Álem • 25 Aqpan, 2022

Aqparatqa da talǵam kerek

100 ret kórsetildi

Álem jurty aqparat agenttikterin ańdyp, túrli oqıǵalardyń qalaı órbip jatqany jaıly jedel habar alǵysy kelip otyratyny anyq.

Jylt etken jańalyqqa eleń etip, qulaq túrip otyratyndar qatarynda qazaqstandyqtar da bar. Turaqsyzdyq ahýalyn jaqynda ǵana basynan ótkergen Qazaqstan daǵdarys kezinde aqparat keńistiginde súrinýdiń qandaı ekenin jaqsy biledi.

«Kim aqparatty ıelense, sol álemdi basqarady». Bul sózdiń aıtylǵanyna 200 jyl bolsa da, ózektiligin búginge deıin joǵaltqan emes. Tipti, dál osy ýaqytqa qarata aıtylǵandaı. Aqparattyń joıqyn kúshine jyl basynan beri kóz jetkizip kelemiz. Dál osyndaı turaqsyz kezeńde áleýmettik jelide halyq arasyna lań salyp, úreı týdyrýdy kózdeıtin arnaıy arnalar men akkaýnttar kóbeıip ketedi.

Ýkraına men Reseı jaǵdaıynda eki eldiń resmı aqparatynyń ózi bir-birine sáıkes kelmeı jatqanda, jelide taraǵan dúrlikpe habarlar týraly aıtýdyń ózi artyq. Mundaı kúrdeli kezeńde resmı málimetten basqasyna senbeý týraly únemi aıtylady.

Aqparattyq soǵys. Bul jaı aıtylǵan sóz emes. Onyń maqsattarynyń biri – úreı týdyryp, qoǵamǵa «haos» dánin sebý. Mundaıda Telegram kanaldar qaqtyǵystyń alǵashqy sátterinen bastap belsendi jumys isteı bas­taıdy. Oqıǵaǵa deıin de halyqty dúrliktiretin habarlar taratyp otyrady. Bolmaǵan oqıǵany boldy dep, montajdalǵan vıdeolar men sýretter taralady. Bul málimdemelerdi Facebook jelisinde bóliskender de az bolmaıdy.

Jalǵan aqparatpen kúrestiń jalpyálemdik joly men tártibi joq. Sondyqtan ár azamat jeke jaýapkershiligin sezinip, sanaly sheshim qabyldaýy kerek. О́tirik pen shyndyqtyń, bóspe sóz ben túp maǵynanyń ara-jigin ajyrata alatyn qoǵam ǵana syn saǵatta súrinbeıtini belgili. Medıa saýaty joǵary qoǵam qalyptastyrý týrasynda oılanbaıtyn memleket joq.

Jalǵan aqparat taratpaýǵa úndeý qoldanýshynyń sóz erkindigin buzýdy kózdemeıdi. Kerisinshe ol kıberbelsendilerdiń qarmaǵyna túsip qalmaýdy eskertedi. Resmı málimetke súıene otyryp, oqıǵaǵa baılanysty pikir bildirý kez kelgen azamattyń óz erkinde.

Daǵdarys kezinde aqparat tasqynynda batyp ketpeı, jalǵan aqparat taratýshyǵa aınalmaýdyń joldary qandaı?

Eń birinshi, oqyǵan, kórgen, estigen habardy bireýmen bólispes buryn birden tekserý kerek. Google sekildi izdeý júıesinde bul týraly qansha aqparat shyqqanyn jáne ony kim taratqanyn qarańyz. Derekkózder senimdi me? Ol resmı tirkelgen basylym ba? Bedeli qandaı? Osynyń barlyǵyna kóz jetkizip qana senimdi bolýǵa bolady.

Ekinshiden, Google júıesinde sýretpen izdeý múmkindigi bar. Ádette sýret pen vıdeony tekserý qıyn. Osyǵan deıin keıbir qaqtyǵystar kezinde ózge óńirlerde túsirilgen beınelerdiń taraǵany belgili. Sondyqtan tolyq kóz jetpegen aqparatty áleýmettik jelide jarııalamaǵan abzal. 

Úshinshiden, kúmándi, radıkaldy mazmuny bar nemese belgili bir is-áreketke úndeıtin habarlardy bólispesten buryn, onyń jaýapkershiligi jaıly oılanǵan durys. «Bul jazbanyń maqsaty ne?», «Sońy nemen aıaqtalýy múmkin?» degen sekildi suraqtardy qoıý artyq bolmaıdy.

Mańyzdysy, mundaı kúrdeli jaǵdaıda ekslıýzıv aqparatty birinshi bolyp taratqannan góri tekserip alý mańyzdyraq. Sonda utylmaıtynyńyz anyq. 

Aıqyn shekaralar joǵalǵan jahandaný men aqparattyq dáýirde ómir súrýdiń búgingi shyndyǵy men qarapaıym erejesi osy. Gıbrıdtik tásilderdi ajyrata alatyn aqparattyq qoǵam qajet. Qazaqstan qoǵamyna aqparat keńistiginde shyńdalatyn kez jetti.

Buǵan álemdi jaýlaǵan pandemııa, bıylǵy qańtar kezinde anyq kóz jetti. Facebook pen Whatsapp jelileri arqyly kelgen jańalyqtyń bári shyn emes, kóz jumyp sene berýge bolmaıdy. Aqparatqa da talǵam kerek. Synı oılaýdy qalyptastyrý úshin keminde birjaqty pikirden arylyp, ekinshi, úshinshi taraptyń daýsyn estı bilý mańyzdy bolmaq. Bul – baz bireýlerdiń amaly emes, zaman talaby.

Sońǵy jańalyqtar

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar