Ádebıet • 21 Jeltoqsan, 2021

«Qazaqqa óleń degen bir qadirsiz»

3792 ret kórsetildi

Qar jaqsy jaýǵanda, Abaıdyń «Qansonary» eske túsedi. «Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa» degen óleń joly til ushynda turady. «Tastan túlki tabylar ańdyǵanǵa» degen joly da tiri beınedeı bulyń etedi. «Jaqsy at pen tatý joldas – bir ǵanıbet, Yńǵaıly yqsham kıim ańshy adamǵa» degende de boıyń shymyr etedi. Biraq osy ádemi kórinistiń tasasynda Abaıǵa tán muń men sher jatyr dep kim oılaǵan.

Kollajdy jasaǵan Amangeldi QIIаS, «EQ»

Kútpegen tustan: «Bireýi – kók, bireýi – jer taǵysy, Adam úshin batysyp qyzyl qanǵa» dep salady Abaı. Túıindi oı, qorytyndy sóz sekildi kórinetin bul joldar óleńniń sońynda emes, ortasyna taman ornalasqan. Al endi búgingi aqyndarǵa salsańyz, osy eki joldy óleńniń túıini qylyp berer me edi, qaıter edi. О́leńdi tapqyr oımen túıindeý sheberlikke aınalǵaly qashan!

Biraq bul tyńdaýshynyń oıyn to­qyratyp, ózi oılana almaıtyndaı jaısyz kúıge túsiredi. Abaı bolsa: «Muny oqysa, jigitter, ańshy oqysyn, Bile al­mas­syń, qus salyp dám tatpasań» dep, ke­netten salǵyrtsı qalady. Osy sátte óleńniń ońaılyqpen ishin bermegenin baıqap, basynan bastap qaıta úńilesiz. Ár jolyn bir sholyp ótkende, álgi eki jol kózińizge taǵy da ottaı basylady. «Bireýi – kók, bireýi – jer taǵysy, Adam úshin batysyp qyzyl qanǵa»...

Biraq Abaı osy oıdy aıtam dep, óleńdi qor qylmaǵan. О́leńdi osy oı­dy aıtý úshin jazǵandaı sońyna saq­tap sozbaqtamaǵan da. Áıtpese dúnıe qyzyǵynyń bizge kórinbeıtin ker betin­degi tereń sher de osy eki jolda jatyr emes pe. Bir óleńniń júgin op-ońaı kóterip ketetindeı oı qaýqary da jeterlik. Alaıda Abaı oǵan sonshalyqty salmaq ta salyp otyrǵan joq. Sebebi ol zamanda aqyndar óleń tabıǵatyn buzbaıtyn. Qazirgideı aıtar oıdy óleńniń sońyna saqtap, jasandylyqqa urynbaıtyn.

«Abaıdyń qaı óleńin bilesiń?» dese, ekiniń biri onyń óleńderiniń birin­shi, ekinshi joldaryn aıtady. Sebebi bul bastapqy joldar kókten túsken aıan ispetti quıylyp tur. Iаǵnı óleń joldary qalaı oıǵa keledi, solaı qaǵazǵa túsedi. Shynynda da qarasańyz, kileń bastapqy joldar este qalyp otyra­dy. О́leń tabıǵaty buzylmaıdy, qoldan­­­­basy aıaǵyna keltirilmeıdi.

Keıde ádebıet teorııasy da qyzyq. «Aıtar oıyń shyǵarmanyń basynda bilinip qalmaýy kerek» deıdi. Sonda shyǵarma bir oı úshin, bir sheshim úshin jazylýy kerek pe? Sol oıdy bilý úshin búkil shyǵarmany oqyp otyrý shart pa? Abaısha oıdy aıtyp alyp, sony tarqatsa nesi bar? Oı degen negizi talqylaý úshin aıtylmaı ma?

Abaı óleńderinde óz oıyn ózi tal­qyǵa salady. Birinshi, ekinshi jolda aıtady, sodan soń talqyǵa salady. Oıy bir qyzyq bolsa, talqysy eki qyzyq. Muny Abaı ádeıi solaı jazdy demeımiz. О́leńniń tabıǵaty solaı bolyp keledi. Ol da tiri tin, tutas jaratylys sekildi. Ony buzsań, jaratylystyq qudireti kemıdi.

«Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, uıqy sergek» degen óleńiniń de birinshi joly únemi til ushynda turady. Bul joldy ishinen qaıtalaǵan adam ári qaraı neni oılaımyn dese de óz erki shyǵar. «Abaı osy óleńdi jazǵanda qyryq toǵyz jasta eken» dep qaıran qalatynymyz da sodan bolar. Shyn máninde ol qartaıǵandyq pa, álde kemeldik pe, ony keıingi joldar asha túsedi. Bizdiń aıtpaǵymyz ol emes, taǵy da óleńdi qalaı bastap, qalaı aıaqtaǵandyǵy bolyp otyr.

Bir ǵana óleńinde «Ashýyń – ashyǵan ý, oıyń – kermek», «Jas qartaımaq, joq týmaq, týǵan ólmek», «Bir qudaıdan basqanyń bári ózgermek», «El buzylsa, qurady shaıtan órmek» degen tórt birdeı, keıin mátelge aınalǵan qanatty sóz júr. Qaı aqynnyń qaı óleńinen osyndaıdy kórip edińiz dep taǵy qaıran qalasyz. Biraq aqynnyń kóńili onyń eshbirinen toıat tappaıdy. О́leń sózimniń asyly osy dep, sońyna saqtamaıdy da.

Abaı úshin aqyl aıtý ulylyq emes, sol aqyl-oıdy birge talqylasý ulylyq. Joǵarydaǵy óleń de «Maqtan úshin qaıratsyz bolys bolmaq, Itteı qor bop, ózine sóz keltirmek» dep aıaqtalady. О́leń sońynda oı aıtqannan góri, bir isti talqyǵa salý nıeti basym turady. Aqyn óleńderiniń kóbinde ózgeniń isimen birge, óz isin de talqyǵa salý jıi kezdesedi. Bizdiń aıtpaǵymyz, árdaıym óleńderi sondaı joldarmen shamyrqana bitedi.

Onyń birtalaı óleńi suraý belgisimen aıaqtalady. Suraý belgisi bolmasa da, sonyń ıntonasııasy turǵandaı bolady. Aqyl aıtyp otyryp, aqyldan sezimdi joǵary qoıatynyn qaıtersiz. О́leńderiniń júrekti solq etkizetini de, syzdatatyny da sodan tárizdi. «Áýelde bir sýyq muz – aqyl zerek, Jylytqan tula boıdy ystyq júrek» deıdi. Biraq biz onyń aqyl aıtqan tustaryna kóbirek mán beremiz.

Mysaly, «Jasymda ǵylym bar dep eskermedim» degen óleńin búkil bala jattap ósti. Bul óleń osylaı mektep baǵdarlamasyna endi. Olaı qarasańyz da, bulaı qarasańyz da oı anyq, sóz qanyq. Úlkenge de, kishige de jattap alýǵa da ońaı. Oqýshy bala aýzyn ash­sa boldy, tańdaıy taqyldap tógilip tura­dy. Ońynan oqysańyz da, terisinen oqy­sańyz da ár joly aqyl, ár joly naqyl.

Biraq Abaıdyń bul óleńi oqý-bilimnen de túńilgendeı áser qaldyra­tyny nesi? Abaıdyń basqa da óleńderi sııaqty munda da óz tirliginen ózi baz keshkendeı bolatyny qalaı? Sonymen birge bul óleńniń «Kel, balalar, oqy­lyqtan» aıyrmasy nede? «Bul mahu­rym qalmaǵyma kim jazaly?» dep ǵylymdy ǵana aıtyp otyr ma? Sońynda «Eńbegińdi bilerlik esh adam joq, Túbinde tynysh júrgendi teris kórmedim» degeni she?

Mine, bul óleń de osylaı nasıhat quraly bolmaı, óner retindegi óz tabıǵatyna tartqan. «Qaıǵy shyǵar ilimnen, Yza shyǵar bilimnen» deıtin Abaı osylaı jazsa kerek-ti. Nasıhat júrgen jerde uran, uran júrgen jerde pafos ilese júredi. Shyn máninde óleń sózde ómir baqı oı túbinde jatqan sóz ben pármeni kúshti pafos birin-biri jeńise almaı ıtjyǵys túsýmen keledi.

Abaı Abaı bolyp eshqashan pafos pen dıdaktıkaǵa jolaǵan emes. Bul oıymyzǵa «Ǵylym tappaı maqtanba» degen óleńi qaıshy kelýi múmkin. «Bes nárseden qashyq bol, Bes nársege asyq bol» dese, bári ap-anyq. Biraq Abaı «Eger qısyq kórinse, Meıliń tasta, meıliń kúl» dep taǵy da óz mánerine salady. Bizdiń taldaýymyzsha, óleńniń jandy tusy da osy eki jolda turǵan bolýy kerek.

Tipti óleńdi pafospen bastaǵannyń ózinde de, qaıǵymen aıaqtaý Abaıǵa ǵana tán erekshelik. Al qaıǵy degen shek­siz, onda qýanysh, shattyq sekil­di belgili bir tujyrym bolmaıdy. «Jaı­na­ǵan týyń jyǵylmaı, Jasqanyp jaýdan tyǵylmaı» degen óleńin alyp qarańyzshy. Inisi Ospannyń qazasyna arnap shyǵarǵan ataqty óleńi. «Jan bitkenge jalynbaı, Jaqsy ólipsiń, ıapyrmaı» dep bitedi.

Osy óleń basqa tilderge qalaı aýdaryldy eken dep eriksiz oılanyp qalasyń. Abaıdyń óleń qurylymyn túsinbegen adam, sońǵy jolyn sheber­likke balap qalýy kádik emes. Eger óleńdi she­ber aıaq­tasa, odan ári oılaný­dyń qa­je­ti de joq. Al Abaıda sońǵy sóz taǵy da kóptiń talqysyna tastalynady. «Iаpyrmaı» degen sóz uıqas úshin turǵan­daı kóringenmen, ar jaǵynan qylt etken bir kúmán da bas kótergendeı bolady.

Aqyly naqylǵa aınalǵan danyshpan árkimmen syrlas, árkimmen muńdas. Bireýge pikirin tańsa, Abaı Abaı bola ma? Tipti Abaı qazaqty synady degen sóz de kúmándi estiledi. Ol qaıta qazaǵymen qaıǵylas tulǵa retinde bıikteı túsedi. «Abaıdy áli túsinip bolmaǵan qazaqpyz» degen sóz de osydan shyqsa kerek.

Qazir óleń tehnıkasy damyǵan kez. Soǵan qatysty Abaıdyń óleńderiniń uıqasy qalaı degen de suraq týady. Ondaıda oı jatyq bolǵan soń, uıqas ta jatyq bolatynyn eskere bermeımiz. Kerisinshe keıbir sheber uıqasqan óleńderdiń astaryn túsinbeı múdirip qalatynymyz bar. Sebebi búgingi kúni uıqas birinshi orynǵa qoıylady da, óleń maǵynasy keıinge ysyrylady.

Al Abaı óleńderi esh múdirissiz bir lep, bir demmen oqylady. «Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa» degen uzaq óleńi bastan aıaq bir lep, bir dem. «Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mańdaıly» degen ekinshi uzaq óleńi de bir lep, bir dem. «Qyran búrkit ne almaıdy salsa baptap» degen qysqa óleńi de bir lep, bir dem. Osy óleńderiniń bárindegi beıne-boıaýlardyń tyǵyzdyǵy sonsha, kóz aldyńa tutas sýret bolyp kele qalady.

Bólinip-jarylmaǵan tutas obraz, óleń retinde tutas jaratylys. Obrazdy oılaý jaǵynan Abaı uly sýretshi sııaqty. Eger ol shynymen de sýretshi bolsa, «Qansonar» atty kartına búginde Lývr murajaıynda ilýli turýy ǵajap emes te edi. Joǵarydaǵy úsh óleńinde de ár nársege teńeý taýyp, onyń bárin retimen baıandap shyǵý úshin de dál sýretshiniń tózimindeı tózim kerek-aý dep oılaısyń. Abaıdyń zamany áli ónerde haos bastalmaǵan kez, sondyqtan onyń týyndylaryndaǵy rettilik joǵary baǵalanýǵa ábden laıyq.

Oı uıqasqan jerde, sóz de ózinen ózi uıqasady. Abaıda bul eshqashan kerisinshe kelgen emes. «Oı uıqasady, oımen birge obraz da uıqasady» degen tirkesti basqalar da qoldanǵan shyǵar, biraq men ony Dıdar Amantaıdyń qoldanǵanyn bilemin. Bálkim bir boıaýdy ekinshi boıaý tolyqtyryp turatyn tutas obrazdylyqty aıtqysy kelgen shyǵar. Bar boıaý bir kóriniske qyzmet etedi degisi kelgen de bolar. Mine, Abaıda osyndaı tutastyq bar.

Árıne, solaı bolǵan soń basy aıaǵyna, aıaǵy basyna kelmeıdi. Jalpy, ónerdegi haos ishki dramadan týatyny belgili. Sóıtip ol postmodernızmniń belgili bir sıpatyna aınalǵanynan da habardar­myz. Abaı ondaı haosqa berilgen joq, biraq óleńderi aqylǵa da baǵynǵan joq. Kez kelgen óleńi oıly da tapqyr sózben bastalǵanymen, sońynda ishki dramasy jeńip kete beredi. Tujyrymdy shý­maq­tarmen bastalǵan óleńderiniń aıa­ǵynda eki udaı kúıge soqtyratyn trage­dııalyq hal-kúıi de sodan týǵan bolsa kerek.

Abaı óleńderi jansyz zattaı emes, jandy dúnıedeı áser etetini de sodan bolar, sirá. Bizdiń shaqshadaı basymyzben oǵan tórelik aıtý da orynsyz ba dep qorqamyz. Bul arada Berdibek Soqpaqbaevtyń «Balalyq shaqqa saıahat» povesindegi Muqan atty keıipkeri kıgen kepti kımesimizge kim kepil. Soǵan uqsap kúlkige qalar jaıymyz da joq. Biraq Abaıdan alystaǵan saıyn óleńnen de alystaǵandaı bolyp bara jatqanymyzǵa ýaıym jeıtinimiz ras.

Osy rette Abaıdyń kúndelikti ómi­rimizde jıi qoldanylatyn óleń joldaryn tizip kórdik: 1. «Arsyz bolmaı ataq joq, Aldamshy bolmaı baq qaıda». 2. «Kúshik asyrap ıt ettim, Ol baltyrymdy qanatty». 3. «Qaıran sózim qor boldy, Tobyqtynyń ezine». 4. «Baıaǵy jartas – bir jartas, Qańq eter, túkti baıqamas». 5. «Malǵa dostyń muńy joq maldan basqa». 6. «Senbe jurtqa tursa da, qansha maqtap»...

Abaıǵa qarap muń shaqqymyz kelgende eske túsetin óleń joldaryn da túzip kórdik: 1. «Molasyndaı baqsynyń, Jalǵyz qaldym tap shynym». 2. «Botaly túıe sekildi, Qoradan shyqpaı óldiń be?». 3. «Myńmen jalǵyz alystym, kiná qoıma». 4. «Ishim ólgen, syrtym saý». 5. «О́lsem, ornym qara jer syz bolmaı ma?». 6. «Adasqannyń – aldy jón, arty – soqpaq». 7. «Allanyń ózi de ras, sózi de ras»...

Osy jurt kelsin-kelmesin kez kelgen jerge qystyra beretin óleń joldaryn da terip kórdik:

  1. «Ustarasyz aýzyńa tústi murtyń». 2. «Ash qaryn jubana ma maıly as jemeı». 3. «Bas-basyna bı bolǵan óńkeı qı­qym». 4. «Qazaqtyń ózge jurttan sózi uzyn». 5. «Jigitter, oıyn arzan, kúlki qym­bat». 6. «El buzylsa, qurady shaıtan ór­mek». 7. «Jastyqta bir kúlgeniń – bir qaralyq»...

«Zaman ózgerse de, minez ózgermeıdi eken-aý» degen oıǵa keltiretin óleń joldaryn da iriktep kórdik: 1. «Keregege sabaýdy shanshyp qoıyp, Bórkin ilip, qaraıdy jaltaq-jaltaq». 2. «Jany aıaý­ly jaqsyǵa qosamyn dep, Árkim bir ıt saqtap júr yryldatyp». 3. «Qara qarǵa syqyldy shýlasar jurt, Kim kóp berse, men soǵan sert berem dep». 4. «Keıbiri jaıdary, ashyq bolamyn dep, Orynsyz adamdarmen jyrtaqtaǵan». 5. «Jalǵyz atyn terletip, el qydyryp, Sálemdespeı, alystan yrjań qaqpaq». 6. «Sharýań úshin kóringen aqyl aıtyp, Jolyń taıǵaq, aıaǵyń tartar maımaq». 7. «Aq tymaqtyń qulaǵy saltaq-saltaq»...

Taǵy da basqa osylaı jalǵasa beredi. «Abaıdyń bar óleńi bir tom» dese de, taýysyp bitpesteı kórinesiz. Tipti qa­natty sózderge «Segiz aıaqtyń» barlyq jol, barlyq shýmaǵyn qosýǵa bolady. Bir óleńinde ózimiz mátel etip aıtyp júrgen birneshe sózi júredi. Osynyń bári ózimizdiń kúıinishimiz de, súıinishimiz de. Turmysta kúnde aıtamyz, kúnde qol­­danamyz. Jetpeı turǵan sózimizdi jetkizedi, ótpeı turǵan oıymyzdy ótki­zedi. Qara sharýanyń úshbý hatynan, Memleket basshysynyń baıandamasyna deıin tuzdyqtap qosyp ta jiberemiz.

Al endi kóp aıtyla bermeıtin óleń joldaryn da bir tizip kóreıikshi: 1. «Qazaqqa óleń degen bir qadirsiz». 2. «O da ózindeı ıt bolsyn, azǵyr, azǵyr». 3. «It jegenshe Qondybaı, Qanaı jesin». 4. «Kózinen basqa oıy joq». 5. «Senen kúshti kisiler ne bop jatyr, Zamanyńnyń tarlyǵyn oıla, myrzam». 6. «Ne ǵylym joq nemese eńbek te joq, Eń bolmasa kettiń ǵoı mal baǵa almaı». 7. «Kimde-kim úlken bolsa eki múshel, Mal berip alǵanmenen qatyn emes». 8. «Tilde súıek, erinde jıek bar ma». 9. «Ishim ólgen, syrtym saý».

Kóbi sózdiń máteli men máıegine aınalǵan mundaı joldar aqyn shyǵarma­larynda jıi kezdesetinin joǵaryda aıttyq. Bul turǵydan Abaıǵa jetetin aqyn joq ekeni basy ashyq nárse. Al endi ondaı joldar burynǵy aqyndar men jyraýlarda da qos-qosynan beriletinin izdegen adam tabady.

Keıingi aqyndardyń bir-eki ǵana utqyr oı, tapqyr sózdi túıin etip aıtýǵa daǵdylanýy sol kenishti qazaq óleńin kedeılendirip-aq turǵan tárizdi. Bizdiki poezııanyń bir baǵytyn ǵana baǵamdaýdan týǵan oı, áıtpese qazaq qaı zamanda da jaqsy aqynǵa kende bolmaǵan. Tek qazir óleńniń oqylmaı ketýine bir sebep, oqyǵannan keıin jadyńyzda saqtalyp qalatyn, óz jarnamasy ózindegi jyr joldarynyń azdyǵynan ba deımiz.

Olarda Abaıdyń joǵaryda keltirge­nimizge qosymsha: 1. «О́lsem ornym qara jer syz bolmaı ma?». 2. «О́lse óler tabıǵat, adam ólmes». 3. «Adam bir boq, kótergen boqtyń qaby». 4. «Aldyń – jalyn, artyń – muz, Barar ediń qaı jaqqa». 5. «Adasqan kúshik sekildi, Ulyp jurtqa qaıtqan oı». 6. «Ǵashyqtyń tili – tilsiz til». 7. «Bolys boldym, minekı, Bar malymdy shyǵyndap». 8. «Tulpardan tuǵyr ozbas shabylsa da». 9. «Shortanbaı, Dýlat penen Buqar jyraý, О́leńi biri – jamaý, biri – quraý» degendeı óleń joldary nege asyp-tógilip jatqan joq?

Uıqasy odan da sheber, syrty odan da sulý, ishi odan da tereń talaı óleńder jazylǵanyna shák keltirmeımiz. Biraq sol sheberlik, sol sulýlyq hám tereńdik oqyrmandy burynǵydaı tebirentpese, bálkim basqasha jol izdeý de kerek shyǵar. «Aldymyzǵa Abaı degen taý qoıyp qoıdy, odan qalaı asamyz?» degen sózdi ýyzdaı jas kúnimizde jasy úlken aqynnan estip qatty tańyrqap edik. Álde qazaq bar-joǵy bir-aq tom óleń jazǵan sherli aqynnan shynynda da eshkimdi asyrǵysy kelmeı me eken?

Biraq óleń oqylmaı ketse, onda bas­qa janrlardyń da kúni qarań eke­nin moıyndaý kerek shyǵar. Sebebi qazaq ádebıetinde óleń qaı zamanda da flag­mandyq ról atqarýmen keledi, atqa­ra da beredi. Endeshe, óleń qalaı oqylady, ádebıet te solaı damıdy. Abaı­ǵa deıingi jyraýlar men Abaıdan keıingi aqyndarǵa bas ıe otyryp ta osy oıdy aıtýǵa bo­la­dy. Poezııada qozǵalys bolmaı, tu­tas ádebıetimizde de qozǵalys bola qoımaıdy.

Sondyqtan da ultty rýhanı túletý úshin de qazaqqa tulǵa aqyndar kerek degimiz keledi. Uly aqynnyń óleńderin ózimizshe tápsirlegen maqalamyzda aıtpaǵymyz da osy edi. Abaıdyń ózi aıtpaqshy, ««Eger qısyq kórinse, Meıliń tasta, meıliń kúl»...

Sońǵy jańalyqtar

Dollar qaıta kóterildi

Qarjy • Búgin, 16:35

BQO-da Astana kúni atap ótiledi

Elorda • Búgin, 15:59

Almaty qalasy «sary» aımaqta

Koronavırýs • Búgin, 10:28

Uqsas jańalyqtar