Qazaqstan • 01 Aqpan, 2022

Keden, kedergi neden?

188 ret kórsetildi

Elimizdiń Shyǵys qaqpasyndaǵy «Qorǵas» halyqaralyq saýda-yntymaqtastyǵy ortalyǵynyń dál qazirgi kúıi kóneden aıtylyp júrgen «Keden keden boldy, kedergi neden boldy?» degen biraýyz sózge syıyp turǵandaı.

Bul «Qorǵas» – Qytaı halyq respýblıkasymen aradaǵy memlekettik shekarany shegendep turǵan iri qaýipsizdik qurylymy ǵana emes, qos elge ortaq saýda-sattyq múddesine qyzmet etetin erekshe ekonomıkalyq aımaq. Kedenge mundaı mártebe berý týraly sóz alǵash ret 2003 jyly Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy yntymaqtastyq baılanystarǵa sáıkes kóteriligenimen, úkimetaralyq kelisimderdiń nátıjesin kórý 2016 jyldyń kúzinde ǵana múmkin bolyp edi. Osy jyly 18 tamyzda kórshi eldiń «Sınhýa» aqparat agentigi «Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy alǵashqy transhekaralyq erkin saýda aımaǵy ashyldy» dep jahanǵa jarııa etken bolatyn. Osylaısha, «Qorǵas» halyqaralyq shekara mańy yntymaqtastyq ortalyǵy ashylyp, bul jaǵdaı elimizdegi kedendik baqylaý júıesi men qyzmet kórsetýdiń deńgeıin bir satyǵa joǵarlatqan da edi. Transshekaralyq aımaqtyń Qytaıǵa tıisti bóligi 3,43 sharshy shaqyrymdy qurasa, Qazaqstan jaǵyndaǵy aýmaq 1,85 sharshy shaqyrym shamasyndaǵy jerge ornalasty.

Jalpy, «Qorǵastyń» tyń baǵytta jumys isteýi shynymen álemdik taýar tranzıti men logıstıka salasyna jańa betburys ákeldi. Muny batys Qytaı men batys Eýropa eli arasyndaǵy taýar tasymaldaý merziminiń aıtarlyqtaı qysqarýynan baıqaýǵa bolady. Onyń ústine, «Qorǵas» halyqaralyq shekara mańy yntymaqtastyq ortalyǵynyń ashylýy elimizge álemniń logıstıkalyq kartasynan oıyp turyp oryn alýǵa múmkindik berdi. Qazirdiń ózinde shyǵystaǵy qońsymyzdyń ekonomıkalyq qýaty men óndiristik lıderligi arqasynda qurlyqtardyń nazary Qazaqstanǵa da aýyp tur. Ásirese, Eýropa elderi Qytaıda jasalǵan ónim túrlerine qol jetkizýge múddeli. Buǵan deıin teńiz aılaqtary arqyly sý jolymen nemese áýe tasymalymen jetkiziletin júkke «Qorǵastan» jańa jol ashyldy. Mysalǵa, Qytaıdyń batys qaqpasynan attanǵan júk sý joly arqyly Eýropanyń ortalyǵyna jetkenshe 40 táýlikke deıin ýaqyt joǵaltady eken. Al bizdiń kedennen ótkennen keıingi batys qytaıdaǵy Lıanıýngannan Sankt-Peterborǵa deıingi temir jol tranzıtiniń jalpy ýaqyty 10 -13 kúnge deıin, al Lıanıýngannan Ystanbulǵa deıin 20-23 kúnge qysqarypty. Nemese dál osy júkti ushaq arqyly tasymaldaý sý jolyna qaraǵanda 10 esege qymbatqa túsetin kórinedi. Iаǵnı, Qorǵastaǵy qurǵaq port jobasynyń iske qosylýy kári qurlyqqa baǵyttalǵan júk kerýenin 15 kún ishinde jetkizýge múmkindik beredi. Qytaı eliniń 2020 jylǵy resmı statıstıkasyna júginsek, Beıjiń men Eýroodaq baǵytyndaǵy konteınerlik júk kólikteriniń sany 5000  birlikke jetken-mys. Iаǵnı, bul elimizdiń Shyǵys qaqpasy arqyly jóneltilgen júk kólemi. Bul otandyq kólik tranzıti men logıstıka salasyna, onyń ishinde temirjol boıymen tasymaldanatyn júk kóleminiń artýyna oń yqpal etkeni anyq.

Alaıda, osy qyzmet kórsetý boıynsha elimizdiń qorjynyna qansha qarjy quıylǵany týraly naqty derek joq. Onyń bir ushyn eldegi keden beketterindegi qyzmet kórsetý boıynsha aqparattardyń jabyq saqtalatyndyǵynan izdeý kerek sııaqty. Ekinshi jaǵynan alǵanda, kedendegi kedergi men sybaılas jemqorlyqqa qatysty alyp-qashpa sózderdiń kóp aıtylýyna da dál osy naqty aqparattyń bolmaýy keri áserin tıgizip keldi. Bul óz kezeginde keden mańyndaǵy naqty aqsha aınalymyna jemtik kórgen quzǵyndaı umtylǵan túrli toptardyń paıda bolýyna jol ashqany anyq. Jaqynda atalǵan «Qorǵas» keden beketin jaılaǵan tártipsizdik pen jemqorlyqtyń adam tózgisiz jaǵdaıǵa jetkenin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ashyq aıtyp, quzyrly organdarǵa tıisti tekserý júrgizýdi tapsyrǵan bolatyn. Búginde erkin ekonomıkalyq aımaqta arnaıy komıssııa tekserý jumysyn júrgizip jatyr. Anyqtalǵan, beti ashylǵan qylmystardyń sany jyrtylyp aıyrylady eken. Naqty derek pen aqparat tekserý tolyq aıaqtalǵasyn jarııa bolatyny anyq, ázirge belgisi saýda-sattyq aınalymynan zańsyz paıda kórip otyrǵan uıymdasqan qylmystyq toptardyń joly kesilip, keden aınalymyndaǵy aqsha aǵynyna memlekettik baqylaý júzege asqan. Iаǵnı, múddeli toptardyń qolymen jasalyp otyrǵan qylmystyq áreket toqtady. Osy oraıda aımaqqa arnaıy kelgen Qarjy mınıstri E. Jamaýbaev syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshylarmen kezdesip, memlekettik organdardyń, «Qazaqstan temir joly» kompanııasynyń basshylarymen, sondaı-aq quqyq qorǵaý organdarynyń jáne bıznes ókilderimen jumys keńesin ótkizgen bolatyn.

– Memleket endi syrtqy ekonomıkalyq qyzmetti júrgizýge ashyq jáne teń jaǵdaı jasaıdy. Bul rette, quqyq qorǵaý organdarymen birlesip, onyń ishinde táýekelderdi basqarý júıesin, elektrondyq shot-faktýralardyń monıtorıngi jáne basqa fıskaldyq quraldardy paıdalaný arqyly bıznestiń zańsyz áreketterine qatań sharalar qoldanylatyn bolady. Bir kúndik fırmalar, jalǵan deklarasııalar jáne basqa da osyndaı «oıyndar» ótkenniń enshisinde qalýy tıis. О́z kezeginde biz tıisti kadrlyq sheshimder qabyldadyq, – degen-di mınıstr myrza.

Jasyryp-jabary joq, elimizdiń keden salasyn jemqorlyq ábden jaılaǵany qazir ashyq aıtylyp jatyr. Derekke júginsek, tutas shekara boıynda 49 kedendik ótkizý-tekserý beketi bolsa, olardyń barlyǵynda derlik syıbaılystyq qylmysynyń táýekelderi anyqtalǵan eken. О́kinishke qaraı, bul otandyq keden jáne kóliktik baqylaý salasy boıynsha tranzıttik áleýetten túsetin qomaqty qarjynyń el qazynasyna quıylýyna kedergi bolyp otyr. Aıtpaqshy, bul túıtkildi sheshý Qarjy mınıstrliginiń tikeleı mindeti ekenin kúni keshe el Prezıdenti taǵy da eske saldy.   

– Keden salasyndaǵy máselelerge bólek toqtalaıyn. Men buǵan deıin kedennen túsetin tabysty arttyrý týraly birneshe ret tapsyrma berdim. Ondaǵy kóleńkeli aınalymnyń aýqymy orasan zor. Qarjy mınıstrligi bul baǵytta naqty jumys atqarýda. Elektrondy deklarasııa jáne táýekelderdi b lvıaasqarý júıesin engizip, túrli aqparattyq bazalardy biriktirip jatyr. Quqyq qorǵaý organdary kedenniń tóńiregindegi qylmystyq toptardy anyqtap, tergeý júrgizýde. Degenmen, bul jumys nátıje bermeı otyr.  Qytaımen ózara saýda-sattyq týraly eki eldiń statıstıkalyq málimetteri eki túrli. Olardyń arasynda mıllıardtaǵan dollar aıyrmashylyq bar. Byltyr bul kórsetkish 5,7 mıllıard dollarǵa jetti. Mundaı úlken aıyrmashylyq qalaı paıda bolǵanyn eshkim túsindirip bere almady. Ashyǵyn aıtqanda, bul – kontrabanda. Keleńsizdiktiń bar ekenin kásipkerler de rastap otyr. Saýalnamaǵa qarasaq, shetelmen saýda jasaıtyn adamdardyń 90 paıyzy  jemqorlyqpen betpe-bet kelgen. Onyń ishinde 45 paıyzy kedenshilerge para berýge májbúr bolǵan, – dep qadap aıtty Qasym-Jomart Toqaev sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi keńeste sóılegen sózinde.

«Qorǵastyń» qyzmetine qaıta oralaıyq. Byltyr aımaqtaǵy syrtqy saýda naryǵyna 7241 tulǵa qatysyp, Qytaıdan taýar ımporttaýǵa qol jetkizipti. Onyń ishinde 17 tulǵanyń arnaıy ekonomıkalyq aımaq aýmaǵynda turaqty jumys isteýge, tıisinshe jeńildikter alýǵa quqy bar eken. О́kinshitisi, olardyń saýda aınalymyndaǵy úlesi 18 paıyz ǵana eken. Budan elge kirgen taýardan túsken paıdanyń osynsha bóligi ǵana resmı kriske alynýy múmkin degen joramal jasaýǵa bolady. Al tasymaldaý qyzmetin júzege asyrýǵa 5 jeke operator quqyly bolsa, taǵy eki qurylymy kvazımemlekettik sektordyń ókili eken. Bul sanatta «Qazposhta» AQ men  KTZ Express tasymal kompanııasy bar. Al «Qorǵas» halyqaralyq shekara mańy yntymaqtastyq ortalyǵynyń arnaıy statýsyna sáıkes, aýmaqta qyzmet kórsettein kompanııalarǵa salyq jeńildigi men basqa da mindetti bıýdjet tólemderinen bosatý mártebesi qoldanylady. Kiris komıtetiniń deregi boıynsha arnaıy ekonomıkalyq aımaq qurylǵaly beri respýblıkalyq bıýdjetke 1 147 426 611 teńge salyq tólengen. Al jergilikti qazynaǵa 976 542 820,3 teńge kiris kirgen. Degenmen, kedennen túsetin qarjylaı tabys týraly egjeı-tegjeıli aqparat báribir qol jetimsiz kúıde qalyp otyr. Bir anyǵy, qazir keden mańyndaǵy aýyldardyń turǵyndary úshin qolaıly ahýal qalyptasyp keledi. Oǵan Almaty oblysy, Panfılov aýdanynyń shekara boıyndaǵy aýyl turǵyndarynyń sózi dálel. Turǵyndar qazir «Qorǵas» ortalyǵy men «Nur Joly» keden beketteri aýmaǵynda shaǵyn kásipterin dóńgelete bastaǵan. Demek, keden qyzmetiniń ashyq ta taza bolýy eldegi sybaılas jemqorlyqtyń jolyn kesip qana qoımaı, adamdardyń ál-qýatynyń jaqsarýyna da tikeleı yqpal etetini anyq.

Sońǵy jańalyqtar

Almatyda eki kóshe jartylaı jabylady

Aımaqtar • Búgin, 16:48

Bıyl mektep formasy ózgermeıdi

Bilim • Búgin, 16:14

Dollar qymbattady

Ekonomıka • Búgin, 15:54

Jetisý oblysynyń TJD basshysy taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 15:08

Aralda jol apatynan bir adam kóz jumdy

Oqıǵa • Búgin, 11:35

Qazaqstannyń eksport kólemi artty

Ekonomıka • Búgin, 09:52

Uqsas jańalyqtar