Tarıh • 12 Mamyr, 2022

Azǵyrdyń Penzaǵa aıdalǵan azamattary

403 ret kórsetildi

1928 jyly baı sharýashylyqtardy kámpeskeleý jáne olardy turǵy­lyqty mekeninen kóshirý barysyn­da quzyrly organdardyń nazaryna, ásirese, han urpaqtary men burynǵy bolys pravıtelder aldymen ilikti. Osy naýqan qyza túsken ýa­qytta OGPÝ-dyń Oral óńirlik bólimine Bektileý Alǵazıev, Latyp Omarov (Soqyr Latyp) jáne Mu­hamedııar Muqatovqa qatysty qyl­mystyq is kelip túsken. Bul qu­jat búginde Batys Qazaqstan oblys­tyq Polısııa departamenti ar­hıvinde saqtaýly. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jó­nindegi Batys Qazaqstan oblysy boıynsha jumys tobynyń múshesi jáne zertteý tobynyń jetekshisi re­tinde atalǵan arhıv qujatymen ta­nysyp kórdik.

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

Shań basqan arhıv qujattaryn zer sala qaraǵanda baıqaǵanymyz, Azǵyr aýdanynyń №5 aýyly, Shalqar jáne Taýbuırat aýyldarynyń aýqatty baılary kám­peske kezeńinde «dúnıe-múlkin jasyrdy, keńes bıligine qarsy úgit-na­sıhat júrgizdi, patsha dáýirindegi ómirdi dárip­tedi, jergilikti keńestik bılik apparatyn ózderine baǵyndyryp aldy jáne bılik organdary ókilderine qarsylyq tanytty» dep aıyptala bastaǵan.

Azǵyr aýmaǵy áýelde Bókeı ordasyna qarap, 1926 jyldan 1930 jylǵa deıin Oral okrýginiń quramynda Azǵyr aýdany bolyp turǵan. Búginde Atyraý oblysynyń Qur­manǵazy aýdanyna qaraıdy. Mine, sol kezdegi Azǵyr aýdanyna qarasty Taýbuı­rat, Tolybaı, Jıdeli, Shalqar, Úshtaǵan jáne basqa da aýyldarynda kámpeskeleý saıasatynyń kesirinen dúrbeleń etek alyp, baılardyń mal-múlki talan-tarajǵa tú­sedi. Tarıhshy Zulqoja Sharafýtdınov «Taýbuırat» atty eńbeginde Oral okrý­gin­de kámpeskeleýdiń alǵashqy kezeńinde 67 baıdyń tizimi jasalǵanyn, sol tizimdegi baı­lardyń kópshiligi Azǵyr aýdanynan shyqqandar ekenin atap kórsetken.

Oral okrýgindegi kámpeskeleý naýqany­na qatysty derekter BQO memlekettik arhıviniń №992 qorynda saqtalǵan. Arhıv qujattary boıynsha Azǵyr aýdanynan kámpeskeleýge ushyraǵan 22 baı mynalar: Shamaq Dosqalıev, Baqı О́tegenov, Shápen Omarov, Ábýbákir Mámbetov, Bomash Boldııanov, Bektileý Alǵazıev, Latyp Omarov, Maqash Isenbaev, Kóptileý Alǵazıev, Shármen Omarov, Imanǵazy Ǵabbasov, Halyq Máshekenov, Muhamedııar Muqatov, Sátı Balqashev, О́teshqalı Muqashev, Ǵusman Dosqalıev, Qajybaı Absatyrov, О́tebala Baıanasov, Musaǵalı Toǵaıbaev, Zulqash Shubaev, Qojantaı Haıyrlıev, Qabı Úmbetov. Osy baılardyń ishinen Bektileý Alǵazıev, Latyp Omarov jáne Muhamedııar Muqatov quzyrly organ­dardyń baqylaýyna burynyraq túsken.

1928 jyly 28 tamyzda OGPÝ-dyń Oral óńirlik bólimi Orda aýdany boıynsha ýákilderine Oral okrýgine qarasty Azǵyr aýdany №5 aýylynyń turǵyny Omarov Soqyr-Latypty, Taýbuırat aýylynyń turǵyny Muqatov Muhamedııardy, Shalqar aýylynyń turǵyny Alǵazıev Bektileýdi tintýge ruqsat beretin orderdi tabystaǵan. Sóıtip, olardyń mal-múlki, qora-qopsysy, úı-jaıy tekserilip, tintý hattamalary toltyrylǵan. Tergep-tekserý barysynda Omarov Latyptyń 2 qystaýy, 2 jazǵy orny, 85 jylqysy, 35 túıesi, 300 sıyry, 400 qoıy bar ekeni anyqtalǵan. Al Muqa­tov Muhamedııardyń menshiginde 2 jer úıi, 1 kıiz úıi, 50 jylqy, 40 túıe, 150 sıyr, 300 qoı bar ekeni kórsetilse, 100 sıy­ryn, 100 qoıyn jasyrǵany málim bolǵan. Alǵazıev Bektileýdiń ıeliginde 2 kıiz úıi, 2 jaqsy jabdyqtalǵan jeri úıi, 130 jylqysy, 70 túıesi, 250 iri qarasy, 500 qoıy bolsa, budan basqa 750 iri qara maldy, 1000 bas qoı men eshkini jasyrǵany anyqtalǵan. Baılardyń mal-múlkiniń bir bóligi kámpeskelengen.

Azǵyr aýdanynyń «asa qaýipti áleýmet­tik element» retinde kórsetilgen baılary týraly BQO Polısııa departamenti ar­hıvindegi P-4298 nómirli qujatta mynadaı derekter bar:

Bektileý Alǵazıev, 52 jasta, qazaq, ala­sha rýynan shyqqan, Oral okrýgi Azǵyr aýdanynyń Shalqar aýylynyń turǵy­ny, aýqatty baı, 2 klastyq ýchılısheni bitir­gen, 2 áıeli bar, malshy, partııa qataryn­da joq, baı retinde daýys berý quqyǵy­nan aıyrylǵan, buryn isti bolmaǵan já­ne sottalmaǵan. Bektileý Alǵazıev patsha bıligi kezeńinde óziniń bedelin paıdalanyp, 1897-1905 jyldar aralyǵynda Ishki Bókeı ordasyn basqarý jónindegi Keńestiń janynda depýtat bolsa, 1910-1912 jyldary sol keńeste pısar, al 1916 jyldan Naryn bólimi pravıteliniń kómekshisi qyzmetterin atqarǵan. 3 márte medalmen marapattalǵan. Qazaqtan tyl jumysyna adam alý kezeńinde Alǵazıevtiń óz qyzmetin paıdalanyp, aýyl turǵyndarynan iri kólemdi para alǵany iste aıtylǵan.

Bektileý Alǵazıev eski júıeniń tabandy jaqtaýshysy retinde Qyzyl Armııaǵa belsendi túrde qarsy shyqqan jáne aq gvardııashylarmen, bandalyq toptarmen tyǵyz baılanys jasap otyrǵan. 1918 jyly Naryn bólimin qyzyldardan azat etý maq­satynda B.Alǵazıev osy óńirdiń asa iri baılarymen birge Anohın bandasyn Ordaǵa shaqyrýǵa bastamashylyq etken. Anohın toby Ordada 80 jigitti óltirip, qandy qyr­ǵyn jasaǵany tarıhtan belgili. Bul oqı­ǵa­lardan Bektileý Alǵazıevtiń Keńestik bıliktiń ornaýyna ashyq qarsy shyqqany kórinip tur.

Keńes bıligi ornaǵan soń Bektileý Al­ǵazıev óziniń kontrrevolıýsııalyq qyz­metin jasyryp, jergilikti bılik appa­ra­ty qataryna ótken. 1919-1922 jyldary Rev­trıbýnalda, aýdandyq atqarý komıtetinde, halyq sotynda jaýapty qyzmet atqarǵan.

Tóńkeriske deıin halyq arasynda Alǵazıevtiń yqpaly kúshti bolǵan, sol yqpalyn Keńes ókimeti kezeńinde de saq­tap, ortashalar men kedeılerdiń bir bóligin ózine baǵyndyra bilgen. 1925 jyly endi ózi joǵary laýazymdy oryndarǵa ıe bolmasa da jergilikti bılik organdaryn basyp alýǵa umtylýyn toqtatpaǵan. 1926 jyly saılaý naýqany kezinde ol Shalqar aýyldyq keńesiniń quramyna ózine ja­qyn jáne qajetti adamdardyń ótýine bar kúshin salǵan. Osy maqsatta ol óz úıine aýyldyq keńeske saılaýǵa túsetin adamdardy jınap, onyń bastamasy men kúshteýi nátıjesinde aýyldyq keńes tóraǵalyǵyna Artanalıev, hatshysyna Isjanov saılanady. Osylaısha, ol ózi qoıǵan adamdar arqyly aýyl turǵyndaryna yqpalyn júr­gizedi.

OGPÝ-dyń málimeti boıynsha 1927 jyly Alǵazıev aýyldyq keńes músheleri­men birge meshit qurylysyna turǵyndardan májbúrli túrde qarajat jınaǵan. Osy másele boıynsha Alǵazıevtiń úıinde bir­neshe qaıtara jıylys ótip, aýyl baılary meshit qurylysyna qarajat jınaý maqsatynda turǵyndar arasynda úgit-nasıhat júrgizgen. Nátıjesinde halyqtan 15 saýyn sıyr, 12 buqa, 150 som aqsha jı­nalǵan. Keıin Bektileý Alǵazıevtiń meshit salýdaǵy bul ıgi bastamasy ózine aıyp bolyp taǵylǵan.

Sonymen birge Alǵazıev aýyldyq keńes­tiń múshelerine óziniń yqpalyn júr­gize otyryp, shuraıly shabyndyq jerlerge ıe bolǵan. Aýylsharýashylyq alym-sa­lyqty tólemeý jaǵyn qarastyryp, ózine tıesili jerlerdi ádeıi jasyryp kelgen.

Soqyr-Latyp Omarov, 44 jasta, qa­zaq, alasha rýynan shyqqan, Oral okrýgi Azǵyr aýdanynyń №5 aýylynyń tur­ǵy­ny, baı, saýatsyz, otbasyly, malshy, partııa qatarynda joq, baı retinde daýys berý quqyǵynan aıyrylǵan, shabyndyq jerdi bóliske salý boıynsha isti bolǵan. Revolıýsııaǵa deıin asa iri baı retinde kedeılerdiń eńbegin paıdalanyp kelgen. 1916 jyly aýyl starostasy bolǵan, bıliktiń arqasynda Latyp Omarov jergi­likti halyqqa kúshti yqpal etken. Ony tyl jumystaryna qazaq jigitterin alý kezinde baılardan para aldy dep aıyptaǵan.

Omarov eski júıe ókilderimen tyǵyz qarym-qatynasta bolyp, olardyń aldynda zor bedelge ıe bolǵan. 1918 jyly Naryn bólimi pravıteliniń oń qoly, eń jaqyn kómekshisi esebinde sheksiz quqyqqa ıe bol­ǵan. 1919 jyly aqgvardııashylar­men baılanysa otyryp, Bektileý Alǵazıev, Shármen Oma­rov jáne Shápen Omarov sekildi baı­larmen birge Bókeı gýbernııa­sy ter­rıtorııasyn qyzyl áskerden azat etý qoz­ǵalysyna belsendi qatysqan. Aq­gvardııashylar áskerin azyq-túlikpen, at-kólikpen qamtamasyz etip otyrǵan. Latyp Oma­rovtyń jeke ózi aqtardyń áskerine ­11 ar­ǵymaq atyn bergen eken.

Bókeı gýbernııasynda aqgvardııashylar men bandalar joıylyp, Keńes bıligi or­naǵannan keıin Latyp Omarov halyq ara­synda óz yqpalyn saqtap, О́teshqalı Muqashevpen jáne basqalarymen birge №5 aýyl keńesiniń quramyna múshe bolyp kiredi. 1920-1927 jyldary aýyl­dyq keńestiń quramynda bolǵan kezeńinde Latyp Omarovqa «ortaq dúnıe-múlikti, maldy talan-tarajǵa saldy, óziniń týys­qandaryna bólip berdi, alypsatarlyqpen aınalysty», dep kiná taqqan.

Patsha ókimeti kezeńinde barlyq Oma­rovtar, sonyń ishinde Soqyr-Latyp ta «Ja­­man Bestaý», «Terekti» mekenderindegi eń jaqsy shuraıly shabyndyq jerlerdi ıelenip kelgen. 1926 jyly Latyp Omarov óz kúshimen jáne aýyldyq keńes múshelerine yqpal etýi arqyly «Terekti» mekenindegi jerdi kedeılerden tartyp alyp, qarsy shyq­qandaryn uryp-soǵady. Omarovtyń qa­harynan qoryqqan kedeıler bul jerden kóship ketýge májbúr bolǵan. Mundaı jaǵdaı 1928 jyly shabyndyq jerdi bóliske salǵanda da qaıtalanǵan. «Qyzylshoshaq», «Qyzylbaýyr» mekenderindegi kedeılerge berilýi tıis jerler Omarovtyń ıeligine ótip ketken. Omarovtardyń óz adamy, aýyldyq keńes tóraǵasy Meńdihanov baı­lardyń, aqsaqaldardyń múddesin qor­ǵap, aıtqanyn oryndap otyrǵan. Osylaı­sha, Azǵyr aýdany aýyldaryndaǵy jer­gi­likti bılik shyn máninde baılardyń buryn­ǵy patsha dáýirindegi sheneýnikterdiń qo­lynda bolǵan. Latyp Omarov aýyldyq ke­ńeste bolǵan jınalystarda Keńestik bılikti moıyndamaı, kámpeskeleý saıasatyna qarsy baǵyttalǵan narazylyqtardy uıymdastyrǵan.

Muhamedııar Muqatov, 63 jasta, qazaq, berish rýynan shyqqan, Oral okrýgi Azǵyr aýdanynyń Taýbuırat aýylynyń tur­ǵyny, baı, shala saýatty, otbasyly, partııa qatarynda joq, buryn isti bolǵan. Muqatov Muhamedııar patsha ókimeti kezeńinde 5-6 jyl Naryn bólimi №7 aýylynyń starshınasy bolǵan. Halyq arasynda yqpaly kúshti bolǵany sonshalyq, onyń 30-40 ji­gitten turatyn shabarmany barymtamen, adamdardy uryp-soǵýmen aınalysqan. Muhamedııar Mu­qatov óziniń qyzmettik jaǵ­daıyn paıdalanyp, kólemdi shabyn­dyq jer­­lerdi ıelenip alǵan, jer satýmen shuǵyldanǵan.

Qazan tóńkerisi kezinde Muqatov eski júıeni qoldap, aqgvardııashylardyń, ban­da­lyq toptardyń jaǵynda bolady. 300 qarýly bandy áskerin aýylyna shaqyr­ǵan. Ban­da basshylaryn óz úıinde qabyl­dap, qal­ǵanyn aýyldaǵy basqa úılerge jaı­ǵastyrady, olardy tamaqtandyryp, atyna jem-shóp berip otyrady. Banda Muqatovtyń aýylynda qyzyl ásker kelgenshe eki aı boıy bolady. Bandamen birge Muqatov ta qashyp, óziniń turǵylyqty je­rine 1920 jyly ǵana oralady. Sóıtip, Muhamedııar Muqatov Bókeı Orda gýber­nııasy terrıtorııasynda keńes bıligi ­or­­­na-­
ýyna óziniń qarsylyǵyn bildirgen.

Keńes ókimeti ornaǵannan keıin de Muqatov aýyl-aımaqtaǵy kedeılerdi qys­paqtaýyn qoımaı, olarǵa bólingen jaqsy shabyndyq jerdi azyn-aýlaq aqy beremin dep tartyp alatyn bolǵan. Mysaly, 1927 jyly «Qaraoı» qystaýyndaǵy shabyn­dyq jerdi kedeılerden alyp, olarǵa bir qoı beremin dep ýáde etken. Sondaı-aq Mu­hamedııar turǵyndarǵa aýyldyq keńestegi senimdi adamdary arqyly yqpal etip kelgen, al baılardyń múd­desine qarsy shyǵyp, óz degenin oryn­damaǵandaryn jazalap otyrǵan. Máselen, 1927 jyly 3 maýsymda jerdi bóliske salýǵa arnalǵan jınalystyń aldynda basqa da baılarmen birge kedeılerdi aýyl­dyq keńestiń tór­aǵasy Masalımovqa qarsy aıdap salady. Olardy tóraǵany uryp-soǵyp, qolynda­ǵy qujattaryn tartyp alýǵa ıtermeleıdi. Seıitov, Yqmalıev, Álikenov sekildi kedeıler Muqatovtyń aıtqanyna kónip, aýyld­yq keńes tóraǵasy Masalımovty uryp tas­taǵan. Jalpy, 1927 jyly shabyndyq jerdi qaıta bólý kezinde Muqatov bul sharaǵa kedergi keltirip, ózine shuraıly jerlerdi alyp qalýǵa tyrysqan. Ol keı jaǵdaıda aýyldyq keńes­tiń múshelerine yqpal etý jolymen, keıde kedeılerge kúsh kórsetip, olar­dy aldaý arqyly maqsatyna jetip otyr­ǵan. Sonymen OGPÝ-dyń Oral okrýg­tik bóliminiń aıyptaý isi boıynsha M.Mu­qatov Keńes bıligi saıasatyna baǵynbaıtyn, sosıalıstik qurylysqa qaýip tóndiretin tulǵa retinde eseptelindi.

Sóıtip, Azǵyr aýdanynyń asa iri baılary Keńes ókimetiniń baılardy tap retinde joıýǵa baǵyttalǵan solaqaı saıasatynyń qurbanyna aınalyp, saıası qýǵyn-súrginge dýshar boldy. Shyn máninde olardyń esh kinási joq edi, olardyń bar kinási yqpal­dy iri baı bolǵany, aqgvardııashylardy qoldaǵany. Al azamat soǵysy kezeńinde eldiń ekige jarylyp, biri-birimen soǵysýy  – tarıhı zańdylyq. Alashordashylarǵa, burynǵy patsha ókimetine qyzmet etken sheneýnikterge bastapqyda keshirim bergen Keńes bıligi keıin olardan qaýiptendi, olardy qoǵamnan alastap, saıası jaǵynan qýdalaýdy, jappaı sottaýdy ózderine maqsat etip qoıdy.

1928 jyly tamyz-qarasha aılaryn­daǵy tergep-tekserý sharalarynan keıin 16 qarashada Oral okrýgtik OGPÝ-y Bek­tileý Alǵazıevke, Latyp Omarovqa, ­Mu­ha­medııar Muqatovqa Qylmystyq ko­dekstiń 58-10-13, 59-3-baptary boıynsha alǵashqy aıyp taǵyp, 22 qarashada qamaýǵa alǵan. Al 29 qarashada úsheýinen Qylmystyq kodekstiń 59-3-baby boıynsha bandıtızmge aıyptaý alynyp tastalǵan jáne isti Qazaq KSR-ine qarasty OGPÝ-dyń saıası ókildiginiń qaraýyna jiberýge sheshim qabyldanǵan. 1928 jyly 20 jeltoqsanda OGPÝ-dyń QKSR boıynsha ókildiginiń aıyptaý qorytyndysy shyǵarylyp, 1929 jyly 7 qańtarda atalǵan is OGPÝ-dyń sottan tys alqasynyń qaraýyna joldanady. 1929 jyly 28 qańtarda olarǵa «qylmys­tyq is» Máskeýdegi OGPÝ-dyń ortalyq tir­keý bóli­mine kelip túsken.

1929 jyly 15 naýryzda Máskeýdegi OGPÝ alqasynyń arnaıy otyrysynda Qylmystyq kodekstiń 58-10 baby boıyn­sha B.Alǵazyevke, Omarovqa, Muqa­tov­qa qatysty №69040 aıyptaý isi qara­lyp, úsheýin Máskeý, Lenıngrad, Harkov, Kıev, Odessa, Dondaǵy Rostov gýbernııa­lary men okrýgterinde jáne Ortalyq Azııa aýmaǵynda turý quqyǵynan aıyryp, 3 jyl merzimge Qazaqstannan jer aýdarý­ǵa sheshim qabyldanǵan. 1929 jyly sáýir aıy­nyń sońynda olardy Penza óńirindegi baı-ký­laktardy qabyldaıtyn eldi mekenge jóneltken.

Azǵyr aýdanynan jer aýdarylǵan aza­mattardyń keıingi taǵdyry belgisiz, olar týraly qolymyzda qandaı da bir derek joq. Degenmen elimiz egemendiginiń arqa­synda 1999 jyly 29 sáýirde jazyqsyz saıası qýdalaýǵa ushyraǵan Bektileý Al­ǵa­zıev, Latyp Omarov, Muhamedııar Mu­qatov Qazaqstan Respýblıkasy Bas pro­kýratýrasynyń qaýlysymen aqtalyp shyq­qan. Saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan Azǵyr aýmaǵynan shyqqan aýqatty adamdar Qa­zaqstan Respýblıkasynyń 1993 jylǵy zańy­men quqyqtyq jaǵynan aqtalǵan, endi olar­dy qoǵam bolyp moraldyq jáne saıası tur­ǵydan tolyq aqtap alýymyz kerek. «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen, ­saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń esimderin bir sát eske alyp, olardyń qandaı da bir qatelikteri bolsa, keshirimmen qarap, arýaqtaryna taǵzym etý – paryzymyz!

 

Esqaırat HAIDAROV,

Jáńgir han atyndaǵy BQATÝ-dyń aǵa oqytýshysy,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty,

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi BQO boıynsha jumys tobynyń múshesi

Sońǵy jańalyqtar

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar