǵardy.

О́zi de osyndaı qajyrly eńbegi­niń arqa­syn­da sambodan Keńes Odaǵy­nyń qurama ko­man­­dasynyń aǵa jattyq­tyrýshysy, KSRO-nyń, keıinnen Qazaq­stannyń eńbek sińirgen jat­­­tyqtyrýshysy qurmetti ataqtaryna ıe boldy.

Temirhan Myńaıdaruly Dosmuham­betov bilikti sport menedjeri retinde de árqashan el sportynyń aldyńǵy shebinde júrdi. Ol Búkilodaqtyq erikti «Eńbek rezervteri» sport qoǵamynyń Qazaq respýblıkalyq keńesin basqardy. Onyń jetekshiligimen elimizde sportty damytý – memlekettik saıasattyń basym baǵyttarynyń birine aınaldy.

Ol óziniń myqty sportshy, bilikti bap­ker, janashyr jattyqtyrýshylyq tá­­­jirıbesimen qatar, sport salasyn mem­­­­­le­kettik basqarýdaǵy joǵary deń­geı­­li uıym­dastyrýshy, basshy ekenin dáleldedi.

T.Dosmuhambetov sport salasyn bas­qar­ǵan jyldary Qazaqstan sport­shyla­rynyń álemge dańqy shyqty. Olar túrli halyq­aralyq deńgeılerdegi sport­tyq ja­rys­tarda Qazaqstan­nyń namysyn qor­ǵap, qazaq sportynyń bedelin álemge asqaqtatty.

Temekeń ómiriniń sońyna deıin qazaq sportynyń janashyr jankúıeri bolyp ótti. Sport álemi – jastardy salamatty ómir saltyna baǵyttaıtyn sala bolǵandyqtan, Temirhan Myńaıdaruly osy saladaǵy kóptegen daryndy jastar­d­yń baǵyn ashýǵa tikeleı septigin tıgizdi. Sonymen qatar respýblıkaǵa óte qajetti salalardyń biri – elimizdiń ishki jáne syrtqy týrızminiń qalyptasýy men damýyna dańǵyl jol saldy.

Týrızm salasyndaǵy bas halyq­aralyq uıym, Birikken Ulttar Uıymy­nyń meke­mesi bolyp tabylatyn Dúnıe­júzilik týrızm uıymynyń  vıse-prezıdenti boldy.

Joqtan bar jasaý ońaı ma? Osyn­daı kózi qaraqty, ómirdiń ózgerisin tú­sine­tin Dosmuhambetov syndy iri uıym­dastyrýshy ǵana ony jasaı alady.

Memlekettik úlken saıasatqa Temirhan Myńaı­­­da­ruly osyndaı belesterdi baǵyndyryp, tar jol, taıǵaq keshýlerden ótip,  kelgen bolatyn.

Saıasat sahnasynda Temekeń, Temir­han Myńaıdaruly eki ret Qazaqstan Respýblıka­synyń Týrızm jáne sport mınıstri boldy. Bul kezeń Qazaqstan sportyndaǵy órleý kezeńine aınaldy.Salany damytýdyń strategııalyq jos­parlary men baǵdarlamalary ázirlendi. Respýblıkada jańa sport keshenderi kóptep salyndy. Qoldanystaǵy sport nysandary irgeli modernızasııalaýdan ótti. Túrli deńgeıdegi halyqaralyq, olımpıa­dalyq, sheteldik jarystarda qazaqstandyq sportshylar elimizdiń namysyn abyroımen qorǵap, joǵarǵy kórsetkishterge qol jetkizdi.

Temirhan Myńaıdaruly Qazaqstan Res­­pýb­­­lıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti- Elba­sy N.Á.Nazarbaevtyń senimin árqashan aqtap, qandaı joǵarǵy deńgeı­degi laýazymdy qyzmetterdi bolsyn úlken jaýap­kershi­likpen atqardy.Ol Prezıdenttiń senimdi seriktesi bolyp, eki ret Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Is basqarýshysy qyzmetin úlken abyroımen júzege asyrdy. 

Elimizdiń bas qalasy, elordamyz Astana qalasynyń tizgini senip tapsy­rylǵan kezde, onyń gúldenip, kórkeıýine bar qajyr-qaıratyn jumsady.

Keıin Temirhan Myńaıdaruly Dosmuham­betov Qazaqstannyń Ulttyq Olımpıadalyq komıtetin basqarǵan 10 jyldyń ishinde elimizdiń sport salasyndaǵy buryn-sońdy bolmaǵan tarıhı jetistikterdiń kýási boldy.  

Atap aıtqanda, Almaty men Astana qalala­rynda joǵarǵy uıymdas­ty­rýshylyq deńgeıde ótken, iri halyq­aralyq sporttyq is-shara 7-shi Qysqy Azıada oıyndarynda (2011 jylǵy qańtar-aqpan) medal sany jaǵynan Qazaqstan qurama qomandasy Japonııa, Ońtústik Koreıa, Qytaı syndy Azııanyń azýly elderin artta qaldyryp, birinshi oryndy ıelendi.

Mundaı tarıhı jetistikterdiń taǵy biri 2012 jyly (27 shilde – 12 tamyz aralyǵynda) London qalasynda ótken 30-shy Jazǵy Olım­pııa oıyndarynda Qazaqstan quramasy Temirhan Myńaıdarulynyń jetekshiligimen jalpykomandalyq esepte álemde 12-shi orynǵa kóterildi.

Temirhan Myńaıdaruly Qazaqstan Respýb­lıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty bolyp elimizdiń zań shyǵarý salasyna da súbeli úlesin qosty.

Adaldyq, óz isine berilgendik, ózine de, ózgelerge de syn kózimen qaraý, máseleniń mánin tereńinen uǵyný, sheshimdi der kezinde qabyldaı alatyn qasıetteri men iskerlik ynta-jigeri ony basqalardan oqshaý kórsetip turatyn.

Keıingi jyldary Temekeń kásipker­likpen aınalysyp, elimizdiń aýyl sharýa­shylyǵynyń órkendeýine atsalys­ty. Almaty oblysyndaǵy tozyǵy jet­ken «Baıserke Agro» holdıngin jańǵyr­týdy qolǵa aldy. Temirhan Myńaı­daruly ár qadamyn «myń ólshep, bir basatyn» tulǵa edi. Ǵylymı oı-órisi, aldaǵy nátıjeni dáldikpen boljaý qabileti ony osyndaı tosyn sheshimge ákeldi dep bilemin.

Onyń ústine Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti-Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń aýyl sharýashylyǵy salasynyń eńsesin kóterý, ónim óndirýshiler men fermerlik sharýashylyqtardy zamanaýı turǵyda jetildirýdiń mańyzdylyǵy týraly bergen nusqaýlary Temekeńniń tyń bastamasyna demeý boldy.

Temirhan Myńaıdaruly qysqa mer­ zimde ári zamanaýı ınnovasııalyq tehnologııalardy qoldana otyryp, bul salany tolyq ǵylymı modernızasııadan ótkizdi. Az ǵana ýaqyttyń ishinde ol álemge tanymal top menedjerlerdiń sanatyna qosyldy.

Ol ózi úshin jańa salada jan-jaqty, irgeli, teńdesi joq serpilis jasaı aldy. Aýyl­­sharýashylyq óndirisi, ǵylym, ınno­­va­­sııalyq prosess jáne kadrlardy daıar­­laý sııaqty tórt negizgi faktordy tıim­di jumys isteıtin keshenge biriktire bil­di. Onyń bul saladaǵy qol jetkizgen teń­desi joq nátıjeleri maǵan qatty áser qaldyrdy.

«Baıserke Agro» holdıngi Germanııa, Fransııa, Gollandııa, AQSh-tan salaǵa qajetti eń sońǵy modelge deıin jetil­dirilgen, ozyq zamanaýı tehnıkalardy alyp keldi. Adamı kapıtaldy oryndy paıdalandy. О́ndiris prosesteri túgeldeı avtomattandyrý júıesine kóshirildi.

Qazir «Baıserke-Agro» et jáne sút baǵytyndaǵy asyl tuqymdy iri qara mal ósirýmen, qoı ósirýmen, jylqy ósirý­men, túıe ósirýmen, ósimdik sha­rýa­­shy­lyǵymen, omarta ósirýmen, balyq ósirýmen, jemshóp óndirýmen aına­ly­satyn kóp salaly kásiporyn.Hol­dıng búginde Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy kásiporyndary arasynda AО́K-ke ınnovasııalardy engizý jáne taratý boıynsha tanylǵan jáne daýsyz kóshbasshy bolyp tabylady. Bir ǵana osy sharýashylyqtyń mysalyn­da ǵana Temirhan Dosmuhambetov ǵyly­mı tur­ǵydan kelgende jáne jańa tehnolo­gııa­lardy paıdalaný arqyly aýyl sha­rýa­shy­lyǵynda rekordtyq joǵa­ry kórset­­kish­ter­ge qol jetkizýge bolatynyn dáleldedi.

Bir sózben aıtqanda, Temirhan Dosmu­hambetov elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasynda ınnovasııalyq revolıýsııa jasady. Bıdaıdyń ár gektarynan 50 sentnerden astam ónim jınaldy. Tamshylaı sýǵarý tásilin paıdalana otyryp, júgeriniń ár gektarynan 140, soıadan 50 sentnerden astam ónim jınaldy.

«Baıserke Agro» tek óndiristi damy­typ qana qoımaı, áleýmettik ın­fra­­qurylymdy jetildirýge de aıtar­lyqtaı úles qosyp keledi.Te­mir­han Myńaıdarulynyń tikeleı basta­mashy­lyǵymen óńirde úsh sport mektebi salynyp, tabysty túrde ju­mys istep tur. Al ol jerde shynyq­qan balalar men jasóspirimder at sporty boıynsha Qazaqstannyń qurama komandasynyń qatarynda óner kórsetedi.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­tyq ınjenerlik akademııasynyń prezı­denti retinde, akademııanyń vıse – prezıdenti bolǵan T.M.Dosmuhambetov akademııanyń jumysyna orasan zor úles qosty dep úlken senimmen aıta alamyn.  Ol ózi qurǵan agrarlyq brendpen birge «Innovasııalyq tehnologııalar jáne agroónerkásiptik keshen» bóliminiń qyzmetin jańǵyrtyp, jandandyrdy. Jarqyn mysal retinde osynyń ózi jetkilikti.

Árıne, eske alý turǵysynda jazylǵan maqalada Temirhan dosymnyń atqarǵan jumystaryna jeke-jeke tolyq taldaý jasaı almadym. Degenmen, ómiriniń basty ári eń mańyzdy oqıǵalaryna qysqasha toqtalyp óttim dep oılaımyn. Bul rette osy taqyrypty keńinen talqy­laý maqsatynda 2022 jyly «Temirhan Dosmuhambetov jáne jańǵyrý» atty respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizýdi usynamyn.

Aldaǵy ýaqytta irgetasyn ózi qa­lap, álemge áıgili, bedeldi uıymǵa aınal­dyr­ǵan holdıngti «Temirhan Dosmu­hambetov atyndaǵy «Baıserke Agro» holdıngi» dep atasaq, Almaty oblysynda bir sport keshenniń atyn, Nur-Sultan qalasynda bir sport keshenniń atyn bersek kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeriniń aldyndaǵy óz azamattyq boryshymyzdyń birqataryn óter edik dep esepteımin.

El úshin týǵan er tulǵa Temirhan Myńaı­­­darulynyń Táýelsizdiktiń 30 jyl­dyǵy mereıtoıyn kóre almaı ketýi, árıne ókinishti. Degenmen, onyń jarqyn beı­ne­si men súrip ótken ómir joly – óskeleń urpaqqa ónege, týǵan jerge degen súıispenshilik pen aıanbaı qyzmet etýdiń úzdik úlgisi bolyp el tarıhynda máńgi qalary sózsiz.

 

Baqytjan JUMAǴULOV,

Parlament Senatynyń depýtaty

Sońǵy jańalyqtar

Jem-shóp daqyldarynyń alqaby uǵaıtyldy

Qazaqstan • Búgin, 12:30

Brent markaly munaı baǵasy ósti

Ekonomıka • Búgin, 09:19

Almatydaǵy alyp mýral

Aımaqtar • Búgin, 09:15

Seısenbige arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:09

Týrnırdiń shırek fınalyna shyqty

Tennıs • Búgin, 09:07

Fransııadan da jeńildi

Hokkeı • Búgin, 09:05

«Astana opera» – álem nazarynda

Teatr • Búgin, 09:00

Álkeıdi áli zertteý qajet

Aımaqtar • Búgin, 08:55

Ulttyq ulanda boldy

Qazaqstan • Búgin, 08:52

Kıprdan kelgen kúmis pen qola

Bilim • Búgin, 08:50

Uqsas jańalyqtar